Matnook | ﻣﺘﻨﻮک

مُنادا

الف) تعریف
در دستورزبان، «منادا» کسی یا چیزی است که خطابش می‌کنیم. منادا اسم‌ است و در جمله‌ نقش ندایی دارد. اسم‌‌ها را با حروف ندا منادا می‌کنیم.

ب) حروف ندا
۱ و ۲) «اِی» و «یا» که در زبان معیار کاربرد دارند و رسمی تلقی می‌شوند:
- «ای پیرمرد فتنه‌جو! از ما دور شو.» (مهدی سیاح‌زاده، پیمانه و دانه (شرح مثنوی)، ص ۵۲۷)
- «یا امام حسین، به دل آقای حسینی برات کن که سؤال‌های سخت نپرسه.» (ناصر شاهین‌پر، دریچه‌ای رو به دیروز، ص ۱۵۳)

یادآوری:
«اِی» شبه‌جمله هم هست و برای اظهار برخی حالت‌های درونی‌ مانند نفرت و حسرت یا آرزو و اشتیاق و ... می‌آید:
- «اِی پیرزن بیچاره! تو جان می‌کَنی و روشور درست می‌کنی و منتِ این‌وآن را می‌کشی.» (صمد بهرنگی، پسرک لبوفروش، ص ۱۶)

۳ و ۴) «آی» و «آهای» که کاربرد گفتاری و گاه نامؤدبانه دارند و به‌منظور هشدار به‌کار می‌روند:
- «آهای رقیه! چایی برای گلین خانم بردی؟» (جلال آل‌احمد، زن زیادی، ص ۲۶)
- «تا چشمش به خاله‌سوسکه خورد، داد زد: آی خاله‌سوسکه! کجا می‌روی؟» (فضل‌الله مهتدی، افسانه‌های کهن، ج ۱، ص ۶۲، به نقل از ابوالحسن نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، مدخل «آی»)

۵) «اَیا» که متعلق به گونۀ ادبی است: اَیا باد، بگذر ز ایران‌زمین/ ... (فردوسی)

۶) «ـ ا/ ـا» (الف ندا) که همیشه پس از اسم می‌آید: کریما (= ای کریم)، به رزق تو پرورده‌ایم/ ... (سعدی)

یادآوری: در مناداهایی مانند «خدایا» و «ماهرویا»،‌ «یِ» جزو واژه است.

چند نکته:
۱) گاهی بدون حرف ندا و با انتقال تکیه از هجای آخر به هجای اول، اسم‌ها منادا می‌شوند:
- سعدی! خیالِ بیهُده بستی امید وصل/ ...؛
- مسعود! چراغ اتاق را خاموش کن.

۲) گاهی منادا وابسته می‌گیرد: ای قومِ به‌حج‌رفته، کجایید؟ کجایید؟/ ... (مولوی)

۳) اگر منادا در وسط یا پایان جمله بیاید، به‌‌منظور تأکید و برجسته‌سازی است:
- در وسط: بروید، ای حریفان، بِکِشید یار ما را/ ... (مولوی)
- در پایان: مثل راز شعر حافظ، مثل آواز قناری، همچو یاد خوش‌ترین‌ها، همچو باران بهاری، ای وطن! (نادر ابراهیمی)

ج) نشانه‌گذاری
منادا یا ابتدای جمله می‌آید یا وسط جمله یا پایان جمله.

۱) در ابتدای جمله، بعد از آن ویرگول می‌آید:
- «پدر گفت: ای پسر، خیال محال از سر به‌در کن.» (گلستان)

۲) در وسط جمله، قبل و بعد از آن ویرگول می‌آید:
- اگر به خانۀ من آمدی، برای من، ای مهربان، چراغ بیاور. (فروغ فرخزاد)

۳) در پایان جمله، قبل از آن ویرگول می‌آید:
- پسر با دسته‌گل آمد خانه. مادرش گفت: این‌ گل‌ها را از کجا آورده‌ای، پسرم؟ (از اینترنت)

چند نکته:
۱) پس از هریک از مناداهای پی‌درپی (سازه‌های هم‌پایه)، ویرگول می‌آید:
- سرداران، برادران، خواهران، به شهر ما خوش آمدید. (احمد سمیعی، نگارش و ویرایش، ص ۲۳۴)

۲) اگر خطابْ همراه با تأکید و شدت یا هرگونه بار عاطفیِ خاصی باشد، بعد از منادا علامت تعجب گذاشته می‌شود. مثال:
- «آهای مردم! شاهد باشید. ببینید این زنکۀ بی‌چشم‌ورو چه به روز من آورده!» (صادق هدایت، علویه‌ خانم، ص ۳۲، به نقل از ابوالحسن نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، مدخل «آهای»)

۳) بعد از مناداهایی که حرف ندا نداشته باشند، بی‌آنکه تأکید یا بار عاطفیِ خاصی داشته باشند، برخی علامت تعجب می‌گذارند تا معلوم شود مناداست، نه نهاد جمله:
- صبا! خاک وجود ما بدان عالی جناب انداز (حافظ)
- ای صبا، نکهتی از خاک ره یار بیار (حافظ)

سید محمد بصام
@Matnook_com

7.7K viewsedited 18:50