۳۰ قید حرف‌اضافه‌ای فارسی

این قید‌ها همواره با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
به‌آسانی، به‌اجبار، به‌اشتباه، به‌اندازه، به‌‌تدریج، به‌تنهایی، به‌خصوص، به‌خوبی، به‌درستی، به‌دقت، به‌راستی، به‌روشنی، به‌زحمت، به‌زودی، به‌زیبایی، به‌سادگی، به‌سختی، به‌سرعت، به‌سلامتی، به‌شدت، به‌ظاهر، به‌علاوه، به‌قاعده، به‌مرور، به‌موقع، به‌ناگاه، به‌نسبت، به‌وضوح، ‌به‌وفور، به‌ویژه.

یادآوری:
پنج قید عربی داریم که «بـ» در آن‌ها حرف جَرّ است‌ و بنابراین همیشه سرهم نوشته می‌شود: بذاته، برأی‌العین، بشخصه، بعینه، بنفسه.

نادرست:
به‌ذاته، به‌رأی‌العین، به‌شخصه، به‌عینه، به‌نفسه.
#فاصله‌گذاری #املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌۳‌‌‌/‌‌‌۳‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۱) در عنوانِ فرعیِ این کتاب، «خسارات واردشده» درست است، نه «وارده شده». یکی از وظایف ویراستار این است که علاوه‌بر متن کتاب، نوشته‌های روی جلد را هم پیش از چاپ بررسی کند تا چنین اشتباهاتی رخ ندهد.

۲) «دراثرِ» نیز، در عنوان این کتاب، حرف اضافهٔ مرکب و معادل «براثرِ» است. هردو کاملاً درست‌اند و می‌توان با ارزش یکسان به‌کارشان برد. (این‌که غلط ننویسیم و برخی به تقلید از او «دراثرِ» را نادرست شمرده‌اند پنداشتی است در نهایت سستی و نادرستی.)
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌۳‌‌‌/‌‌‌۳‌‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

چالش ویرایش داریم:😊👇
t.me/Matnook_com/2890
‌۱۴۰‌۰‌/۰‍‍‍‍‌‌‌۴‌/‌‌‌۰‌۱‌
سید محمد بصام
#تمرین_ویرایش
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

ناویراسته:
سرپرست اورژانس کشور:
تا کنون ۶۰ مصدوم زلزله به بیمارستان قصرشیرین منتقل و تحت درمان قرار گرفتند.

ویراسته:
سرپرست اورژانس کشور:
تاکنون ۶۰ نفر از مصدومانِ زلزله به بیمارستانِ قصرشیرین منتقل شده و تحت درمان قرار گرفته‌اند.

نکات:
۱) «تاکنون»، به معنی «هنوز»، قید است و بی‌فاصله نوشته می‌شود، مگر در چنین ساخت‌‌هایی: از گذشته تا کنون/ حال/ امروز/ ... .
۲) در خبرنویسی، به‌منظور برجسته‌سازی و کوتاه‌تر شدنِ متن، می‌توان عددها را به‌صورت رقمی نوشت. پس «۶۰» بهتر از «شصت» است.
۳) عبارتِ «۶۰ نفر از مصدومانِ زلزله» رسمی‌تر و رساتر از «۶۰ مصدوم زلزله» است.
۴) فعلِ «شدن»، پس از «منتقل»، نیامده و بدون قرینه حذف شده‌است. بنابراین باید می‌نوشت «منتقل شده‌اند».
۵) فعلِ «گرفتند» نادرست است، زیرا در این ساخت باید ماضی نقلی باشد: گرفته‌اند.
نکته:
در جمله‌هایی که فعلشان ماضی است و با قیدهایی مانند «هنوز»، «تاکنون»، و مانند این‌ها آغاز می‌شوند، فعل همیشه به‌صورت ماضی نقلی می‌آید، نه ساده.
۶) برای این‌که دو فعلِ «شده‌اند» و «گرفته‌اند»، از لحاظ زمان و شخص، یکسان‌اند می‌توان اولین «-اند» را به قرینۀ دومین «-اند» از «شده‌اند» حذف کرد و نوشت: منتقل شده و ... گرفته‌اند.

یادآوری:
«تحت درمان»، مانند «تحت تأثیر»، بافاصله نوشته می‌شود، ولی کسرۀ «تحت‌نظر» خفیف است و بنابراین نیم‌فاصله نوشته می‌شود.
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌‌۴‌/‌‌‌۰‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

تمرین ویرایش

۱) بهتر و درست‌تر آن است که «حتی» بنویسیم، نه «حتا».
۲) «به‌اندازهٔ» حرف اضافهٔ مرکب است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود.
۳) سریا (= «ۀ/ ـهٔ») بر «ـه‌ی» ترجیح دارد، هرچند هردو درست‌اند.
۴) نقطهٔ نقل‌قول در داخل گیومه گذاشته می‌شود.
۵) «کارنگی» بر وزن «بازدهی» است و بنابراین بهتر است زیرِ نونِ آن کسره بگذاریم تا درست خوانده شود: کارنِگی.
۶) بهتر است از گیومهٔ فرانسوی («»)، که در فارسی رایج است، استفاده کنیم.

پس عکس‌نوشته را به این شیوه ویرایش می‌کنیم:
«دیگران حتی به‌اندازهٔ سردردشان به مردنِ من و تو اهمیت نمی‌دهند.» (دیل کارنِگی)
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌/‌‌۰‌۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

از «عدلیه» تا «دادگستری»!
به‌مناسبت ۷ تیر، روز قوۀ قضاییه

در گذشته، واژه‌های عربی بیش از امروز به‌کار می‌رفت و تا یک قرنِ پیش نیز روزبه‌روز بر شمار واژه‌های فرنگی به‌ویژه فرانسوی افزوده می‌شد. هرکس آن‌ها را بیشتر به‌کار می‌بُرد متشخص‌تر و باسوادتر از دیگران جلوه می‌کرد. در سال ۱۳۱۴ شمسی، فرهنگستان ایران که امروز به «فرهنگستان اول» معروف است،‌ به دستور رضاشاه پهلوی پایه‌گذاری شد و برای بسیاری از واژه‌های بیگانه برابرهای فارسی برگزید و آن‌ها را میان مردم رواج داد. آن‌ زمان، برخی از ادیبان و نویسندگان گمان می‌کردند که برابرنهادهای فرهنگستان اقبالی نمی‌یابند و گسترش نخواهند یافت. بنگرید:

«آقایان! هرقدر می‌خواهید، باد به بیرقِ لغتِ «دادگستری» بکنید. مردم «عدلیه» را برای اختصارش ترک نمی‌کنند و «دادگستریِ» شما، با وجود اینکه وضع‌شدۀ فرهنگستان هم هست، روی کاغذ خواهد ماند. [...] این است که من به آقایان توصیه می‌کنم این‌قدر [...] لغت جعل نکنند.» (عبدالله مستوفی، شرح زندگانی من، ج ۳، ص ۳۷۳)

ولی، برخلاف گمان او و هم‌نظرانش، امروز صدها واژۀ تصویب‌شدۀ فارسی از فرهنگستان اول به‌یادگار مانده‌ و کاملاً میان مردم رواج یافته‌است. اینجا تنها ۳۷ واژهٔ حقوقی‌ را یادآور می‌شوم که نتیجهٔ کوشش دانشمندان ما در آن سال‌هاست و امروز نیز برای همگان گوش‌آشناست:

- آیین دادرسی: اصول محاکمات
- بازپرس: مستنطق
- بازداشت: توقیف
- بازداشتگاه: توقیف‌گاه
- بزه: جرم
- بزهکار: مجرم
- جانشین: قائم‌مقام
- خواسته: مدعیٰ‌به
- خوانده: مدعیٰ‌علیه
- خواهان: مدعی
- دادخواست: عرضِ‌حال
- دادرس: قاضی
- دادرسی: محاکمه
- دادستان: مدعی‌العموم
- دادسرا: پارکه (در فرانسوی، parquet)
- دادگاه استان: محکمۀ استیناف
- دادگاه بخش: محکمۀ صلح
- دادگاه شهرستان: محکمۀ بدایت
- دادگاه: محکمه
- دادگستری: عدلیه
- دادنامه: ورقۀ حکمیه
- دادیار: وکیل عمومی
- داور: حَکَم
- داوری: حَکَمیت
- زناشویی: نکاح، ازدواج
- سرپرست: قَیِّم
- سرپرستی: قَیّومیت
- فرجام: رسیدگی تمیزی
- فرجام‌خواسته: ممیزٌعنه
- فرجام‌خواه: مستدعی تمیز
- کارشناس: اهل خِبره
- کارشناسی: خُبرَویّت
- کیفر: مجازات
- کیفری: جزایی
- گواهی: شهادت
- واخواسته: معترضٌ‌عنه
- واخواه: معترض

یادآوری:
متأسفانه فرهنگستانِ کنونی برای واژه‌های عربیِ حقوقی واژه‌گزینی نمی‌کند و مردم همچنان ناگزیرند واژه‌های تیره و متکلفانهٔ عربی را به‌کار ببرند و بنابر‌این نمی‌توانند درک درستی از متن‌های حقوقی داشته باشند. در هر حال، هر ایرانی‌ و فارسی‌زبانی وظیفه دارد از زبان خود پاسداری کند و تا آنجا که می‌تواند، از به‌کار بردنِ واژه‌های فرنگی و واژه‌های کم‌کاربرد و دشواریابِ عربی بپرهیزد.
#واژه‌شناسی
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌/‌‌۰‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

به‌مناسبتِ ۹ تیر (۳۰ ژوئن)
روز شبکه‌های اجتماعی

در عربی، واژۀ «شبکَة» به معنای «تور» و «دام» است و در فارسیِ قدیم نیز به همین معانی به‌کار می‌رفته‌ (← فرهنگ بزرگ سخن، سرواژۀ «شبکه»، معنای پنجم). پس از گسترش فناوری و به‌وجود آمدنِ شبکه‌های رایانه‌ای، واژۀ «شبکه» در عربی به‌جای واژۀ انگلیسیِ network به‌کار رفت و سپس با همین معنا و کاربرد در فارسی نیز پذیرفته شد و رواج یافت. امروزه فرهنگستان، در حوزه‌های گوناگون، چندین واژه‌ را با استفاده از «شبکه» ساخته و تصویب کرد‌ه‌است.

اینک ۱۲ واژۀ «شبکه‌»دار که نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
درون‌شبکه‌ای، شبکه‌بندی، شبکه‌دار، شبکه‌ساز، شبکه‌سازی، شبکه‌شبکه، شبکه‌کاری، شبکه‌کاو، شبکه‌گذاری، شبکه‌مدار، شبکه‌مند، ‌شبکه‌وار.
۱‌۴۰‌۰/۰‌۴‌/۰‌۹‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

اگر «خوش‌باش» در خطاب به کسی که برای او آرزوی شادی و شادمانی می‌کنند باشد، شبه‌جمله است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود. مثال:
مادرِ داماد با هلهله و خوش‌باش وارد تالار شد و سپس به همۀ مهمانان خوشامد گفت.

ولی اگر در جمله به‌عنوان فعل به‌کار رود، بافاصله نوشته می‌شود. مثال:
خیام! اگر ز باده مستی، خوش باش
با ماهرخی اگر نشستی، خوش باش
چون عاقبتِ کارِ جهان نیستی است
انگار که نیستی، چو هستی، خوش باش

یادآوری:
عبارت «خوش به حال کسی یا چیزی» کاملاً بافاصله نوشته می‌شود. مثال:
نرم‌نرمک می‌رسد اینک بهار
خوش به حال روزگار... (فریدون مشیری)
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌‌/‌‌‌۱‌۰‌‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سه نکته دربارۀ «چه ... چه ...»

واژه‌هایی که برای هم‌پایه کردنِ دو یا چند گروه یا جمله‌ به‌کار می‌روند «پیوند هم‌پایگی» نام دارند. ساختِ «چه ... (و) چه ...» نیز یکی از پیوندهای هم‌پایه‌ساز است که برابریِ دو یا چند مقولۀ متفاوت را نشان می‌دهد:

۱) چه بیای چه نیای،‌ ما امروز می‌ریم سینما.
۲) آب که از سر گذشت، چه یک وجب چه صد وجب. (ضرب‌المثل)
۳) همه‌کس، چه مؤمن و چه کافر، مشمول رحمت پروردگارند. (از یک مقاله)
۴) «دست لشکریان از رعایا، چه در ولایت خود و چه در ولایت بیگانه و دشمن، کوتاه دارید تا بر کسی ستم نکنند.» (تاریخ بیهقی)
۵) هرگونه رابطۀ‌ عاطفیِ مرد با زنی جز همسرش خیانت به‌شمار می‌آید،‌ چه به‌صورت حضوری باشد، چه تلفنی، و چه حتی در فضای مجازی.

نکتۀ اول:
«چه ... چه ...» در متن‌های گفتاری معمولاً بدون «و» به‌کار می‌رود (مانند مثال اول و دوم) و در متن‌های رسمی بیشتر با «و» (مانند مثال سوم و چهارم).

نکتۀ دوم:
«چه» بیش از دو بار هم به‌کا‌ر می‌رود (مانند مثال پنجم). در این حالت می‌توان همه را با «و» عطف کرد یا با ویرگول.

نکتۀ سوم:
«چه ... یا ...» درست نیست و باید به‌صورت «چه ... چه ...» به‌کار رود:
معیار: هر کتابی، چه ترجمه باشد و چه تألیف، نیازمند ویرایش است.
غیرمعیار: هر کتابی، چه ترجمه باشد و *یا تألیف، نیازمند ویرایش است.
#دستورزبان #ویرایش_زبانی
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌‌/‌‌‌۱‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#زنگ_املا
۱۴‌۰۰‌‌/‌۰‌‌‌۴‌/‌‌‌۱‌۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

ویرگول لغزنده!

جمله‌هایی که معمولاً با حرف ربط آغاز می‌شوند جمله‌های پیرو و نامستقلی‌اند که اگر در ابتدای جمله بیایند، پس از آن‌ها ویرگول گذاشته می‌شود و اگر در میانۀ جمله بیایند، قبل و بعد از آن‌ها ویرگول گذاشته می‌شود و اگر در پایانِ جمله بیایند، پیش از آن‌ها ویرگول گذاشته می‌شود. این جمله‌های پیرو معمولاً برای جملۀ اصلی (= پایه) در حکم قیدند. بنابراین ویرگولِ آن‌ها همیشه همراهشان است و تغییر نمی‌کند.
سه مثال از سه حرف ربط و سه جملۀ پیرو:

۱) حرف ربط «اگر» (برای شرط)
به معنای «چنانچه» و «درصورتی‌که»
مثال:
در آغاز: "اگر بروکراسی پارلمانی نبود"، تحریم‌ها تمام شده بود.
در میانه: تحریم‌ها، "اگر بروکراسی پارلمانی نبود"، تمام شده بود.
در پایان: تحریم‌ها تمام شده بود، "اگر بروکراسی پارلمانی نبود".

۲) حرف ربط «چنانکه» (برای مطابقت جمله‌ها)
به معنای «به‌طوری‌که» و «همان‌طور که»
مثال:
در آغاز: "چنانکه در جدول می‌بینید"، این آمارها نشانۀ جرائمِ رانندگی است.
در میانه: این آمارها، "چنانکه در جدول می‌بینید"، نشانۀ جرائمِ رانندگی است.
در پایان: این آمارها نشانۀ جرائمِ رانندگی است، "چنانکه در جدول می‌بینید".

۳) حرف ربط «چون» (برای بیان علت)
به معنای «از آنجا که» و «برای این‌که»
مثال:
در آغاز: "چون آمادگی نداشتم"، در مسابقه شرکت نکردم.
در میانه: در مسابقه، "چون آمادگی نداشتم"، شرکت نکردم.
در پایان: در مسابقه شرکت نکردم، "چون آمادگی نداشتم".
۱۴‌۰۰‌‌/‌۰‌‌‌۴‌‌/‌‌‌۱‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

چالش ویرایش داریم:😊👇
t.me/Matnook_com/2908
‌۱۴۰‌۰‌/۰‍‍‍‍‌‌‌۴‌/‌‌‌‌۲‌۱‌‌
سید محمد بصام
#تمرین_ویرایش
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

نکات تمرین:

۱) «پیش‌پاافتاده» صفتِ مرکبِ واژگانی است. کسرۀ این واژه نیز خفیف است و بنابراین نیم‌فاصله نوشته می‌شود.

۲) «هروقت» قید است و بی‌فاصله نوشته می‌شود،‌ مانند «هرگاه».

۳) «سهم‌ات» غلط است و باید نوشت «سهمت».
توضیح: ضمیرهای شخصیِ پیوسته (-َم، -َت، -َش، -مان، -تان، -شان)، در پیوند با واژه‌های مختوم به حروف پیوسته (مانند «ت»)، همیشه سرهم نوشته می‌شوند،‌ زیرا الگوی هجای آخرشان cvc (صامت + مصوت + صامت) است و بنابراین صامت میانجی‌ای در کار نیست که در خط نوشته شود. پس *سهم‌ات غلط است.

۴) سوم‌شخصِ مفردِ ماضیِ نقلی همیشه نیم‌فاصله نوشته می‌شود. پس «باریده‌است» می‌نویسیم، چنانکه «باریده‌ام، باریده‌ای،‌ باریده‌ایم، باریده‌اید، باریده‌اند».
۱۴‌۰۰‌‌/‌۰۴‌‌/۲‌۲‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#زنگ_املا
۷۲ واژۀ «جا»دار که بی‌فاصله یا نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
بجا/ به‌جا
برجا
برجا ماندن
به‌جا آوردن
به‌جایِ
بیجا/ بی‌جا
پابرجا
جاآشغالی
جااستکانی
جاافتادگی
جاافتاده
جاانگشتی
جابطری
جابه‌جا/ جابجا
جابه‌جاپذیری
جابه‌جاشدگی
جابه‌جاشده
جاپا
جاپاکتی
جاپایی
جاپودری
جاتخم‎مرغی
جاترشی
جاتنگ‌کن
جاجواهری
جاچتری
جاچراغی
جاحوله‌ای
جاخالی
جاخوردگی
جاخورده
جادار
جادرجا
جادستمالی
جادکمه‌ای
جادَواتی
جارَختی
جاروزنامه‌ای
جازغالی
جاساز
جاسنجاقی
جاسوزنی
جاسوئیچی
جاسیگاری
جاشمعی
جاصابونی
جاظرفی
جاقلمی
جاکبریتی
جاکتابی
جاکفشی
جاکلیدی
جاگلدانی
جاگیر
جاگیردار
جالباسی
جالیوانی
جاماندگی
جامانده
جامدادی
جامسواکی
جامیزی
جامیوه‌ای
جانماز
جانمازآبکش
جاهیزمی
جای‌جای
جایخی
درجا
هرجا
همه‌‍‌جا
یکجا/ یک‌جا
۱‌۴۰۰/‌‌۰‌۴‌/‌۲‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

قواعد نگارش همزه (۱)

قاعدۀ اول:
همزه یا برروی سه کرسیِ «ا»، «و»، و «ی» می‌نشیند یا برروی خط کرسی (= زمینه). مثال (به‌ترتیب):
شأن، منشأ؛ لؤلؤ، مؤمن؛ رئیس، مسئول؛ جزء، شیء.

قاعدۀ دوم:
همزۀ میانی، در بیشترِ واژه‌های عربی و در همۀ وام‌واژه‌ها، برروی کرسی «ی» نوشته می‌شود. مثال:

۱) واژه‌های عربی:
ائتلاف، ابتدائاً، ارائه، استثنائات، تبرئه، توطئه، جرئت، رئوف، شئون، قرائت، لئیم، مسئله، مطمئن، هیئت، و ... .

سه استثنا:
الف) اگر حرفِ پیش از همزۀ میانی یا پایانی مفتوح باشد، برروی کرسیِ «ا» نوشته می‌شود. مثال: خلَأ، شَأن، مَأخذ، مَأمور، منشَأ، و ... .

ب) اگر حرفِ پیش از همزۀ میانی یا پایانی مضموم باشد، برروی کرسیِ «و» نوشته می‌شود. مثال: رُؤیا، سُؤال، لُؤلُؤ، مُؤدب، مُؤسسه، و ... .

پ) اگر حرفِ پیش از همزۀ پایانی ساکن باشد، برروی خط کرسی نوشته می‌شود. مثال: جُزْء، شَِیْء، و ... .

۲) وام‌واژه‌ها:
آتئیست، آلوئه‌وِرا، بمبئی، پنگوئن، تائوئیسم، تئاتر، تئودور، تئوری، دوئل، رومئو، رئالیسم، ژوئن، سوئد، شیائومی، کاکائو، لائوس، ناپلئون، نئوپان، نئون، ویدئو، هروئین، و ... . (استثنا: ایده‌آل)

یادآوری:
همزۀ سه واژۀ فارسیِ «خوئک»، «روروئک»، و «زائو» نیز برروی کرسی «ی» نوشته می‌شود.
۱۴‌۰۰‌‌/‌۰‌‌‌۴‌‌/‌‌‌‌۲‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com