چقدر این سایت خوب و کاربردیه! بعد از فوت آقای علیرضا افزودی (که بخش بزرگی از زندگی خود را به گردآوری و حفظ آثار کانون اختصاص داده بود) بیم این می‌رفت که محتوای اصلی بزودی از دسترس خارج بشه، که با کار قشنگ و مسئولیت‌پذیری به موقع مهران نزدیک به ۴۰ گیگ از آرشیو کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان رو در این سایت می‌تونید به شکلی کارامد و دسته‌بندی‌ شده ببینید.

kanoonarchive.org
آرشیو کانون
آرشیو دیجیتال آثار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (۱۳۴۴–۱۳۵۷): کتاب، شعر، فیلم، نمایش رادیویی و موسیقی.

«Hamed»

𝕏 👉 @Xlinguistics ‏

پیامبران عصر هوش مصنوعی

هر یک از متفکران برجسته فناوری از زاویه‌ای متفاوت به آینده بشر در سایه هوش مصنوعی و زیست‌فناوری می‌نگرند. در این نوشته دیدگاه چهار نفر از آن‌ها را مرور کرده‌ام:

۱. مکس تگمارک: حیات ۳.۰ و آگاهی دیجیتال
تگمارک هوش مصنوعی عمومی را آغازگر گونه‌ جدیدی از حیات می‌داند که در آن نه‌تنها بدن، بلکه دانش و جهان‌بینی نیز بازطراحی می‌شوند. این حیات لزوما انسانی نیست و می‌تواند یک آگاهی جمعی، یک ابرهوش یا ترکیبی از انسان و ماشین باشد. او سه سناریو پیش‌روی ما می‌گذارد:
- آرمان‌شهر: گسترش رفاه انسان
- همزیستی خلاق: محو مرز انسان و ماشین در یک آگاهی جمعی
- ویران‌شهر: از کنترل خارج شدن هوش مصنوعی و انقراض انسان

۲. ری کرزویل: تکینگی و جاودانگی
کرزویل از «تکینگی فناوری» می‌گوید. او پیش‌بینی می‌کند که هوش مصنوعی تا سال ۲۰۲۹ به سطح انسان می‌رسد و تا ۲۰۴۵، با ادغام هوش انسان و ماشین، خودآگاه می‌شود. در نگاه خوش‌بینانه او، زیست‌فناوری پلی به سوی جاودانگی است. اما پرسش اینجاست: در آن جهان آیا مجالی برای هنر، عشق، دلتنگی و رنج‌های انسانی باقی می‌ماند؟ و اگر مرگ تعلیق شود، زندگی همچنان معنایی خواهد داشت؟

۳. مصطفی سلیمان: چالش بزرگ مهار
سلیمان روی موج همگرایی هوش مصنوعی و زیست‌فناوری دست می‌گذارد؛ فناوری‌هایی که به‌سرعت در حال ارزان، همه‌گیر و خودمختار شدن هستند. چالش اصلی او «مهار» است: اگر این ابزارها در دست تروریست‌ها یا دولت‌های خودکامه بیفتد، فاجعه‌بار است و اگر مهار کامل آن‌ها به دست قدرت‌ها سپرده شود، به توتالیتاریسم (انحصارطلبی مطلق) فناوری منجر خواهد شد.

۴. یووال نوح هراری: نکسوس و اراده آزاد
هراری بر همگرایی اطلاعات و زیست‌فناوری تمرکز دارد. او هر نظام انسانی (از ادیان تا اینترنت) را یک «نکسوس» یا شبکه اتصال اطلاعاتی می‌داند که تمدن را شکل می‌دهند. او هشدار می‌دهد که اگر نکسوس‌های آینده در انحصار شرکت‌های فناوری غیردموکراتیک باشد، اراده آزاد انسان به خطر می‌افتد. همچنین اگر ثروتمندان بتوانند با ارتقای بیولوژیکی به موجوداتی خداگونه تبدیل شوند، چگونه می‌توان شکاف عمیق میان آن‌ها و توده‌های جا مانده را پر کرد؟

پی‌نوشت: واژه «هوش‌واره» بجای هوش مصنوعی جالب‌تر نیست؟

🌱 رمز عشق تو به ارباب هوس نتوان گفت
سخن از تاب و تب شعله به خس نتوان گفت
تو مرا ذوق بیان دادی و گفتی که بگوی
هست در سینه‌ی من آنچه به‌کس نتوان گفت
شوق اگر زنده‌ی جاوید نباشد عجب است
که حدیث تو درین یک دو نفس نتوان گفت
#اقبال_لاهوری

@invinciblecompany

پست بسیار خواندنی و تأمل‌برانگیزی بود. شاید جذابیت عصر هوش مصنوعی همین باشد که دوباره ما را به قدیمی‌ترین پرسش فلسفه بازگردانده است؛ نه اینکه «ماشین چه خواهد شد؟» بلکه اینکه «انسان چیست؟»

شاید این چهار متفکر را کمتر بتوان پیامبران آینده دانست و بیشتر باید آنان را روایت‌گران چهار اضطراب بزرگ بشر دید.

ری کرزویل ادامه‌دهنده رؤیای کهن کیمیاگران است؛ همان آرزوی دیرینه عبور از محدودیت، شکست پیری و شاید حتی غلبه بر مرگ. اما پرسش باقی است: اگر همه زخم‌های انسان درمان شود، آیا چیزی از شعر زخم‌ها باقی خواهد ماند؟

مکس تگمارک ما را روبه‌روی مخلوقی می‌گذارد که شاید روزی از خالق خود فراتر رود. هراس او از شرارت ماشین نیست؛ از بی‌تفاوتی هوشی است که شاید آن‌قدر بزرگ شود که دیگر انسان را مسئله مهمی نداند.

مصطفی سلیمان مسئله قدرت را پیش می‌کشد؛ اینکه هر فناوری بزرگ، پیش از آنکه مسئله مهندسی باشد، مسئله حکمرانی است. تاریخ بارها نشان داده ابزارهایی که برای رهایی ساخته شدند، گاهی معماری تازه‌ای برای سلطه شدند.

و هراری دوباره همان سؤال قدیمی را می‌پرسد: چه کسی داستان ما را می‌نویسد؟ زمانی پادشاهان، ادیان و دولت‌ها روایت انسان را شکل می‌دادند؛ شاید فردا الگوریتم‌هایی که ما را بهتر از خودمان می‌شناسند.

اما شاید در کنار این چهار صدا، جای چند صدای دیگر هم خالی باشد.

نیک بوستروم که می‌پرسد آیا انسان توان کنترل چیزی را دارد که هوشمندتر از خودش است؟

لوچیانو فلوریدی که می‌گوید هوش مصنوعی چهارمین فروتنی بزرگ بشر است: پس از آنکه فهمیدیم مرکز جهان نیستیم، جدا از طبیعت نیستیم و حتی فرمانروای مطلق ذهن خود نیستیم؛ اکنون باید بپذیریم شاید تنها صاحب «هوش» هم نیستیم.

و شاید بیونگ‌چول هان، که آرام‌تر اما تلخ‌تر زمزمه می‌کند: خطر اصلی شاید این نباشد که ماشین‌ها شبیه انسان شوند؛ شاید این باشد که انسان‌ها پیش‌تر شبیه ماشین شده‌اند؛ موجوداتی گرفتار چرخه بی‌پایان کارایی، سرعت و بهینه‌سازی.

در پایان شاید پرسش عصر هوش مصنوعی این نباشد که آیا ماشین‌ها روزی انسان می‌شوند؛
پرسش عمیق‌تر این است:

وقتی دیگر مجبور نباشیم انسان بمانیم، آیا هنوز انسان بودن را انتخاب خواهیم کرد؟

MSF | خرده ریزه های آب آورده

https://t.me/MSFWorld

افسانه‌ی سرباز آشپزخانه؛ افسانه‌ای که در آشپزخانه متولد شد

کره جنوبی استاد روایت کردن تناقض‌های خویش است.

همان سرزمینی که برج‌های شیشه‌ای، موبایل‌های هوشمند و موسیقی‌های جهانی‌اش تصویری از آینده می‌سازند، هنوز سایه‌ی جنگی پایان‌نیافته را بر شانه دارد. پشت نورهای سئول، پشت نظم کارخانه‌ها و پشت لبخند ستارگان موسیقی پاپ کره، کشوری ایستاده که هنوز از جوانانش می‌خواهد چند سال از زندگی خود را به یونیفرم بسپارند.

و شاید راز *افسانه‌ی سرباز آشپزخانه* همین‌جاست.

سریال درباره‌ی سربازی است که قهرمان نمی‌شود چون بهتر می‌جنگد؛ قهرمان می‌شود چون بهتر مراقبت می‌کند.

در جهانی که سینمای نظامی اغلب قدرت را با اسلحه، فرماندهی و پیروزی تعریف کرده، این سریال آرام می‌پرسد:
اگر مهم‌ترین فرد میدان نبرد کسی باشد که هیچ‌گاه وارد میدان نمی‌شود چه؟

آشپزخانه‌ی کوچک پادگان کم‌کم تبدیل به استعاره‌ای از یک سازمان بزرگ می‌شود؛ جایی که پشت هر پیروزی، هزاران کار نامرئی پنهان است. کسی غذا آماده می‌کند، کسی سیستم را سرپا نگه می‌دارد، کسی مراقب است که ماشین عظیم فرو نریزد.

همه‌ی قهرمانان مدال نمی‌گیرند.

برخی فقط مطمئن می‌شوند دیگران توان ادامه دادن دارند.

در این معنا *سرباز آشپزخانه* وارث دوردست *یانگوم* است، اما فرزند زمانه‌ای دیگر.

یانگوم روایت جهانی بود که در آن دانش از استاد به شاگرد منتقل می‌شد؛ صبر، اخلاق و فضیلت مسیر کمال بودند.

اما اینجا با انسان عصر دیجیتال روبه‌رو هستیم؛ انسانی که رشدش شبیه یک بازی طراحی شده است: مأموریت، بازخورد، ارتقا.

از حکمت به الگوریتم رسیده‌ایم.

اما کره مثل همیشه اجازه نمی‌دهد تصویر کامل شود. پشت نظم پادگان، رد فساد، رابطه، جاه‌طلبی و پنهان‌کاری دیده می‌شود. همان زخمی که بارها در سینمای کره دیده‌ایم: جامعه‌ای که توانست با سرمایه‌داری معجزه‌ی اقتصادی بسازد، اما هنوز با سایه‌های همان ساختار درگیر است.

شاید قدرت فرهنگ کره همین باشد؛ موفقیتش را جشن می‌گیرد، اما اجازه نمی‌دهد آینه از برابر صورتش کنار برود.

افسانه‌ی سرباز آشپزخانه در نهایت نه ستایش ارتش است و نه نقد آن.

بیشتر تلاشی است برای پاسخ به پرسشی دشوار در جهان امروز:

وقتی خطرها دوباره بازمی‌گردند و امنیت دوباره مهم می‌شود، چگونه می‌توان از ضرورت نهادهای سخت دفاع کرد، بی‌آنکه انسانیت را قربانی کرد؟

پاسخ سریال ساده و زیباست:

گاهی کسی که کشور را حفظ می‌کند، ماشه نمی‌کشد؛
برای کسانی که باید بایستند، غذا می‌پزد.

https://t.me/MSFWorld

افسانه‌ی سرباز آشپزخانه؛ افسانه‌ای که در آشپزخانه متولد شد
...
یانگوم روایت جهانی بود که در آن دانش از استاد به شاگرد منتقل می‌شد؛ صبر، اخلاق و فضیلت مسیر کمال بودند.

اما اینجا با انسان عصر دیجیتال روبه‌رو هستیم؛ انسانی که رشدش شبیه یک بازی طراحی شده است: مأموریت، بازخورد، ارتقا.

از حکمت به الگوریتم رسیده‌ایم.

متن کامل پست در کانال تلگرام

MSF | خرده ریزه های آب آورده

🔺۳۹ سال پس از بمباران شیمیایی سردشت

۳۹ سال از بمباران شیمیایی شهر سردشت گذشت. در هفتم تیر ۱۳۶۶، نیروی هوایی عراق در یکی از گسترده‌ترین حملات شیمیایی علیه مناطق غیرنظامی، این شهر را با گاز خردل هدف قرار داد. در این حمله ده‌ها نفر در همان ساعات نخست جان باختند و صدها نفر مصدوم شدند؛ هزاران نفر نیز در سال‌های بعد با عوارض مزمن تنفسی، پوستی و چشمی دست‌وپنجه نرم کردند.

نخستین کاربرد گزارش‌شده سلاح‌های شیمیایی در مقیاس جنگی به سنگرهای جنگ جهانی اول بازمی‌گردد. اما سردشت از نخستین موارد ثبت‌شده‌ای است که در آن، یک شهر غیرنظامی به‌طور مستقیم هدف حمله شیمیایی قرار گرفت؛ رخدادی که جایگاه آن را در تاریخ جنگ‌های مدرن برجسته می‌کند.

با وجود ابعاد انسانی و حقوقی این فاجعه، بازتاب بین‌المللی آن در زمان وقوع محدود بود. هم ضعف پوشش رسانه‌ای و هم شرایط ژئوپلیتیک جنگ ایران و عراق موجب شد واکنش جهانی کمتر از انتظار باشد؛ وضعیتی که در فضای آن زمان، نوعی تحمل ضمنی در برابر استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی ایجاد کرد—فضایی که تنها چند ماه بعد در فاجعه حلبچه به اوج رسید.
پیش از سردشت، عراق بارها از سلاح شیمیایی علیه نیروهای نظامی ایران استفاده کرده بود؛ اما سردشت یکی از نخستین موارد استفاده از این سلاح علیه جمعیت غیرنظامی بود. هنوز نیز درباره اینکه چرا این شهر هدف قرار گرفت، اجماع روشنی وجود ندارد. برخی آن را به موقعیت مرزی و نقش لجستیکی منطقه در جنگ نسبت می‌دهند و برخی دیگر زمینه‌های قومی و امنیتی را نیز در تحلیل‌های خود وارد می‌کنند.

در سال پایانی جنگ، موازنه نظامی در جبهه جنوب به بن‌بست رسیده بود. ایران پس از عملیات‌های ناموفق کربلای ۴ و ۵، بخشی از تمرکز خود را به جبهه غرب و مناطق کردنشین عراق منتقل کرده بود تا با فشار در این محور، توازن جنگ را تغییر دهد. در مقابل، عراق نیز برای مهار فشار نظامی ایران و جلوگیری از گسترش جنگ در جبهه شمالی، به ابزارهای سخت‌تری از جمله سلاح شیمیایی متوسل شد.

در همین دوره، جبهه کردستان به یکی از فعال‌ترین صحنه‌های جنگ تبدیل شده بود. ایران در این منطقه از مزیت‌های جغرافیایی و همکاری برخی احزاب کرد مخالف حکومت عراق برخوردار بود، در حالی که عراق با چالش‌های امنیتی جدی در این مناطق مواجه بود. در چنین فضایی، سلاح شیمیایی برای بغداد نه‌فقط ابزار نظامی، بلکه ابزار بازدارندگی و کنترل صحنه جنگ محسوب می‌شد.

در کنار این عوامل، انگیزه‌های تنبیهی و پیام‌رسانی نیز در تحلیل این حملات مطرح است؛ از جمله ارسال پیام به تهران برای تغییر محاسبات جنگ. سردشت در چنین زمینه‌ای هدف قرار گرفت و به نقطه آغاز روندی تبدیل شد که چند ماه بعد به فاجعه گسترده‌تر حلبچه انجامید.
در طول جنگ ایران و عراق، مناطق کردنشین در دو سوی مرز از آسیب‌پذیرترین نقاط در برابر حملات هوایی و شیمیایی بودند. شهرهایی مانند پیرانشهر و بانه نیز بارها هدف بمباران‌های گسترده قرار گرفتند و بخشی از حافظه جمعی منطقه را تجربه‌های مکرر خشونت شکل داد.

سردشت امروز نه‌فقط یک شهر، بلکه بخشی از حافظه تاریخی جنگ‌های مدرن و نمادی از آسیب‌پذیری غیرنظامیان در برابر سلاح‌های شیمیایی است؛ حافظه‌ای که همچنان با پرسش‌های بی‌پاسخ درباره مسئولیت، واکنش جهانی و پیامدهای سیاسی آن همراه است.
اگر امروز گردشگری به سردشت برود، در وهله‌ی اول مسحور جنگل‌های انبوه و پوشش گیاهی سرسبز و ثروت فناناپذیر آبی آن و بارش باران سالانه هزار میلی‌متری می‌شود. از این رو به سختی می‌تواند تصور کند که این شهر زیبا زمانی بر اثر قرار گرفتن ناخواسته روی یک گسل ژئوپولتیک، بخشی از زیبایی خدادادی و معصومیت پاستورالش را از دست داد.
#صلاح_الدین_خدیو
@sharname1

سردشت، فقط شهری نبود که در آن گاز خردل بر خانه‌ها بارید.

گاهی یک فاجعه، همان لحظه تمام نمی‌شود؛ وارد حافظه تاریخ می‌شود و سال‌ها بعد، در اتاق‌های تصمیم‌گیری جهان، دوباره ظاهر می‌شود.

شاید یکی از تلخ‌ترین میراث‌های سردشت و پس از آن حلبچه، نه فقط زخم‌های تنِ بازماندگان، که زخمِ اعتماد به نظم بین‌الملل بود. جهان دید که یک حکومت می‌تواند علیه شهروندان و همسایگانش از سلاح شیمیایی استفاده کند و هزینه‌ای متناسب با آن نپردازد.

سال‌ها بعد، هنگامی که بحث حمله به عراق مطرح شد، بسیاری از استدلال‌ها بر محور «زرادخانه‌های سلاح‌های کشتار جمعی» می‌چرخید؛ زرادخانه‌ای که بعدها روشن شد بخش مهمی از آن دیگر وجود نداشت. اما آنچه همچنان وجود داشت، حافظه سردشت و حلبچه بود.

در سیاست، گاهی واقعیت امروز، زیر سایه خاطره دیروز قرار می‌گیرد.

شاید اگر صدام هرگز از سلاح شیمیایی استفاده نکرده بود، جهان با تردید بیشتری به ادعاهای سال ۲۰۰۳ می‌نگریست. اما تاریخ، پیش از آنکه قاضی باشد، حافظه است؛ و حافظه، هم می‌تواند مانع تکرار فاجعه شود و هم گاه به ابزاری برای مشروعیت‌بخشیدن به جنگی دیگر تبدیل گردد.

سردشت، از این منظر، فقط یادآور جنایت نیست؛ یادآور مسئولیت سنگین جامعه جهانی نیز هست. زیرا هر جنایتی که در زمان خود بی‌پاسخ بماند، ممکن است سال‌ها بعد، در قالب روایتی تازه، بهانه‌ای برای خشونتی دیگر شود.

MSF | خرده ریزه های آب آورده

نظر یک دوست:

سردشت و حلبچه برای کردستان قلب شکسته‌ایه که هیچ وقت از حافظه تاریخی ما پاک نمیشه، همونطور که تو متن اشاره کردید که بعث تاوان نداد، از اون سمت هم مظلومیت کردستان هیچ وقت اون طور که باید دیده نشد.

دو قطبی در منتهای درجه
در کل دوران زندگی ام اینقدر نیاز به گفتگوی آدمها رو پررنگ حس نکردم. اگر در 1-2 سال آتی به جنگ داخلی برسیم، من یکی تعجب نمی کنم.

این شماره‌ی گفت‌وگوی جهانی را باید نه فقط به‌عنوان مجموعه‌ای از چند مقاله درباره ایران، بلکه به‌مثابه پرونده‌ای درباره امکانِ جامعه‌شناسی در ایران خواند.

عنوان پرونده، «بازاندیشی جامعه‌شناسی در ایران» است؛ اما پرسش پنهان‌ترش شاید این باشد: وقتی دانشگاه زیر فشار سیاست است، انجمن علمی بی‌ثبات است، پژوهش میدانی پرهزینه و پرخطر است، کلاس خصوصی هم‌زمان پناهگاه و بازار است، و پژوهشگر ایرانی چه در داخل و چه در مهاجرت زیر نگاه سوءظن قرار دارد، جامعه‌شناسی چگونه هنوز می‌تواند سخن بگوید؟

در این پرونده، قومیت فقط یک مقاله نیست؛ نشانه‌ی سکوت‌های تحلیلی جامعه‌شناسی ایران است. جنسیت فقط موضوعی دانشگاهی نیست؛ جایی است که بدن، زندگی روزمره و سیاست به هم می‌رسند. انجمن جامعه‌شناسی فقط یک نهاد حرفه‌ای نیست؛ نمونه‌ای است از «نهادینه‌شدنِ نهادینه‌نشدگی». کلاس‌های خصوصی فقط کلاس نیستند؛ مرز لغزانی‌اند میان مقاومت فکری و کالایی‌شدن اندیشه. میزگرد پژوهش هم یادآوری می‌کند که در ایران، حتی روش تحقیق نیز بی‌طرف و بی‌خطر نیست.

مصاحبه عبدی کاظمی‌پور اما برای من نخ تسبیح پرونده بود. او از «فتیشِ امر خاص» می‌گوید؛ از این خطر که قومیت، ملت، مذهب، جنسیت یا هر هویت دیگری را چنان بزرگ کنیم که به تنها کلید فهم جامعه تبدیل شود. این دقیقاً همان هشداری است که بعد از خواندن کل پرونده باید جدی گرفت: ایران نه فقط با قومیت توضیح داده می‌شود، نه فقط با مذهب، نه فقط با دولت، نه فقط با طبقه، نه فقط با جنسیت. هرکدام پنجره‌ای‌اند؛ اما هیچ‌کدام تمام خانه نیستند.

ارزش این شماره برای من در همین بود: به جای آنکه ایران را یک «موضوع آماده برای تفسیر» بداند، نشان می‌دهد خودِ تفسیر ایران چگونه ساخته، محدود، سانسور، ترجمه، فروخته، تبعید و گاهی از نو اختراع می‌شود.

شاید جامعه‌شناسی ایران دقیقاً در همین وضعیت زنده است: نه در آرامش نهادها، بلکه در شکاف آن‌ها؛ نه در اطمینان نظریه‌ها، بلکه در تردیدهایشان؛ نه در صدای بلند پاسخ‌ها، بلکه در اصرار آرام پرسش‌هایی که هنوز حذف نشده‌اند.





MSF | خرده ریزه های آب آورده

در تقویم رسمی، این روزها نامش «وداع» است؛ تشییع، تدفین، بدرقه. اما برای من، این خداحافظی از سال ۱۳۷۸ آغاز شد؛ از همان‌جا که دیگر نتوانستم میان نام او و زخم‌های این سرزمین فاصله بگذارم.

هر قدرتی برای پایان خود موسیقی می‌خواهد. بعضی ملت‌ها با ترانه خداحافظی می‌کنند، بعضی با مارش، بعضی با سکوت.

در گوش من اما دو صدا با هم می‌پیچد:
یکی می‌خواند: Don’t Cry for Me, Argentina؛ وداعی نمایشی، پرشکوه، پر از تمنای دوست‌داشته‌شدن.
دیگری زمزمه می‌کند: Hasta Siempre؛ بدرود فرمانده، بدرود به اسطوره‌ای که می‌خواهد پس از مرگ هم در صفوف پیروانش راه برود.

و من فکر می‌کنم همه خداحافظی‌ها شبیه هم نیستند.

گاهی خداحافظی، آخرین تلاش قدرت است برای اینکه از مرگ هم صحنه بسازد؛ برای اینکه بدنِ خاموش را به پرچم، تابوت را به بیانیه، و اندوه را به نظم سیاسی بدل کند.

اما آنچه در خاک دفن می‌شود، فقط یک پیکر نیست. بخشی از ترس، بخشی از اجبار، بخشی از صدایی که سال‌ها بر فراز زندگی ما ایستاد و نگذاشت این کشور بی‌واسطه با خودش حرف بزند، به پایان صحنه نزدیک می‌شود.

من نه برای او می‌گریم، نه برای فرمانده بدرود می‌خوانم.

اگر چیزی در من می‌لرزد، برای مردمی است که سال‌ها زیر سایه این صدا زیستند؛ برای جوانی‌هایی که مصادره شد، برای خیابان‌هایی که به جای موسیقی، صدای سرکوب شنیدند، و برای کشوری که هنوز باید یاد بگیرد چگونه بدون فرمانده، بدون منجی، و بدون ترس، با خودش روبه‌رو شود.

بعضی خداحافظی‌ها سوگواری نیستند؛
فقط لحظه‌ای‌اند که تاریخ، آرام و بی‌رحم، پرده را پایین می‌آورد.

MSF | خرده ریزه های آب آورده

تفاوت قیمت مرغ کامل و مرغ قطعه‌بندی‌شده این روزها به اندازه‌ای هست که خرید مرغ قطعه‌بندی دیگر چندان توجیه اقتصادی ندارد. به عنوان پسر یک مرغ‌فروش، باید اعتراف کنم ضعیف‌ترین عضو ذکور خانواده در قطعه‌بندی مرغ بوده‌ام؛ مهارتی که پدر و برادرم با چند حرکت ساده انجام می‌داد و من هنوز هم بعد از چند سال تمرین، با احتیاط و تردید سراغش می‌روم.

فقط یک بخش هست که هر بار داستان خودش را دارد؛ همان قسمت انتهایی مرغ. بخشی که من با دقت جدا می‌کند وهمسرم بی‌هیچ تردیدی راهی سطل زباله اش می کند. من اما هر بار، بی‌دلیل، احساس عذاب وجدان می‌کنم؛ انگار چیزی را دور می‌اندازم که هنوز داستانش را نشنیده‌ام.

این بار تصمیم گرفتم داستانش را پیدا کنم.

تصور می‌کردم با عضوی کم‌اهمیت روبه‌رو هستم؛ چیزی شبیه باقی‌مانده‌ای که هیچ‌کس برایش اسمی ندارد. اما هرچه بیشتر جست‌وجو کردم، بیشتر فهمیدم که این تکه کوچک، زندگی فرهنگی عجیبی دارد؛ گویی هر ملت، پیش از آنکه آن را بخورد، برایش روایتی ساخته است.

انگلیسی‌ها آن را دماغ کشیش و گاهی دماغ پاپ نامیده‌اند. (ماحصل دوران ضد کاتولیکی پادشاهان انگلستان) حتی افسانه‌ای دارند که نجاری، برای انتقام از کشیشی که از او دلخور بوده، این بخش از یک پرنده را شبیه بینی او تراشیده و نامش همان مانده است. شاید افسانه باشد، اما افسانه‌ها معمولاً چیزی درباره تخیل یک ملت می‌گویند، نه الزاماً درباره تاریخ.

فرانسوی‌ها نگاه دیگری دارند. آن‌ها می‌گویند: «فقط احمق این قسمت را جا می‌گذارد.» جمله‌ای که بیش از آنکه درباره مرغ باشد، درباره قضاوت انسان است؛ اینکه ارزش بعضی چیزها درست در همان جایی پنهان شده که اغلب ما بی‌تفاوت از کنارش می‌گذریم.

ژاپنی‌ها حتی یک قدم جلوتر رفته‌اند. برای این بخش نام مستقلی ساخته‌اند؛ بونجیری. در رستوران‌های یاکیتوری، نه تنها آن را دور نمی‌اندازند، بلکه بسیاری فقط برای خوردن همین یک سیخ به رستوران می‌روند.

و بعد به ایران رسیدم.

در فارسی، دست‌کم در بخشی از ایران، نامش شاه‌پسند است.

چه نام عجیبی.

نه دماغ پاپ است، نه دماغ کشیش، نه باسن مرغ و نه دم کوچک. انگار کسی، سال‌ها پیش، هنگام نام‌گذاری آن، به جای آنکه به شکلش نگاه کند، به ارزشش نگاه کرده است. گویی گفته باشد این لقمه، اگر قرار باشد به سفره‌ای ویژه برسد، سهم شاه است.

هرچه بیشتر به این نام‌ها فکر کردم، کمتر احساس کردم درباره مرغ حرف می‌زنند.

انگار هر فرهنگ، جهان‌بینی خودش را روی همین تکه کوچک تصویر کرده است. یک فرهنگ، آن را دستمایه طنز با روحانیان می‌کند. فرهنگی دیگر، آن را نشانه مهارت آشپز می‌داند. یکی برایش نام علمی می‌گذارد و دیگری آن را به غذایی محبوب تبدیل می‌کند. و ما، بی‌آنکه بدانیم چرا، به آن می‌گوییم شاه‌پسند.

این اولین بار نبود که فهمیدم انسان‌ها پیش از آنکه غذا بخورند، آن را معنا می‌کنند.

اصلاً شاید آشپزی، بیش از آنکه هنر پختن باشد، هنر معنا دادن است. گوجه‌فرنگی فقط گوجه‌فرنگی نیست، نان فقط نان نیست و حتی کوچک‌ترین بخش یک مرغ هم صرفاً توده‌ای از گوشت و چربی نیست؛ هر کدام حامل داستانی هستند که نسل‌ها روی آن نشسته‌اند.

جالب اینجاست که همین قسمت، امروز در آشپزخانه ما مستقیم راهی سطل زباله می‌شود؛ بی‌آنکه بدانیم روزگاری در جایی، شاه آن را می‌پسندیده، در جایی دیگر احمق‌ها از کنارش می‌گذشته‌اند و در کشوری دیگر مردم برای خوردنش صف می‌کشند.

شاید ارزش اشیا، کمتر از آنکه در خودشان باشد، در روایتی است که درباره‌شان ساخته‌ایم.

از آن روز به بعد، هر بار که مرغی را قطعه‌بندی می‌کنم، هنوز هم آن قسمت معمولاً سرنوشت قبلی‌اش را پیدا می‌کند و همسرم با همان قاطعیت همیشگی آن را کنار می‌گذارد. اما برای من، دیگر فقط یک تکه گوشت نیست.

تکه‌ای است که به من یادآوری می‌کند تمدن، همیشه در کتاب‌های قطور تاریخ پنهان نشده است. گاهی می‌توان آن را در نامی که مردم برای کوچک‌ترین بخش یک مرغ انتخاب کرده‌اند پیدا کرد.

و شاید به همین دلیل است که هر بار به «شاه‌پسند» نگاه می‌کنم، بیش از آنکه به مرغ فکر کنم، به انسان فکر می‌کنم؛ موجودی که حتی برای دورریختنی‌ترین چیزهای زندگی‌اش نیز افسانه می‌سازد، نام انتخاب می‌کند و در نهایت، بی‌آنکه خودش بداند، بخشی از فرهنگش را در همان نام‌ها به یادگار می‌گذارد.

MSF | خرده ریزه های آب آورده