«جدوآباد» یا «جدوآباء»؟

۱) «جدوآباد» در اصل «جدوآباء» بوده و چون همزۀ «آباء» در فارسی تلفظ نمی‌شود، حذف شده‌است (مانند همزۀ «املاء»، «اعضاء»، و جز این‌ها). سپس برای این‌که آسان تلفظ شود، یک «د» به آن افزوده شده‌است (به قیاس «د» در «جد»). شاهدهای مشابه را اینجا ببینید.

۲) واژۀ عربی «آباء» جمع «اَب» و به معنای «پدران و اجداد» است و در تعبیر «آبا(ء) و اجداد» نیز به همین معنی به‌کار می‌رود. اما در فارسی «جدوآباد» به معنای «تمام نسل‌های قبلی شخص (اعم از زن و مرد)» است و بنابراین، در مقام اصطلاح، به معنای «پدران و نیاکان» نیست:
- «داری من‌و مسخره می‌کنی؟ خودت‌و مسخره کن، جدوآبادت‌و مسخره کن،‌ اون توله‌های بی‌شعورت‌و مسخره کن.» (غلامحسین ساعدی، شب‌نشینی باشکوه، ص ۶۶)

۳) «جدوآباد» دست‌کم دویست سال است که در فارسی رواج دارد:
- «هرگاه جدوآباد تو از خاندان سلطنتِ ظاهری بهره نداشتند [...] باید که به دستور آباء و اجداد [...] مشغول کار مستمرۀ خویش باشی.» (محمدشفیع طهرانی، مرآت واردات (قرن ۱۲)، به کوشش منصور صفت‌گل، میراث مکتوب،‌ ۱۳۸۳، ص ۸۱)
- «مهاجران آمریکایی هزار جور جدوآباد دارند و به آن‌ها می‌نازند.» (مسعود جعفری،‌ نامه‌های سیمین دانشور و جلال آل‌احمد، ص ۱۰۸)
- «ای به گور ننۀ جدوآباد هرچی گربه‌س!» (احمد محمود، مدار صفر درجه، ج ۳، ص ۱۵۶۹)
- «پدربزرگ [...] گفت: گه خوردند با جدوآبادشان!» (رضا براهنی، رازهای سرزمین من، ج ۱، ص ۳۳۹)
- «تا به جدوآباد محسن نرسد ول نمی‌کند که.» (فریبا وفی، رازی در کوچه‌ها، ص ۳۷)

۴) «جدوآباد» در فرهنگ فارسی عامیانه (ابوالحسن نجفی) با دو شاهد و در فرهنگ فارسی گفتاری (بهروز صفرزاده) با دو مثال آمده‌است. در فرهنگ بزرگ سخن نیز هر دو صورتِ «جدوآباد» و «جدوآبا» آمده و برای هریک شاهدهایی نقل شده‌است.

۵) در نتیجه، «جدوآباد» کاملاً درست است و کاربرد آن در متن‌های غیررسمی،‌ مانند داستان،‌ اشکالی ندارد. این اصطلاح به‌ندرت در نوشتارهای رسمی به‌کار می‌رود و گاهی به‌‌جای آن «آبا و اجداد» می‌نویسند. بهتر است در فارسی معیار بنویسیم «پیشینیان»، «نیاکان»، «پدران و مادران»،‌ یا واژه‌هایی از این دست.
#واژه‌شناسی
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۱‌۸‌
سید محمد بصام/ فرهاد قربان‌زاده
@Matnook_com @azvirayesh
instagram.com/matnook_com

«پُرتره» (portrait) واژه‌ای فرانسوی و به معنای «بازنمایی چهره یا نیم‌تنه یا شکل کامل یک فرد به‌تنهایی» است. برابر فارسی آن، به تصویب فرهنگستان، «تک‌چهره» است. برای مثال، این پرترهٔ/ تک‌چهرهٔ توماس جفرسون، سومین رئیس‌جمهور آمریکا و پایه‌گذار دانشگاه ویرجینیا است.

از سخنان نغز اوست:
"When the people fear the government, there’s tyranny. When the government fears the people, there’s liberty."
«هنگامی که مردم از دولت بترسند، استبداد حاکم است. هنگامی که دولت از مردم بترسد، آزادی حاکم است.»

"When injustice becomes law, resistance becomes a duty."
«زمانی که بی‌عدالتی قانون می‌شود، مقاومت هم وظیفه می‌شود.»

"The man who reads nothing at all is better educated than the man who reads nothing but newspapers."
«کسی‌ که هرگز مطالعه نمی‌کند از کسی‌ که چیزی جز روزنامه نمی‌خواند بافرهنگ‌تر است.»

"The most valuable of all talents is that of never using two words when one will do."
«باارزش‌ترین استعداد این است که دو واژه به‌کار نبریم وقتی که تنها یک واژه کافی است.»
۱‌‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌‌۲
سید محمد بصام
@Matnook_com

آن‌گاه خورشید سرد شد و برکت از زمین‌ها رفت...
به‌مناسبت ۲۴‌ بهمن، سالروز درگذشت فروغ فرخزاد

فیلمی از مراسم خاکسپاری فروغ فرخزاد
با حضور احمد شاملو و دیگر اهالی فرهنگ و ادب
و دکلمۀ‌ شعری زیبا و دلنشین از فروغ
#منهای_ویرایش
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۴
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«موسا» بنویسیم یا «موسی»؟
«عیسای مریم» بنویسیم یا «عیسی مریم»؟
«کبرا» عربی است یا فرانسوی؟

بخشی از کارگاه آنلاین ویرایش متنوک
مدرس: سید محمد بصام

ویدئو شرکت‌کنندگان قبلی:👇
https://t.me/Matnook_01
کانال مؤسسهٔ متنوک:👇
@Matnook_com

۱) «ضرب‌الاجل» مرکب است از «ضرب» + «ال» + «اجل».
۲) «ضرب» در عربی به معنای «تعیین کردن و قرار دادن» نیز به‌کار می‌رود، چنانکه «ضَرَبَ لَهُ أَجَلاً» یعنی «برای او مهلتی تعیین کرد».
۳) «اجل»، علاوه‌بر «پایان زمان زندگی و مرگ»، به معنای «مهلت و مدت هر چیز» نیز هست.
۴) درنتیجه، املای «ضرب‌الاجل»، به‌ معنای «مهلت و پایان مهلت و مدت معیّن»، به همین صورت با «ا» درست است، نه با «ع».

اکنون چند واژۀ «ضرب»دار که نیم‌فاصله یا پیوسته (سرهم) نوشته می‌شوند:
- پس‌ضرب
- پیش‌ضرب
- تک‌ضرب
- جدول‌ضرب
- چهارضرب
- حاصل‌ضرب
- دوضرب
- سرضرب
- شش‌ضرب
- ضرباًزورا (= «به‌زور»)
- ضرب‌المثل
- ضرباهنگ/ ضرب‌آهنگ
- ضربخور/ ضرب‌خور
- ضرب‌خورده
- ضربدار/ ضرب‌دار
- ضربدر
- ضربِ‌دست
- ضرب‌دیده
- ضربِ‌شست
- ضربگیر/ ضرب‌گیر
- ضرب‌وجرح
- ضرب‌وزور
- ضرب‌وشتم
- طاق‌ضربی
- نیم‌ضربی (نوعی جلد)
- یک‌ضرب

سید محمد بصام
@Matnook_com

گاهی در کنار هم قرار گرفتن واژه‌ها موجب می‌شود، برخلاف قاعده‌های آوایی، در تلفظ آن‌ها تغییراتی ایجاد شود. در اینجا گفتیم که به قیاس «جد»، که دارای واج «د» است، یک «د» نیز به پایان «آبا» افزوده شده و ترکیب «جدوآبا» به «جدوآباد» تبدیل شده‌است. اینک چند نمونۀ دیگر (منبع: احمدرضا قائم‌مقامی، «ریشه‌شناسی و زبان فارسی (مقدمات)»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹، ص ۵۳):

۱) تنگنا:
«تنگا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «تنگنا» شده‌است؛
۲) جنبل:
«تُنبل»، که گویا «تَنبل» هم تلفظ می‌شده، به‌سبب همراهی با «جادو» تبدیل به «جنبل» شده‌است («جادوجنبل»)؛
۳) خلأ:
«خلاء» به قیاس «ملأ» تبدیل به «خلأ» شده‌است؛
۴) درازنا:
«درازا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «درازنا» شده‌است؛
۵) سگزی:
«سگزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛
۶) سلندر:
«قلندر» به‌سبب همراهی با «سرگردان» تبدیل به «سلندر» شده‌است («سلندر و سرگردان»)؛
۷) شنفتن:
«شنودن» به قیاس «گفتن» تبدیل به «شنفتن» شده‌است («گفتن‌ و شنفتن»)؛
۸) شنیدن:
«شنودن» به قیاس «دیدن» تبدیل به «شنیدن» شده‌است («دیدن‌ و شنیدن»)؛
۹) عبیر:
«عبید» به‌سبب همراهی با «اسیر» تبدیل به «عبیر» شده‌است («اسیر و عبیر»)؛
۱۰) فسنجان:
«فسوجن» به قیاس «بادنجان» تبدیل به «فسنجان» شده‌است؛
۱۱) مروزی:
«مروزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛
۱۲) یسیر:
«اسیر»، به‌سبب همراهی با «یتیم» در یک آیۀ مشهور قرآن (۸:۷۶)، در زبان تبدیل به «یسیر» شده‌است؛
۱۳) «صور» و «صیدا» و «جابلقا» و «جابلسا» و چند شاهد دیگر نیز از این شمارند.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۷‌
فرهاد قربان‌زاده
سید محمد بصام
@Matnook_com @azvirayesh
instagram.com/matnook_com

حتماً شما هم وقتی اولین جملهٔ عکس‌نوشته را خواندید، دوباره برگشتید و آن را با آهنگ جملهٔ شرطی خواندید. چرا؟
در گفتار، با تغییر تکیه و آهنگ کلام و بدون آوردن «اگر»، می‌توان اولین جملهٔ عکس‌نوشته را به‌صورت شرطی ادا کرد. ولی هنگامی که آن را به همان صورت و بدون «اگر» می‌نویسیم، خواننده، در خوانش اول، نمی‌داند که جملۀ ما شرطی است یا غیرشرطی. پس باید به‌گونه‌ای بنویسیم که جمله فقط یک بار و درست خوانده شود: اگر منصفانه به فایل صوتی سپاه گوش دهیم، ... . آوردن یک «اگر»، در آغاز آن جمله، کمک می‌کند که خواننده برنگردد و دوباره نخواند. بنابراین اگر جمله‌ای دو بار یا بیشتر خوانده شد، ایراد دارد و این ضعف از نویسنده یا ویراستار است. جمله‌ای ساده و درست و خوش‌‌خوان است که فقط یک بار خوانده شود و با یک بار خوانده شدن هم فهمیده شود. هدف از ویرایش نیز همین است و بس.
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دو نکته در عنوان نامه‌

۱) در عنوان نامه، برای گیرندگان حقوقی، ابتدا نام آنان در یک سطر و سپس عنوان حقوقی‌شان در سطر دیگری (یا هردو در یک سطر) نوشته می‌شود (اگر نام آنان را نمی‌دانیم یا نمی‌خواهیم بنویسیم، تنها به عنوانشان بسنده می‌کنیم). مثال:
در یک سطر:
جناب آقای ...، ریاست محترم سازمانِ ...

در دو سطر:
سرکار خانم ...
مدیرکل محترم ادارۀ ...

یادآوری:
آوردن عناوین و القابی مانند «آیت‌الله»، «استاد»، «حجت‌الاسلام»، «دکتر»، و جز این‌ها در کنار نام افراد ضرورتی ندارد و پیشنهاد نمی‌شود.

۲) در عنوان نامه، مثلاً به‌جای «رئیس»، «مدیر» و «معاون»، به‌منظور رسمیت بیشتر و برای رعایت احترام، از «ریاست»، «مدیریت» و «معاونت» استفاده می‌کنیم. این کاربردها صرفاً مَجازی است و البته درست است، مانند «حضرت» که در اصلِ عربی به معنای «حضور» است، ولی در فارسی به معنای «صاحب حضور» به‌کار می‌رود (حضرت استاد، حضرت امام، و ...) و نیز مانند «جناب» که در اصلِ عربی به معنای «آستان و پیشگاه» است، ولی در فارسی به‌عنوان لقب محترمانه‌ای برای خطاب کردن آقایان به‌کار می‌رود (جناب استاد، جناب قاضی، و ...).
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۳‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«آیا چگونه؟!»
در این پویانمایی گفته می‌شود که «آیا چگونه» نادرست است و تنها یکی از این پرسش‌واژه‌ها کافی است؛ یا «آیا» یا «چگونه»، نه هردو با هم.

پاسخی کوتاه و گذرا:
چو بشنوی سخن اهل دل [بخوانید «اهل زبان»] مگو که خطاست/ سخن‌شناس نِه‌ای جان من خطا اینجاست (حافظ)
۱) «آیا» و «چگونه» پرسش‌واژه‌اند.
۲)‌ «آیا» را می‌توان حذف کرد،‌ بی‌آنکه معنای جمله تغییر کند:
- آیا فارسی بلدی؟
- فارسی بلدی؟
۳) ولی دیگر پرسش‌واژه‌ها را نمی‌توان حذف کرد،‌ چون معنای جمله تغییر می‌کند:
- چگونه انسان‌ها خیانت می‌کنند؟
- انسان‌ها خیانت می‌کنند؟
پس «آیا» و «چگونه» را نمی‌توان به‌جای هم به‌کار برد.
۴)‌ «آیا» با سایر پرسش‌واژه‌ها نیز می‌آید تا تأکید بر پرسش و تعجب پرسش‌گر و دور از انتظار بودنِ مسئلۀ موردپرسش را نشان دهد:
- آیا چگونه انسان‌ها خیانت می‌کنند؟!
۵) «آیا چگونه» از قدیم تا امروز در فارسی به‌کار می‌رود:
آیا چگونه می‌گذرد تلخی قفس/ بر طوطیان که بر شکرستان پریده‌اند (وحشی بافقی، قرن ۱۰)
۶) بنابراین «آیا چگونه»، با توجه به کاربرد و معنایی که دارد، درست است.
چند نکته و چند شاهد را هم در این باره ببینید.

سید محمد بصام
@Matnook_com

به‌مناسبتِ ۲۱ فوریه (۲ اسفند)
روز جهانی زبان مادری

«برای حفظ زبان‌ها و گویش‌های محلی آسان‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه آن است که خانواده‌ها آن را به فرزندان خود منتقل کنند و تصور نکنند که کودک ممکن است لهجه پیدا کند، زیرا افرادی که به دو یا چند زبان صحبت می‌کنند، به لحاظ رشد شناختی، بهتر هستند و در زندگی نیز قدرت تحلیل مسائل در آن‌ها بهتر است.» (محمد دبیرمقدم، زبان‌شناس)
"When a person has an accent, it means he can speak one more language than you." — Fernando Lamas
«وقتی کسی لهجه دارد، یعنی می‌تواند به یک زبان بیش از تو حرف بزند.» (فرناندو لاماس، فیلم‌نامه‌نویس آرژانتینی)
۱‌۴۰‌۰‌/۱۲‌/‌‌۰‌۲‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

جملۀ معترضه اگر نیازمند برجسته‌سازی و تأکید باشد، میان دو ویرگول می‌آید. مثال:
«خبر این جریان، که پیامبر یاران و پناهگاه یافته‌است، مخفی نماند و به مردم قریش رسید.» (در غیر این صورت، فقط پس از آن ویرگول‌‌ می‌آید.)

ولی اگر در میان جملۀ اصلی نیاید و به پایان آن منتقل شود، فقط پیش از آن ویرگول می‌آید:
«خبر این جریان مخفی نماند و به مردم قریش رسید، که پیامبر یاران و پناهگاه یافته‌است.»
۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۲‌/‌‌۰‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com