بخشی از کارگاه آنلاین ویرایش متنوک

تفاوت املا با رسم‌الخط چیست؟

سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#زنگ_املا
۲۴ واژۀ «تخم»دار که نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
تخم‌افشانی
تخمِ‌جن
تخمِ‌حرام
تخمِ‌خر
تخم‌ریزی
تخم‌زا
تخم‌سگ
تخم‌گذاری
تخمِ‌لق
تخم‌مرغ
تخم‌مرغ‌بازی
تخم‌مرغ‌پز
تخم‌مرغ‌خوری
تخم‌مرغ‌زن
تخم‌مرغ‌‌شانسی
تخم‌مرغ‌هم‌زن
تخم‌و‌ترکه
تخمه‌آجیلی
تخمه‌ژاپنی
تخمه‌فروش
تخمه‌کدو
تخمی‌تخمی
چهارتخم
چهارتخمه
‌۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰‌‌‌۳‌‌‌/‌‌‌۱‌‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

نکته‌ای دربارهٔ «گرفتن» و «آمدن»

۱) «گرفتن» پرمعناترین فعل در فارسی است با بیش از ۸۰ معنی. یکی از معنی‌های گفتاریِ «گرفتن» تأکید بر کاری و نمایش قصد است. مثال:
- تأکید: بگیر بشین!
- نمایش قصد: خسته‌م، می‌خوام بگیرم بخوابم.

۲) فعلِ «آمدن» بیش از ۳۰ معنی در فارسی دارد که یکی از آن‌ها «خواهش و درخواست» است. این معنی،‌ از قدیم تا امروز، در گونۀ ادبی و گفتاری به‌کار می‌رود و همیشه به‌صورت فعل امر می‌آید. مثال:
- بیا و بی‌خیال ما شو!
- بیایید محض رضای خدا ازش بگذرید.
- بیا تا برآریم دستی ز دل/ که نتْوان برآورد فردا ز گِل (سعدی)
- بیا تا گل برافشانیم و مِی در ساغر اندازیم/ … (حافظ)
‌۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰۳/۱‌۹
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

صفحه‌کلید جی‌بورد
برای اندرویدی‌ها:👇
goo.gl/Dgty3a

- کادر قرمز: درج زیروزِبَر، تنوین، تشدید، و ...؛
- کادر آبی: درج نیم‌فاصله؛
- کادر مشکی: اعداد فارسی و سایر نشانه‌ها.
@Matnook_com

صفحه‌کلید فارس‌تپ
برای آیفونی‌ها:👇
goo.gl/ebieug

- کادر زرد: درج نیم‌فاصله؛
- کادر سبز: اعداد فارسی، درج زیروزِبَر، تنوین، تشدید، و سایر نشانه‌ها.
@Matnook_com

#زنگ_املا
۹۲ واژۀ «تک»دار که نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
تک‌آهنگ
تک‌باف
تک‌برگ
تک‌بلور
تک‌بند
تک‌به‌تک
تک‎‌بیت
تک‌بیتی
تک‌پایه
تک‌پَر
تک‌پرچم
تک‌پرده
تک‌پرور
تک‌پَرون
تک‌پسر
تک‌پوش
تک‌پیشه
تک‌تار
تک‌تاز
تک‌تک
تک‌تیر
تک‌تیرانداز
تک‌جداره
تک‌جنس
تک‌چاپ
تک‌چرخ
تک‌چشمی
تک‌چهره
تک‌حزبی
تک‌حلقه‌ای
تک‌خال
تک‌خطی
تک‌خواب
تک‌خوان
تک‌خور
تک‌دانه
تک‌دختر
تک‌درخت
تک‌درس
تک‌دوز
تک‌رنگ
تک‌رُو
تک‌رَوی
تک‌ریشه
تک‌ریل
تک‌زا
تک‌زبانه
تک‌زده
تک‌زنگ
تک‌سایز
تک‌ستون
تک‌سرفه
تک‌سرنشین
تک‌سلولی
تک‌سنگ
تک‌سوار
تک‌شاخ
تک‌شکل
تک‌شماره
تک‌صندلی
تک‌ضرب
تک‌ظرفیتی
تک‌فرزند
تک‌فروش
تک‌قطبی
تک‌گُل
تک‌گونه
تک‌گویی
تک‌گیر
تک‌لا
تک‌لپه
تک‌مادّه
تک‌محصول
تک‌موج
تک‌نرخی
تک‌نسخه
تک‌نفره
تک‌نفری
تک‌نگاری
تک‌نگاشت
تک‌نواز
تک‌واحدی
تک‌وتا
تک‌وتاز
تک‌وتازه
تک‌وتقلا کردن
تک‌وتنها
تک‌وتو
تک‌وتوک
تک‌وخیز
تک‌ودو
تک‌همسری
‌۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰۳‌/‌۲‌۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#تمرین_ویرایش
بهتر بود جملۀ دوم را این‌گونه می‌نوشت:
«... بهتر که به ذوق خویش دیوانه باشیم تا به سلیقۀ دیگران عاقل.»
یعنی به‌جای این‌که اولین فعل را به قرینه حذف کند،‌ دومی را حذف می‌کرد.

یک راه دیگر این بود که، در این جمله، هر دو فعل را می‌آورد:
«... بهتر که به ذوق خویش دیوانه باشیم تا به سلیقۀ دیگران عاقل باشیم.»

یادآوری:
تکرارِ فعل همیشه ناپسند نیست، بلکه گاهی، برای تأکید و انسجام سخن، پسندیده هم هست.
‌۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰۳‌/‌۲‌۳
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

چالش ویرایش داریم:😊👇
t.me/Matnook_com/2883
‌۱۴۰‌۰‌/۰‍‍‍‍‌‌۳‌/‌‌۲‌۵‌
سید محمد بصام
#تمرین_ویرایش
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

ناویراسته:
ورود هواپيما حامل كمك های سازمان جهانی بهداشت به جمهوری اسلامی ايران از شهر فرودگاهی امام خمينی(ره)

ویراسته:
ورود هواپیمای حامل کمک‌های سازمان بهداشت جهانی به ایران از فرودگاه امام خمینی

نکات:
۱) هواپیمای حامل، نه هواپیما حامل.
۲) کمک، نه کمك.
۳) کمک‌های، نه کمك های.
۴) سازمان بهداشت جهانی، نه سازمان جهانی بهداشت.
۵) ایران، نه جمهوری اسلامی ایران. (حشو)
۶) فرودگاه امام خمینی، نه شهر فرودگاهی امام خمینی. (حشو)
۷) اضافه بودنِ «(ره)» و مانند آن پس از نام افراد در تیترهای خبری.
۸) پرانتز به واژۀ قبل از خود نمی‌چسبد و با فاصلۀ جامد درج می‌شود. پس: امام خمینی (ره).

یادآوری:
یکی از اصول خبرنویسی و خبرنگاری «بی‌طرفی» است. اصل دیگر آن است که تیترهای خبری را کوتاه، رسا، و به‌صورت عبارت بنویسیم، نه جمله.
‌۱۴‌۰۰‌‌/‌‌۰۳‌/‌‌۲‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#زنگ_املا
۱۴‌۰۰‌‌/‌۰‌‌۳‌‌/‌‌۲‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۳۰ قید حرف‌اضافه‌ای فارسی

این قید‌ها همواره با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند:
به‌آسانی، به‌اجبار، به‌اشتباه، به‌اندازه، به‌‌تدریج، به‌تنهایی، به‌خصوص، به‌خوبی، به‌درستی، به‌دقت، به‌راستی، به‌روشنی، به‌زحمت، به‌زودی، به‌زیبایی، به‌سادگی، به‌سختی، به‌سرعت، به‌سلامتی، به‌شدت، به‌ظاهر، به‌علاوه، به‌قاعده، به‌مرور، به‌موقع، به‌ناگاه، به‌نسبت، به‌وضوح، ‌به‌وفور، به‌ویژه.

یادآوری:
پنج قید عربی داریم که «بـ» در آن‌ها حرف جَرّ است‌ و بنابراین همیشه سرهم نوشته می‌شود: بذاته، برأی‌العین، بشخصه، بعینه، بنفسه.

نادرست:
به‌ذاته، به‌رأی‌العین، به‌شخصه، به‌عینه، به‌نفسه.
#فاصله‌گذاری #املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌۳‌‌‌/‌‌‌۳‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۱) در عنوانِ فرعیِ این کتاب، «خسارات واردشده» درست است، نه «وارده شده». یکی از وظایف ویراستار این است که علاوه‌بر متن کتاب، نوشته‌های روی جلد را هم پیش از چاپ بررسی کند تا چنین اشتباهاتی رخ ندهد.

۲) «دراثرِ» نیز، در عنوان این کتاب، حرف اضافهٔ مرکب و معادل «براثرِ» است. هردو کاملاً درست‌اند و می‌توان با ارزش یکسان به‌کارشان برد. (این‌که غلط ننویسیم و برخی به تقلید از او «دراثرِ» را نادرست شمرده‌اند پنداشتی است در نهایت سستی و نادرستی.)
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌۳‌‌‌/‌‌‌۳‌‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

چالش ویرایش داریم:😊👇
t.me/Matnook_com/2890
‌۱۴۰‌۰‌/۰‍‍‍‍‌‌‌۴‌/‌‌‌۰‌۱‌
سید محمد بصام
#تمرین_ویرایش
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

ناویراسته:
سرپرست اورژانس کشور:
تا کنون ۶۰ مصدوم زلزله به بیمارستان قصرشیرین منتقل و تحت درمان قرار گرفتند.

ویراسته:
سرپرست اورژانس کشور:
تاکنون ۶۰ نفر از مصدومانِ زلزله به بیمارستانِ قصرشیرین منتقل شده و تحت درمان قرار گرفته‌اند.

نکات:
۱) «تاکنون»، به معنی «هنوز»، قید است و بی‌فاصله نوشته می‌شود، مگر در چنین ساخت‌‌هایی: از گذشته تا کنون/ حال/ امروز/ ... .
۲) در خبرنویسی، به‌منظور برجسته‌سازی و کوتاه‌تر شدنِ متن، می‌توان عددها را به‌صورت رقمی نوشت. پس «۶۰» بهتر از «شصت» است.
۳) عبارتِ «۶۰ نفر از مصدومانِ زلزله» رسمی‌تر و رساتر از «۶۰ مصدوم زلزله» است.
۴) فعلِ «شدن»، پس از «منتقل»، نیامده و بدون قرینه حذف شده‌است. بنابراین باید می‌نوشت «منتقل شده‌اند».
۵) فعلِ «گرفتند» نادرست است، زیرا در این ساخت باید ماضی نقلی باشد: گرفته‌اند.
نکته:
در جمله‌هایی که فعلشان ماضی است و با قیدهایی مانند «هنوز»، «تاکنون»، و مانند این‌ها آغاز می‌شوند، فعل همیشه به‌صورت ماضی نقلی می‌آید، نه ساده.
۶) برای این‌که دو فعلِ «شده‌اند» و «گرفته‌اند»، از لحاظ زمان و شخص، یکسان‌اند می‌توان اولین «-اند» را به قرینۀ دومین «-اند» از «شده‌اند» حذف کرد و نوشت: منتقل شده و ... گرفته‌اند.

یادآوری:
«تحت درمان»، مانند «تحت تأثیر»، بافاصله نوشته می‌شود، ولی کسرۀ «تحت‌نظر» خفیف است و بنابراین نیم‌فاصله نوشته می‌شود.
۱۴‌۰‌۰‌‌/‌‌۰‌‌‌۴‌/‌‌‌۰‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

تمرین ویرایش

۱) بهتر و درست‌تر آن است که «حتی» بنویسیم، نه «حتا».
۲) «به‌اندازهٔ» حرف اضافهٔ مرکب است و نیم‌فاصله نوشته می‌شود.
۳) سریا (= «ۀ/ ـهٔ») بر «ـه‌ی» ترجیح دارد، هرچند هردو درست‌اند.
۴) نقطهٔ نقل‌قول در داخل گیومه گذاشته می‌شود.
۵) «کارنگی» بر وزن «بازدهی» است و بنابراین بهتر است زیرِ نونِ آن کسره بگذاریم تا درست خوانده شود: کارنِگی.
۶) بهتر است از گیومهٔ فرانسوی («»)، که در فارسی رایج است، استفاده کنیم.

پس عکس‌نوشته را به این شیوه ویرایش می‌کنیم:
«دیگران حتی به‌اندازهٔ سردردشان به مردنِ من و تو اهمیت نمی‌دهند.» (دیل کارنِگی)
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌/‌‌۰‌۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

از «عدلیه» تا «دادگستری»!
به‌مناسبت ۷ تیر، روز قوۀ قضاییه

در گذشته، واژه‌های عربی بیش از امروز به‌کار می‌رفت و تا یک قرنِ پیش نیز روزبه‌روز بر شمار واژه‌های فرنگی به‌ویژه فرانسوی افزوده می‌شد. هرکس آن‌ها را بیشتر به‌کار می‌بُرد متشخص‌تر و باسوادتر از دیگران جلوه می‌کرد. در سال ۱۳۱۴ شمسی، فرهنگستان ایران که امروز به «فرهنگستان اول» معروف است،‌ به دستور رضاشاه پهلوی پایه‌گذاری شد و برای بسیاری از واژه‌های بیگانه برابرهای فارسی برگزید و آن‌ها را میان مردم رواج داد. آن‌ زمان، برخی از ادیبان و نویسندگان گمان می‌کردند که برابرنهادهای فرهنگستان اقبالی نمی‌یابند و گسترش نخواهند یافت. بنگرید:

«آقایان! هرقدر می‌خواهید، باد به بیرقِ لغتِ «دادگستری» بکنید. مردم «عدلیه» را برای اختصارش ترک نمی‌کنند و «دادگستریِ» شما، با وجود اینکه وضع‌شدۀ فرهنگستان هم هست، روی کاغذ خواهد ماند. [...] این است که من به آقایان توصیه می‌کنم این‌قدر [...] لغت جعل نکنند.» (عبدالله مستوفی، شرح زندگانی من، ج ۳، ص ۳۷۳)

ولی، برخلاف گمان او و هم‌نظرانش، امروز صدها واژۀ تصویب‌شدۀ فارسی از فرهنگستان اول به‌یادگار مانده‌ و کاملاً میان مردم رواج یافته‌است. اینجا تنها ۳۷ واژهٔ حقوقی‌ را یادآور می‌شوم که نتیجهٔ کوشش دانشمندان ما در آن سال‌هاست و امروز نیز برای همگان گوش‌آشناست:

- آیین دادرسی: اصول محاکمات
- بازپرس: مستنطق
- بازداشت: توقیف
- بازداشتگاه: توقیف‌گاه
- بزه: جرم
- بزهکار: مجرم
- جانشین: قائم‌مقام
- خواسته: مدعیٰ‌به
- خوانده: مدعیٰ‌علیه
- خواهان: مدعی
- دادخواست: عرضِ‌حال
- دادرس: قاضی
- دادرسی: محاکمه
- دادستان: مدعی‌العموم
- دادسرا: پارکه (در فرانسوی، parquet)
- دادگاه استان: محکمۀ استیناف
- دادگاه بخش: محکمۀ صلح
- دادگاه شهرستان: محکمۀ بدایت
- دادگاه: محکمه
- دادگستری: عدلیه
- دادنامه: ورقۀ حکمیه
- دادیار: وکیل عمومی
- داور: حَکَم
- داوری: حَکَمیت
- زناشویی: نکاح، ازدواج
- سرپرست: قَیِّم
- سرپرستی: قَیّومیت
- فرجام: رسیدگی تمیزی
- فرجام‌خواسته: ممیزٌعنه
- فرجام‌خواه: مستدعی تمیز
- کارشناس: اهل خِبره
- کارشناسی: خُبرَویّت
- کیفر: مجازات
- کیفری: جزایی
- گواهی: شهادت
- واخواسته: معترضٌ‌عنه
- واخواه: معترض

یادآوری:
متأسفانه فرهنگستانِ کنونی برای واژه‌های عربیِ حقوقی واژه‌گزینی نمی‌کند و مردم همچنان ناگزیرند واژه‌های تیره و متکلفانهٔ عربی را به‌کار ببرند و بنابر‌این نمی‌توانند درک درستی از متن‌های حقوقی داشته باشند. در هر حال، هر ایرانی‌ و فارسی‌زبانی وظیفه دارد از زبان خود پاسداری کند و تا آنجا که می‌تواند، از به‌کار بردنِ واژه‌های فرنگی و واژه‌های کم‌کاربرد و دشواریابِ عربی بپرهیزد.
#واژه‌شناسی
‌۱۴‌۰۰‌‌/۰‌۴‌/‌‌۰‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com