#Rajyaseva_2018
#NCERT_Economics

प्रश्न संकलन - प्रशांत खेडकर
@khedkar_prashant

अर्थशास्त्र सरावप्रश्न

24.
अ. स्थिर मूल्यानुसार काढलेला GDP हा वास्तव GDP म्हणून ओळखला जातो.

ब. चालू किमतीस काढलेला GDP Nominal अथवा किरकोळ GDP म्हणून ओळखला जातो.

क. सध्या GDP मोजणीसाठी आधारभूत वर्ष 2011-12 हे आहे.

वरील विधानांपैकी योग्य विधाने ओळखा.

पर्याय.

⚪️अ,ब,क ✅ अचूक उत्तर
⚫️अ, ब
🔴फक्त क
🔵वरीलपैकी एकही नाही

#Rajyaseva_2018
#current_affairs

चालू घडामोडी सराव प्रश्न

प्रश्न संकलन - @khedkar_prashant

25. अ.साहित्‍य अकादमीच्या अध्‍यक्ष पदी कन्नड साहित्यातील चंद्रशेखर कंबार यांची निवड झाली आहे.

ब. हम्‍पीमधील कन्‍नड विद्यापीठाचे संस्‍थापक कुलगुरू म्हणून चंद्रशेखर कंबार यांनी कार्य केले आहे.

क. साहित्य अकादमीची स्थापना 1956 साली करण्यात आली आहे.

वरील विधानांपैकी योग्य विधाने ओळखा

पर्याय
⚪️अ,ब,क

⚫️अ, ब

🔴ब,क

🔵अ, क

महत्तवाच्या प्रकरणांच्या मांडणीनुसार घटनादुरुसाती

👆👆👆👆
🔘चालू घडामोडी नोट्स व सराव प्रश्न

14 February

@empscguidance
@RajyasevaSTI

सूचना व शंका संपर्क
@Mayur_19pk

मयूर मानेकर सर यांच्या प्राचीन इतिहासावरील नोट्स

येणाऱ्या राज्यसेवा पूर्व आणि UPSC पूर्व परीक्षेसाठी अत्यंत उपयुक्त

धन्यवाद मयूर मानेकर सर🙏🙏🙏

देवेंद्र राठोड सर यांनी पाठवलेले महाराष्ट्र नकाशे

धन्यवाद सर

धूर्त इंग्रज आणि त्याच धूर्तपणे त्यांना हरविणारे शिवाजी महाराज.
( अत्यंत महत्वाची माहिती लेखात आहे. )
ह्या हिंदुस्थानवर सगळी परकीय आक्रमणे हि पश्चिमेकडून झालेली आहेत. पहिल्यांदा मुसलमान आले, मग पोर्तुगीज आणि डच आले आणि मागून इंग्रज आले.
ह्या पोर्तुगीज आणि डचांना भारतात जाऊन खूप फायदा मिळतो ह्याचा शोध इंग्रजांना फारच उशिरा लागला.
पोतुगीज भारतात आले ते १४९८ मध्ये.
मग इंग्रज भारतात आले तरी कधी?
तर इंग्रजांच्या हिंदुस्तानाकडील स्वाऱ्या ह्या इ.स. १५८८ पासून सुरु झाल्या.
पोर्तुगीज हे इंग्रजांपेक्षा ९० वर्ष आगोदर भारतात आलेले होते. आणि त्यांनी ह्या ९० वर्षात आपला व्यापारी आणि राजसत्ताक पाया हा अतिशय भक्कम केलेला होता.
त्यामुळे इंग्रज जरी १५८८ पासून भारतात यायला लागले तरी पोर्तुगीजांनी इंग्रजांची डाळ काही इथं शिजून दिली नाही. इ.स. १६२५ पर्यंत पाच वेळा इंग्रज भारतात येऊन गेले होते. त्यात त्यांचा हेतू हा सुरतेस कायमची वखार काढून आयात निर्यात करून व्यापार करायचा होता. पण पोर्तुगीज आणि डचांनी इंग्रजांचा हा हेतू सफल होऊ दिला नाही.
हिंदुस्तानच्या मोठ्या भूभागावर ह्यावेळी मोगलांचा अंमल सुरु होता. मोगल दरबारात वजन असल्याशिवाय कोणाही परकीय व्यापाऱ्याला हिंदुस्तानात व्यापार करणे शक्यच नव्हते.
इ.स. १६११ साली पहिला इंग्रज व्यापारासाठी म्हणून सुरतेस आला त्याच नाव होत 'मिडलटन.'
सुरत बंदर हे त्या वेळी हिंदुस्तानातील प्रमुख बंदर असल्याने उत्तरेस दिल्लीपर्यंत आणि पूर्वेस नागपूर पर्यंत इथून व्यापार व्हायचा. ह्या सगळ्या व्यस्त व्यापारामुळे सुरतेच्या सुभेदाराचा अधिकार आणि दर्जा हा फार मोठा होता.
पण अधिकार कितीही मोठा असला तरी त्याची मूठ दाबली म्हणजे त्याला मुठीत आणणे सोपे जाते. पोर्तुगीज ह्या कलेत मोठे निष्णात असल्यामुळे पोर्तुगीजांनी सुरतेच्या सुभेदाराला आपल्या खिशात खालून सुरतेत व्यापारासाठी आलेल्या ह्या इंग्रज मिडलटनला आडविले.
ह्यावेळी इंग्रजांचं वकील 'हॉकिन्स' हा दिल्लीस मोगलांच्या दरबारी होता. त्याने मिडलटनच्या वतीने खूप खटपट करून पहिली. पण ती फुकट गेली. अश्या रीतीने सुरतेत डाळ न शिजल्याने हा मिडलटन आता निराश होऊन दाभोळास गेला व दाभोळवरून हा तांबड्या समुद्रात चालता झाला.
इ.स. १६०० मध्येच इंग्लंडच्या एलिझाबेथ राणीने इंग्रज कंपनीस पूर्वेकडील देशांशी व्यापाराची सनद दिली असली तरी ह्या इंग्रज कंपनीने आपली १०-११ वर्ष ही भारताबाहेरच काढली.
इ.स. १६११ मध्येच परत इंग्लंडच्या एलिझाबेथ राणीने कॅप्टन हिपॉन या बरोबर ग्लोब नावाचे जहाज देऊन भारतात पाठविले. पण पूर्वी पोर्तुगीजांकडून सुरतेत आलेला वाईट अनुभव लक्षात घेऊन हे जहाज श्रीलंकेला वळसा घालून भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर आले. प्रथम ते नेगापट्टणला थांबले. पण तेथेही निराशाच पदरी पडल्यावर हा हिपॉन
मछलीपट्टण येथे उतरला. दुर्दैवानं इथंही त्यास अपयशच मिळाले.
आता दोनदा झालेल्या अपयशातून इंग्रज काही गोष्टी शिकले होते. यापुढे आता इंग्रजांनी अधिक सुसंघटित प्रयत्न सुरु केला. इ.स. १६१४ साली ईस्ट इंडिया कंपनीने आपली उभारणी ही समाईक भांडवलावर करून आपले सामर्थ्य वाढविले. इंग्लंडचा राजा 'जेम्स' ह्यानेही ईस्ट इंडिया कंपनीला पूर्ण पाठिंबा देऊन 'सर टॉमस रो' ह्याला त्याच वर्षी भारतात मोगलांकडे वकील म्हणून पाठविले. पण परत इथेही पोर्तुगीजांनी आपले वजन वापरून ह्या ब्रिटिश 'सर टॉमस रो' च्या प्रयत्नास खीळ घालून त्याला हव्या तश्या सवलती मिळू दिल्या नाही.
इंग्रजांना मोगल बादशहाकडून हवं तस यश व्यापारात आणि व्यापारी सवलतींत अजूनही मिळत नव्हतं. मग इंग्रजांनी एक युक्ती काढली. आणि ती युक्ती म्हणजे आपल्याकडे असलेलं आपलं डॉक्टरी ज्ञान. ह्या डॉक्टरी ज्ञानात इंग्रजांचे कट्टर शत्रू पोर्तुगीज मात्र आजून बरेच मागे होते.
मोगल बादशाची मर्जी संपादन केल्यास आपला व्यापार सर्व भारतभर त्वरित पसरण्यास मदत होईल हे इंग्रज जाणून होते. दिल्लीच्या बादशहास वश करून घेण्याचे इतर प्रयत्न फसल्यावर इंग्रजांनी आता आपल्या डॉक्टरी (वैद्यकीय) ज्ञानाच्या प्रभावाने मुगल बादशहास भूरळ घालण्याचा प्रयत्न केला.
या वेळी सुरतेत 'ब्राऊटन' नावाचा एक इंग्रज डॉक्टर धंद्याकरिता येऊन राहिला होता. ह्या डॉक्टर 'ब्राऊटनचा' उपयोग आता इंग्रजांनी करायचे ठरविले.
दिल्लीच्या बादशहाची एक मुलगी सारखी आजारी असायची. सुरतेच्या सुभेदाराचे हात ओले करून इंग्रजांनी दिल्लीच्या मोगल बादशहास ह्या डॉक्टर 'ब्राऊटन' ची माहिती पोहचवली.
आता हा डॉक्टर 'ब्राऊटन' ह्या बादशाच्या मुलीवर उपचार करू लागला. ह्या औषधोपचाराने अगदी थोड्याच दिवसात ही मुलगी ठणठणीत बरी झाली. ह्या कामगिरीमुळे बादशहाने खुश होऊन ह्या डॉक्टर ब्राऊटनला 'तुला काय हवे ते माग' असे सांगितले.
पण हा डॉक्टर 'ब्राऊटन' हुशार होता. ह्याने स्वतःसाठी काहीही न मागता आमच्या देशास व्यापाराकरिता सवलती द्या असे बादशहास सांगितले. बादशहाने प्रसन्न होऊन इंग्रजांस

व्यापारी सवलती दिल्या.
११ वर्षांनी उशिरा का होईना ह्या इंग्रज 'सर टॉमस रो' च्या प्रयत्नास इ.स. १६२५ मध्ये अखेर यश मिळाले आणि इंग्रजांनी सुरतेत आपल्या वखारी टाकून आपले पाय भक्कम रोवले. आता इंग्रजांनी सुरतेशिवाय अहमदाबाद, खंबायत, भडोच, इराणचे बंदर अब्बास, बसरा, येथेही आपल्या वखारी तयार केल्या.
सुरतेत पक्के बस्तान बसल्यावर इंग्रजांनी दक्षिण कोकणातील कारवार, गोवे, वेंगुर्ले, राजापूर, दाभोळ इत्यादी बंदरांत आपल्या वखारी सुरु केल्या.
इंग्रजांनी जसे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आपले हातपाय पसरले तसेच आता त्यांनी भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरही पसरले.
दिल्लीच्या बादशहाच्या मुलीच्या घटनेमुळे डॉक्टर ब्राऊटन ची प्रसिद्धी थेट कलकत्यापर्यंत जाऊन पोहचली. तेथेही ह्या डॉक्टर ब्राऊटनने आपल्या वैद्यकीय ज्ञानाचा चमत्कार दाखवून बंगालच्या सुभेदाराकडून ईस्ट इंडिया कंपनीकरिता कित्येक सवलती मिळविल्या. पूर्व किनाऱ्यावरील मछलीपट्टण आणि पुलिकत या नाक्याच्या ठिकाणी त्यांनी आपल्या वखारी उभ्या केल्या.
इ.स. १५२५ मध्ये नेलोरच्या दक्षिणेस थोड्या अंतरावर जमीन खरेदी करून इंग्रजांनी तिथं आजून एक वखार सुरु केली. आता इंग्रज भारतातील तलम कापड मोठ्या प्रमाणात खरेदी करून युरोपात पाठवू लागले. ह्यामुळे भारतातील विणकरांची चांगले दिवस आले. हे पाहून गोवळकोंड्याच्या सुलतानाने ह्या ईस्ट इंडिया कंपनीस पुष्कळ सवलती दिल्या. इ.स. १६४० मध्ये मद्रासपट्टण येथील नायकाने ह्या इंग्रजांना किल्ला बांधायची परवानगी दिली. हाच तो प्रसिद्ध किल्ला फोर्ट सेंट जॉर्ज होय.
डॉक्टर ब्राऊटन ची पुण्याई सर्वत्र फळास येऊ लागली. सुरतेच्या इंग्रज व्यापाऱ्यांनी फक्त ३ हजार रुपये भरून 'व्यापारी स्वातंत्र्य' आणि 'जकातीची माफी' पदरात पाडून घेतली. इ.स. १६५६ मध्ये इंग्रजांना बंगालच्या हुगळी नदीवर वखारीची परवानगी मिळवली.
हरिहरपूर आणि बालासोर येथेही त्यांनी वखारी उघडल्या. मोगल बादशाने ओरिसा येथील पिंपळे येथे वखार घालण्यास इंग्रजांना परवानगी दिली.
इंग्रजांच्या वखारींनी १७ वे शतक संपण्याच्या आतच भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याबरोबरच भारताचा सर्व पूर्व किनाराही आता काबीज केला.
सुरवातीला इंग्रजांच्या वखारीचा जो मुख्य असायचा त्याला प्रेसिडेंट असे म्हणत. हा प्रेसिडेंट नवाबी थाटाने राहत असे. स्थानिक लोकांवर, व्यापाऱ्यांवर आणि सरकारी अधिकाऱ्यांवर आपला प्रभाव पाडण्यासाठी ह्या प्रेसिडेंटच्या मागे पुढे भालदार, चोपदार, अब्दागिरीवाले, आणि अधिकारी मंडळी मुद्दाम चालायचे. एकदम सगळा राजेशाही थाटच जणू. आश्चर्य म्हणजे इंग्रजांच्या प्रेसिडेंटच्या ह्या भपकेगिरीला लोकही भुलायचे.
इ.स. १६६८ पासून ईस्ट इंडिया कंपनी 'गव्हर्नर' ची नेमणूक करू लागली. इंग्रजांचा भारतातील पहिल्या गव्हर्नरच नाव होत 'गुडइयर.'
ह्या 'गुडइयर' गव्हर्नरच्या बंगल्याला गोऱ्या आणि काही देशी सैनिकांचा पहारा असे. एका सैनिकाकडे वाळूचे एक घड्याळ असायचे. ते दोनदा उलटले म्हणजे एक तास झाला असे समजून तासावर मोठ्या आवाजात घंटा वाजवली जात असे. ह्यावेळी भारतीयांना घड्याळाची माहिती झालेली नव्हती. लोकांना ह्या तासाच्या घंटेचे मोठं कौतुक वाटायचं.
एव्हाना इंग्रजांनी डॉक्टर ब्राऊटनच्या कृपेकरुन आणि आपली अक्कल वापरून बरेच यश मिळविले होते.
आता इंग्रजांनी आपला मुख्य शत्रू आणि आपल्याला दिलेला त्रास आठवून पोर्तुगीजांची खोड मोडायचे सुप्त नियोजन सुरु केले. ह्या पोर्तुगीजांना भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरूनच हाकलून द्यायचे इंग्रजांनी ठरविले.
पण हाकलणार कसे ?
भारताच्या इतिहासात पहिल्यांदा इंग्रजांनी आपलं आवडत हत्यार बाहेर काढलं आणि ते हत्यार म्हणजे '"फोडा आणि झोडा" ही नीती. ( Divide and rule)
डचांनाही पोर्तुगिजांचा उत्कर्ष पाहवत नाही हे ओळखून इंग्रजांनी डचांना पोर्तुगीजांपासून दूर करून आपल्या गटात सामील करून घेतले. आता इंग्रजांनी आणि डचांनी मिळून एक आरमार उभं केलं आणि गुपचूप युद्धाची तयारीच सुरु केली.
पण पोर्तुगीज इथंही इंग्रजांना भारीच भरले. ही इंग्रजांची आणि डचांची एकी फोडण्यात पोर्तुगीज यशस्वी झाले. युद्ध झालेच नाही. हा प्रयत्न इ.स. १६२१ मध्ये झाला.
पण हार मानतील ते इंग्रज कसे?
इंग्रजांना त्यांच्या पुण्याईने म्हणा कि आजून काही म्हणा आता आजून एक संधी मिळाली. गोव्याचा पोर्तुगीज व्हाइसरॉय हा गोव्यातील जनतेवर खूपच अन्याय करत असे. ( आपण मागील लेखात ह्या विषयी माहिती घेतली आहे.)
पोर्तुगीजांची ही वाढती शिरजोरी ही विजापूरच्या इब्राहिम आदिलशहाच्या नजरेत आली. पोर्तुगीजांचे गोव्याचे स्वतंत्र राज्य विजापूरच्या अदिलशहास सहन होईना.
ह्या पोर्तुगीजांस सैन्याच्या मदतीने पराभूत करून हाकलून देण्याची विजापूरच्या आदिलशहाची ताकद होती. पण समुद्रात पोर्तुगीजांच्या आरमारापुढे विजापूरचे आरमार अत्यंत दुर्बल असे होते. ही उणीव भरून काढण्यासाठी विजापूरच्या इब्राहिम आदिलशहाने इंग्रजांची आरमारी मदत मागितली. ह्या बदल्यात गोवा जर

जिंकले तर ते इंग्रजांच्या स्वाधीन करावे असे तहात ठरले. मदतीचे आश्वासन देऊन इंग्रजांनी विजापूरच्या आदिलशहावर आपली छाप पाडली.
परंतु इंग्रजांना आपली आरमारी कुवत अल्प असल्याचे माहित असल्यामुळे 'आता पावसाळा जवळ आलाय' अशी फालतू सबब विजापूरकरांना सांगून इ.स. १६२३ साली विजापूरकरांशी केलेला तह अनिर्णित कालावधीसाठी पुढे ढकलला.
ह्या गोव्याच्या प्रकरणानंतर इंग्रजांचे लक्ष हे दंडाराजपुरीकडे वळले. परंतु दंडाराजपुरी पडली जंजिऱ्याच्या सिद्दीच्या मालकीची. ह्यासाठी त्यांना आरमाराबरोबरच जमिनीवरील सैन्याचीही मदत लागणार होती. पण ह्या दोन्ही गोष्टी इंग्रजांजवळ फारच कमी होत्या. त्यामुळे इंग्रजांनी हाही बेत तूर्तास रहित केला.
इंग्लंडवरून भारतातील इंग्रजांवर सारखा दबाव येत होता कि त्यांनी भारताच्या पश्चिम दक्षिण किनाऱ्यावर एखादी मोठी वखार उभारावी.
इ.स. १६६२ साली इंग्लंडचा राजा दुसरा चार्ल्स (King Charles II) याच्याबरोबर पोर्तुगालची राजकन्या कॅथेराईन ऑफ ब्रॅगांझा (Catherine of Braganza) हिचा विवाह झाला.
ह्या विवाहा प्रसंगी इंग्लंडच्या राजा दुसऱ्या चार्ल्सला त्यांच्या
सल्लागारांनी असा सल्ला दिला गेला कि हुंडा म्हणून भारतातील मुंबईचे बेटच मागून घ्यावे. प्रिन्स चार्ल्स ने आता पोर्तुगालच्या राजास मुंबई बेट लग्नात हुंडा म्हणून मागितले.
इकडे मुंबईस पोर्तुगीजांना ही गोष्ट कळताच पोर्तुगीजांच्या गोव्याच्या व्हाइसरॉयने तातडीने पोर्तुगालच्या राजास इ.स. १६६४ साली पत्र पाठविले. ते पत्र फार महत्वाचे आहे. त्यात हा हाइसरॉय लिहितो. " राजसाहेबांच्या हुकमाप्रमाणे मी इंग्रजांच्या ताब्यात मुंबई देत आहे. परंतु यापासून मुंबई शेजारच्या आपल्या पोर्तुगीजांना भयंकर त्रास होणार असून ज्या दिवशी मुंबई बेटात इंग्रजांचे बस्तान बसेल, त्या दिवसापासून आपण हिंदुस्थानला मुकलो असे समजावे."
पुढे हाइसरॉयची ही भविष्यवाणी खरी ठरली. पोर्तुगीजांना भविष्यात ह्याची फार मोठी किंमत मोजावी लागली.
पण म्हणून पोर्तुगीजांनी मुंबई इंग्रजांना लगेच दिली का?
तर नाही.
ह्या हुंडा म्हणून मिळालेल्या मुंबईचा ताबा इंग्रजांना मिळविण्यास चांगली सहा वर्ष लागली. पोर्तुगीजांनी मुंबई सोडताना फारच खळखळ केली.
आता खरी गंमत तर इथून पुढे आहे.
ह्या हुंड्याच्या रूपात मिळालेल्या मुंबईचे वैभव इंग्रजांनी ओळखले. इंग्लंडच्या राजाने इ.स. १६६२ च्या मार्च महिन्यात 'सर अब्राहम शिपमन' ह्याला मुंबई बेटाचा ताबा घेण्यास पाठविले. त्याच्या बरोबर एक आज्ञापत्रही दिले. इंग्रजांकडून हा सर अब्राहम शिपमन जेंव्हा मुंबईत ताबा घेण्यास आला तेंव्हा पोर्तुगीजांनी कित्येक दिवस त्याला जुमानलेच नाही. बिचारा सर अब्राहम शिपमन वाटच पहात बसला पण मुंबई काही त्याला मिळेना. मग त्याने एक युक्ती केली.
पोर्तुगीजांवर स्थानिक हिंदूंचा असलेला राग पाहून ह्या सर अब्राहम शिपमन ने हिंदूंस चिथावणी दिली आणि मुंबई आणि साष्टी बेटांत दंगे करण्यास सुरवात केली.
आता हे दंगे शांत कसे करावेत ह्या चिंतेत पोर्तुगीज पडले. इंग्रजांनी गुपचूप ह्या हिंदूंना एक अर्ज पोर्तुगीजांना करायला सांगितला.
त्या अर्जात हिंदूंनी पोर्तुगीजांना असे सांगितले कि " तुम्ही मुंबई बेटात येणाऱ्या इंग्रजांना आजिबात आडकाठी करू नये. आता मुंबई बेट हे इंग्रजांचे आहे. हे कराल तर आम्ही दंगे करणार नाही. "
पोर्तुगीज रोजच्या ह्या स्थानिक कटकटीस कंटाळले होते. शेवटी ८ फेब्रुवारी १६६५ रोजी पोर्तुगीजांनी मुंबईचा ताबा इंग्रजांना दिला.
(म्हणजे स्वार्थी इंग्रजांनी हिंदूंना हाताशी धरून पोर्तुगीजांना गार केले. ह्या बदल्यात हिंदूंना काय मिळाले? फक्त काही काळ पोर्तुगीजांच्या त्रासापासून मुक्ती मिळाली. ह्या शिवाय काहीही मिळालं नाही )
इंग्रज जसे मुंबईत आले तसे त्यांच्या लक्षत एक आले कि स्थानिक हिंदूंवर जोर जबरदस्तीची जी चूक पोर्तुगीजांनी केली ती आपण करायची नाही.
स्थानिकांना इंग्रजी जर शिकविले तर ते आपल्याला मदतीस कामाला येतील. इंग्रजी शिकले म्हणजे आपोआप ख्रिस्ती धर्माबद्दल त्यांना कळवळा येईल आणि आपला धर्मप्रसारही वेगाने होईल असे मुंबईच्या इंग्रजांनी जाणले.
पण ह्यातही अडचण होती. सुरतेचे इंग्रज अधिकारी ह्याला तयार होणार नाहीत म्हणून मुंबईच्या इंग्रजांनी सुरतेस एक पत्र पाठविले ते पत्र मोठं मार्मिक आहे ते असे. " आम्ही मुंबई येथील लोकांच्या मुलांना इंग्रजी शिकविण्याकरिता १-२ शिक्षक ठेवावेत अशी मुंबई बेटावरील स्थानिक लोकांनी मागणी केली आहे. हे जर आपण केले तर त्यांच्याशी आपला स्नेह वाढून ख्रिस्ती धर्माचाही प्रसार होण्यास मदत होईल."
ह्या पत्राने सुरतेच्या इंग्रज अधिकाऱ्यांना एकदम साक्षात्कारच झाला.
आता मुंबईत इंग्रजी शाळा सुरु झाली. स्थानिक लोक आता इंग्रजी शिकता शिकता ख्रिस्ती धर्माच्या प्रेमात पडू लागले.
इंग्रजांनी लगेचच नाणी पाडायचीही परवानगी इंग्लंडवरून मागितली. ती मिळाली. सोने चांदी आणि तांब्याची अत्यंत सुबक नाणी इ.स. १६७२ साली मु

ंबईच्या टंकसाळीत पडू लागली. ही नाणी भारतातील इतर राजांच्या नाण्यांपेक्षा खूपच सुबक आणि सारख्या वजनाची होती. लवकरच ती व्यापाऱ्यांमध्ये प्रसिद्ध झाले.
इंग्रजांना भारतीय विद्या आणि संस्कृतीचे भव्य ज्ञान भारतात आल्यावर लगेचच झाले होते. इकडील संस्कृत ग्रंथ आपल्या भाषेत छापून युरोपात पाठवून आपल्या लोकांना हुशार करावे असे इंग्रजांनी ठरविले आणि लगेचच सुरतेच्या भीमजी पारेख ह्याला छापखाना टाकण्यास मदत करून १६७४ साली भारतातील ग्रंथांचे छापून अंक यूरोपात पाठवायला सुरवातही केली.
इंग्रजांनी ख्रिस्ती मिशनऱ्यांच्या मदतीने आता गरिबांसाठीही दवाखाने सुरु केले. गोऱ्या डॉक्टरचा चांगला फरक पडतो असे म्हणत म्हणत लोक आता इंग्रजी दवाखान्यांपुढे रांगा लावू लागले. आता लोकांचा इंग्रजांवर आणि परिणामी ख्रिस्ती धर्मावर विश्वास वाढू लागला.
इंग्रजांकडे जेंव्हा मुंबई बंदर आले तेंव्हा पोर्तुगीजांकडून बाटवून तयार झालेले नवे ख्रिस्ती इंग्रजांना आयतेच कामास मिळाले. भारतातील तलम व सुरेख कापड इंग्रज युरोपात व इंग्लडला नेऊन विकत होते. ह्यात भारतातील विणकर बक्कळ पैसे कमवत होते. पण इंग्रजांना इकडील माल निर्यात करून गबर व्हायचे होते. इतकेच नाही तर इकडील उद्योगधंदे हळूहळू बुडवून भारत हा इंग्लडला कच्चा माल पुरविणारा देश बनवायचे होते.
ह्यासाठी इंग्रजांनी आता कच्चा माल इंग्लडला पाठवून ह्या पेक्षाही चांगलं कापड बनवून भारतात आणायला सुरवात केली. सुरवातीला कोणीही हे कापड घेईना. मग इंग्रजांनी इकडील बाटविलेल्या सगळ्या ख्रिस्ती लोकांना हे कापड घ्यायची सक्तीच केली. हळू हळू इंग्रजी कापड लोक आता अंगावर घालू लागले.
हीच तऱ्हा इतर धंद्यांच्या बाबतीतही होऊ लागली.
इंग्रजांचं तोफांचे ज्ञान हे फारच चांगले होते. इंग्रजांच्या तोफा अचूक नेम धरून मारा करत. भारतातील बादशहा आणि हिंदू राजे हे इंग्रजांपासून त्यांच्या तोफा मिळविण्याची खटपट करत.
इ.स. १६७१ साली दंडाराजपुरी घेण्याच्या कामी शिवाजी महाराजांनी ३-४ तोफा इंग्रजांना विकत मागितल्या होत्या. १६७७ उलटून गेले तरी इंग्रज काही शिवाजी महाराजांना तोफा द्यायला तयार होईनात. शेवटी इंग्रजांनी शिवाजी महाराजांना तोफाच द्यायला नकार दिला.
शिवाजी महाराजही इंग्रजांपेक्षा जास्त हुशार होते. महाराजांनी युक्ती लढविली.
युक्तीनुसार मुंबईच्या डेप्युटी गव्हर्नरकडून एका फ्रेंच माणसाने दोन तोफा विकत घेतल्या. त्या तोफा त्याने ठाण्याच्या एका व्यापाऱ्याला विकल्या व त्या व्यापाऱ्यापासून शिवाजी महाराजांनी त्या तोफा खरेदी करून इंग्रजांना लज्जित केले.
इंग्रज आता भारताचे नकाशे ही बनवू लागले. इ.स. १६७० मध्ये पर्वतराव नावाच्या इसमाने इंग्रजांकरिता छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याचा नकाशा काढला.
इंग्रजांचा मुंबईचा मुलुख हा शिवाजी महाराजांच्या प्रदेशाशी लागून असल्याने इंग्रजांनी इंग्लंडवरून त्यांच्या राजाचे एक पत्र आणून शिवाजी महाराजांशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला.
पण महाराज सावध होते. इंग्रज गोड बोलले म्हणून विरघळणारे नव्हते.
इंग्रजांच्या त्या पत्राला २ ऑगस्ट १६६८ मध्ये शिवाजी महाराजांनी उत्तर दिले ते असे. त्यात कलम पुढील प्रमाणे होती:-
१. ईस्ट इंडिया कंपनीने शिवाजी महाराजांच्या मुलखाशी फक्त व्यापार करावा. याशिवाय इतर कामांत कंपनीच्या लोकांनी शिरू नये.
२. बंदरात कंपनीच्या नोकरांनी ज्या किराणा मालाचा व्यापार करावयाचा तो शिवाजी महाराजांच्या राज्यातील सावकारांच्या परभारे न देता सरकारचे कारकून व किल्लेदार यांच्या विद्यमाने द्यावा. जहाजावरील युद्धसामुग्री व सैनिक यांना या राज्यात जमिनीवर उतरू देऊ नये.
३. कंपनीचे जे लोक राज्यात व्यापार करायला येतील त्यांनी सरकारच्या सरदारांची आगाऊ परवानगी घेतलेली असावी.
४. तशी परवानगी न घेता जर कोणी येऊन पोर्तुगीजांप्रमाणे दगाबाजी करतील तर सरकारने दिलेली व्यापाराची परवानगी ताबडतोब रद्द करण्यात येऊन मित्रत्वाचे संबंध राहणार नाहीत.
तर अशी ही कलम होती. इंग्रजांना शिवाजी महाराजांचे कडक धोरण चांगलेच ठाऊक असल्याने इंग्रजांनी आजिबात जास्तीच डोकं स्वराज्यात लावलं नाही.
इंग्रजांच्या प्रत्येक हालचालींवर शिवाजी महाराजांच्या हेरखात्याचे अत्यंत बारीक लक्ष असायचे. आणि वेळोवेळी ह्याची माहिती शिवाजी महाराजांना दिली जायची.
अखंड हिंदुस्तानात शिवाजी महाराजांनी आपल्या बुद्धिवैभवे इंग्रजांना असं हरवलं कि इंग्रज मराठ्यांच्या राज्यात परत आपल्या बुद्धीचे घोडेच दामटू शकले नाहीत.
#History
ध
#dheerajchavan

पोर्तुगीज,फिरंगी आणि हापूस
#dheerajchavan
#history
यूरोपातील लोकांपैकी सगळ्यात पहिले भारतात आले ते पोर्तुगीज.
पोर्तुगीज भाषेत 'फिडलगी' Fidalgo (Portuguese:
[fiˈðaɫɣu] शब्दाचा अर्थ म्हणजे ‘सभ्य गृहस्थ.’
आपल्या लोकांनी ह्या 'फिडलगी' शब्दाचा अपभ्रंश 'फिरंगी' असा केला. आता आपले लोक पोर्तुगीजांना ‘फिरंगी' असे म्हणू लागले.
पोर्तुगीजांपैकी प्रथम भारतात आला तो ‘वास्को दि गामा.' तो आला इसवीसन १४९८ मध्ये. म्हणजे आजपासून बरोबर ५१९ वर्षांपूर्वी. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कालिकत बंदरात तो पहिल्यांदा आला.
इ.स.१५०३ मध्ये कोचीन बंदर घेऊन पोर्तुगीजांनी तेथे वखार घातली. आणि किल्ला बांधला.
इ.स.१५०४ मध्ये आफ्रिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावरील झांजीबार बंदरावर पोर्तुगीजांनी ताबा मिळविला. (ह्या झंजीबारवर नंतर ओमानच्या सुलतानाने राज्य केले.)
इ.स.१५०६-०७ मध्ये त्यांनी अरबस्तानातील मस्कत घेतले.
इ.स.१५१० मध्ये पोर्तुगीजांनी गोवे घेतले व तेथून पुढे जाऊन इ.स. १५११ मध्ये मलाक्का व इ.स.१५१८ त श्रीलंकेतील कोलंबो बंदर काबीज केले.
इ.स.१५१० मध्ये गोव्यात पाय रोवल्यावर इ.स. १५३४ मध्ये मुंबई व वसई व त्या भोवतालचा वांद्रे, ठाणे इत्यादी प्रदेश गुजराथचा सुभेदार बहादुरशहा यापासून मिळविला.
इ.स. १५३५ मध्ये दीव बेट घेऊन इ.स. १५५९ मध्ये त्यांनी दमनही हस्तगत केले. अश्या रीतीने केवळ अर्ध्या शतकातच पोर्तुगीजांनी आफ्रिका व आशिया या दोन खंडांत आपले हात पाय पसरले. व्यापाराच्या नावाखाली येऊन आता त्यांनी आपली राजसत्ता स्थापन केली.
हद्द तर पुढे झाली. इ.स. १५१७ त चीन देशात जाऊन त्या देशाशीही पोर्तुगीज व्यापार करू लागले. अश्या रीतीने समुद्रतीरावरील बहुतेक आशियाखंड त्यांनी व्यापला.
ह्या पोर्तुगीजांत एक फार महत्वाचा अधिकारी होता त्याच नाव अल्फान्सो अल्बुकर्क (alfonso albuquerque). याच अल्फान्सो अल्बुकर्कच्या नावावरून आपल्या हापूस आंब्याला भारताबाहेर ‘अल्फान्सो मँगो' असे म्हणतात.
ह्या ‘अल्फान्सो अल्बुकर्कने' इसवीसन १५१० मध्ये गोवा घेतले व सत्ता स्थापना केली. त्यापूर्वी गोवा हे विजापूरच्या आदिलशहाच्या अमलाखाली यायचे. इसवीसन १५६९ मध्ये पोर्तुगीजांनी १३० लढाऊ जहाजे आणि ३ हजार शिपाई यांसह ‘होनावर' शहरावर हल्ला करून ते काबीज केले. गोव्याभोवतालचा अधिक प्रदेश जिंकून घेऊन त्यांनी साष्टी आणि बार्देश हे प्रांत आपल्या राज्यास जोडले. उत्तर कोकणातील चौल बंदर त्यांनी इसवीसन १५०८ मध्येच घेतले होते.

शिवाजी महाराजांचे लष्कर कसे होते?
(शिवाजी महाराजांच्या लष्करा विषयी अत्यंत महत्वाचे आणि कधीही न वाचलेलं असे लिहीत आहे. सर्वानी वाचा. )
अर्वाचीन भारतीय युद्धकलेच्या पहिल्या भागात आपण आर्यकालीन, महाभारत, नंद आणि चंद्रगुप्तापर्यंतची युद्धकला पाहीली.
शिवाजी महाराजांच्या लष्करा आगोदर आपण थोडक्यात काही महत्वाची जुनी युद्धपद्धती पाहू.
आता आपण 'हर्षकालीन' युद्धपद्धती बघू.
ह्या हर्षाला 'हर्षवर्धन' असेही नाव होते. हा कन्नोजचा राजा होता. ह्याने इसवीसन ५९० ते ६४७ असे राज्य केले. संपूर्ण उत्तर भारतावर ह्याचे राज्य होते.
ह्याच्या सैन्याचे तीन भाग होते. पायदळ, घोडदळ आणि हत्ती. हत्तींचे पथक सैन्यात विशेष महत्वाचे होते कारण हत्तींस परकीय शत्रू खूप घाबरत. हत्तींना पकडून त्यांना युद्धाचे शिक्षण देण्यात येत असे. हत्तीवरील योद्धा धनुष्यबाणाचा वापर करीत असे. ह्या हत्तींच्या पथकाचे पोषण करण्यास खूप खर्च येत असे. हर्षचरिताच्या ६ व्या अध्यायात ह्या हर्षाच्या गजशाळेचे जे वर्णन आहे त्यावरुन असे दिसते कि त्या काळी हत्तींची खूप बडदास्त ठेवीत असत.
हत्तींच्या खालोखाल घोडेस्वारांना महत्व असे. वनायुज, आरट्टज, कंबोज, भारद्वाराज, सिंधुदेश, आणि पारसिक असे सहा देशांतील घोडे हर्षाच्या अश्वशाळेत होते. हत्तींप्रमाणेच घोडयांनाही शिक्षण देण्यात येत असे.
पायदळाची त्याकाळी फारशी किंमत नसे. शिपायाजवळ ढाल आणि तलवार असे. हर्षाच्या सैन्यात भाडोत्री सैनिक नसत. राजाचे आप्त, मांडलिक, प्रजेपैकी कनिष्ठ दर्जाचे लोक यांचेच बहुदा सैन्य असे.
आता आपण पाहू मोगलकालीन युद्धपद्धती.
राजपुतांना युक्तीने किंवा कपटाने युद्ध करायला आवडत नसे. युद्धात मागे न फिरता जीव द्यायला त्यांना आवडत असे. 'संरक्षणात्मक' आणि 'अभिघातात्मक' या दोन युद्धाच्या अंगांपैकी फक्त पहिल्या अंगाचाच राजपूत आश्रय करीत.
पण मुसलमानांचे तसे नव्हते. ते आपला देश सोडून हिंदुस्तानात राज्यस्थापनेस येत आणि यदाकदाचित पराभव जर झाला तर आपल्या देशी निघून जात.
मराठ्यांचा गनिमीकावा राजपूत वापरत नसत. वेळप्रसंगी मराठे युद्धातून माघार घेत असत आणि ह्यात त्यांना कसलाही कमीपणा वाटत नसे. मराठे परत परत संधी साधून शत्रूवर हल्ला करून त्याचा अंत करत असत. पण हि युद्धनीती राजपुतांनी वापरली नाही. त्यामुळे ह्यात राजपुतांचे खूप नुकसान
झाले.
मोगल राज्यव्यवस्थेचे मुळच मुळी लष्करी होते. अकबराची लष्कर व्यवस्था चांगली होती. त्याच्या वेळी राजपुतांस लष्करात मोठं मोठ्या जागा देण्यात आल्या. ५ हजारांवर फौज असणाऱ्यास 'आमिर' म्हणत आणि त्याहून कमी फौज असणाऱ्यास 'मनसबदार' असे म्हणत.
'अहदी' नावाचे एकएकटेच चाकरीस राहणारे लोकही अकबराच्या सैन्यात पुष्कळ होते. मनसबदारांचा पगार हा १५० रुपयांपासून ७०० रुपयांपर्यंत असे. हिंदुस्तानातील मुसलमानांस वरिष्ठ प्रतीच्या जागा फारश्या मिळत नसत. त्यांची लायकी कमी समजत. अंमलदारांस जहागिरी देण्यापेक्षा अकबर रोख रक्कम देत असे.
अस्सल मोगलांस वरिष्ठ जागा मिळत. मोगल लोक वर्णाने 'गोरे' असून परदेशांतुन आलेले असत. गोऱ्या रंगाशिवाय त्यांच्याकडे विशेष अक्कल नसे. त्यामुळे 'गोरा' तो मोगल समजून इराणी, तुर्क, अरब वगैरे कोणीही अकबराच्या लष्करात वरिष्ठ जागा मिळवत असत. राजपुतांस नोकरीबद्दल वंशपरंपरेने जहागिरी नेमून दिलेल्या असत.
फौज युद्धास जाताना वाटेत झालेले शेतकऱ्यांचे नुकसान भरून देण्याची अकबराची लष्करास ताकीद असे. पुढे ह्या फौजेच्या व्यवस्थेत औरंगजेबाने फारसे बदल केलेले दिसत नाहीत.
१२ हजार स्वारांची नेमणूक असलेले पंचवीस-तीस आमिर बादशाजवळ होते असे बर्नियर म्हणतो. ( फ्रांस्वा बर्नियर हा फ्रांस देशातील इतिहासकार होता. हा १२ वर्ष भारतात राहिला होता. मोगल दरबाराशी ह्याचे जवळचे संबंध होते. )
प्रत्येक घोडेस्वाराचा पगार २५ रुपये होता. बर्नियरच्या मते घोडेस्वारांची संख्या २ लाख होती.
पायदळाला फारसा मान नसे. त्यांतील लोकांस बंदूक वापरण्याची भीती वाटत असे. ते खाली लाकडी घोडा ठेऊन त्यावर बंदूक धरीत आणि मग बार करीत.
तोफखान्यावरील अधिकाऱ्याला 'मीरअतीश' म्हणत. त्या वेळेस तुर्कांचा तोफखाना हा जास्त प्रगत असल्याने मोगल बादशहा मोगली तोफखान्यावर अधिकारी म्हणून तुर्क लोकांना ठेवण्याचा खटाटोप करत. धाडसी असल्याने बंदुका चालविण्यात हिंदू जातीचे लोक भरत असत.
आता आपण पाहू शिवाजी महाराजांचे लष्कर.
शिवाजी महाराजांच्या पायदळात दोन प्रकारचे लोक असत. एक घाटमाथ्यावरचे मावळे आणि दुसरे घाटाखालील कोकणांतील हेटकरी.
ह्या प्रत्येकाजवळ ढाल तलवार आणि भाला असे. ढाल तलवार आणि भाला स्वतःचा ठेवावा लागत असे. त्यामुळे युद्धात सैनिक तलवार जपून वापरत. तलवारीची दुरुस्ती सरकारातून होत असे.
अटी तटीच्या लढाईत सैनिक आपल्या स्वतःच्या मालकीचा घोडा शत्रूच्या अंगावर घालण्यास घाबरत. ह्यात घोडा जखमी होण्याची किंवा मारला जाण्याची भीती असे. त्यामुळे स्वतःचा घोडा वापरायची परवानगी नसे. घोडा सरकारांतून