▪️ دوگانگی‌های استادانه: در مقام استاد داور، «میشل فوکو»؛ در مقام استاد راهنما، «لسان‌الملک سپهر»

برخی استادان در جلسات دفاع از رساله‌های دکتری رشتهٔ تاریخ، در مقام استاد داور، چنان از نظریه، روش و چارچوب نظری و مفهومی سخن می‌گویند که گویی اینجا کلژ دو فرانس است و ایشان میشل فوکو. از دانشجو نیز انتظار دارند که در متن رساله، بر اساس این نظریه یا آن مدل، چنین و چنان کرده باشد!

همین استادان، در جلساتی که خود در مقام استاد راهنما قرار می‌گیرند، ناگهان به لسان‌الملک سپهر  تبدیل می‌شوند! گویی آن همه تأکید بر نظریه، روش‌شناسی، چارچوب مفهومی و تحلیل انتقادی، تنها برای به چالش کشیدن دانشجوی دیگری بوده است. نوبت به دانشجوی خودشان که می‌رسد، در مقام استاد راهنما، همین‌که دانشجو توانسته در حد توان خود، با رویکردی توصیفی و اندکی تحلیل کار نگارش رساله را به انجام برساند کفایت می‌کند و انتظار بیشتری نباید از او داشت.

ظاهراً جایگاه نظریه و روش، در نظر این استادان بسته به جایگاهشان در جلسه دفاغ تغییر می‌کند: وقتی داور است، ضرورتی انکارناپذیر است و وقتی راهنماست، اموری تجملی و حتی دست‌وپاگیر! مسئله صرفاً این نیست که استادان در مقام داور و راهنما دو معیار متفاوت دارند؛ مسئله، شکافی است میان آنچه از دانشجو مطالبه می‌کنند و آنچه خود در عمل به آن پایبندند.

اگر از کارنامهٔ علمی این استادان بی‌خبر باشی، ممکن است بگویی رساله حاصل کار دانشجو است و احتمالاً خود این استاد در آثار خودش از نظریه‌ها و مدل‌ها بهره می‌برد. این جاست که می‌روی سراغ آثار و نوشته‌های خود استاد- کاری که من در دوران دانشجویی می‌کردم. اما در کمال شگفتی، اثری از آن بایسته‌های نظری و روش‌شناختی در نوشته‌های خودشان هم نمی‌بینی!

ناگفته نماند که نگارنده مخالف به‌کارگیری نظریه و روش در تاریخ‌پژوهی نیست. اساساً تاریخ‌نگاری بدون نظریه امکان‌پذیر نیست. اما کدام نظریه؟ نظریه‌ای که «مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و پیش‌فرض‌های حاکم و مؤثر بر شیوه‌های مورخان است که با آن جهان را تفسیر می‌کنند». از این منظر، «نه‌تنها همهٔ مورخان به‌نوعی دارای نظریه هستند، بلکه معرفت تاریخی بدون آن ناممکن خواهد بود: نظریه چیزی است که ما را قادر به فهم شواهد و به‌کارگیری آن‌ها برای خلق گزارشی از گذشته می‌کند» (مورلی، نظریه‌ها، مدل‌ها و مفاهیم در تاریخ باستان، ترجمهٔ احسان افکنده، ص. ۱۵). بنابراین، مسئله نه نفی به‌کارگیری نظریه در مطالعات تاریخی، بلکه استانداردهای دوگانهٔ استادانی است که در مواجهه با رساله‌های دانشجویان خودی و دیگری نمود پیدا می‌کند.

▫️معصومعلی پنجه
یکشنبه، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ | دفتر گروه تاریخ و باستان‌شناسی

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️[استاد عبدالحسین زرین‌کوب]

مهرنوش [مادر بهروز و دانشجوی رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران]:

بهروز جان، خود را برای درس حافظ‌شناسی آماده می‌کنم. همین ترم درسم تمام می‌شود، اما با این اوضاع از جشن فارغ‌التحصیلی خبری نیست. دانشجویان برای این درس می‌روند خانه‌ی استادِ بزرگ ادبیاتِ فارسی، دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، باوقار است و زیبا، با چشم‌هایی که یکی آبی است و یکی میشی. سال‌های قبل حافظ را با دکتر شفیعی کدکنی می‌گذراندیم. بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب .... دکتر زرین‌کوب هم خانه‌نشین شده. او که کتاب دو قرن سکوت را نوشته حالا خودش باید سال‌ها مُهر سکوت بر لب بزند.

من که از آتش دل چون خم می در جوشم
مُهر بر لب زده خون می‌خورم و خاموشم

استاد برای امتحان تحقیقی درباره‌ی حافظ از ما خواسته. در صفحه‌ی اول تحقیقم می‌نویسم:

من این حروف نوشتم چنان که غیر ندانست
تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی.

📕 رضی هیرمندی، خاطرات یک پسر به قلم پدر، ص ۹۴- ۹۵ [۱۹ بهمن ۱۳۶۵]
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️«از فرق تا قدم شیعی هستم»: استاد اخراجی مدرسهٔ نظامیه بغداد

«على بن محمد بن على فصيحی، ابوالحسن، از مردم استرآباد بود و آن شهرى است از طبرستان و بهترين شهرهاى آن. او نحو را نزد عبدالقاهر جرجانى خواند و ابونزار نحوى و حَیْصَ‌بَیْص شاعر از او فرا گرفتند. بنا بر قول حافظ سلفى، در روز چهارشنبه سيزدهم ذوالحجه سال ۵۱۶ رخت از جهان بربست.
به بغداد آمد و تا پايان زندگى در آنجا زيست. بعد از شيخ ابوزكريا يحيى بن على خطيب تبريزى در نظاميه به تدريس نحو پرداخت. او را به تشيع نسبت دادند و در اين باب از او پرسيدند، گفت: انكار نمی‌كنم من از فرق تا قدم شيعى هستم. پس او را از نظاميه اخراج كردند و ابومنصور موهوب بن احمد بن محمد بن خضر جواليقى جانشين او شد. ازآن‏‌پس دانش‏‌پژوهان به خانه‏‌اش می‌آمدند تا نزد او بخوانند. او را به سبب آنكه كتاب الفصيح ثعلب را تدريس می‌كرد فصيحى لقب داده بودند».

📕 یاقوت حَمَوی، مُعجم الادباء، ترجمهٔ عبدالمحمد آیتی، ۲/ ۸۶۶.

✓ از شرط‌های اساسی برای تدریس و تدرس در مدرسه نظامیه پیروی از مذهب شافعی بود.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ تاملی دربارهٔ دو اصطلاح «پهلوی اول» و «پهلوی دوم»

اخیراً، در نوشته‌های تاریخی دربارهٔ دوران پهلوی، به‌ویژه در مقاله‌ها و پایان‌نامه‌ها/ رساله‌های دانشگاهی، بسامد کاربرد دو نام‌واژه/ اصطلاح، «پهلوی اول» و «پهلوی دوم»، افزایش یافته و دیده می‌شود که به‌جای «رضا شاه» و «محمدرضا شاه» آن دو نام‌واژه را به کار می‌برند.

به نظرم در نوشتار آکادمیک تاریخی کاربرد این دو اصطلاح نادرست است. تا جایی که من اطلاع دارم، مورد مشابهی در تاریخ ایران و اسلام نداریم که به‌جای ذکر نام فرمانروا، نام سلسله را با شماره و ترتیب به‌کار برده باشند. مثلاً به‌جای سفاح نمی‌گوییم: «عباسی اول»؛ یا به شاه اسماعیل نمی‌گوییم: «صفوی اول»، یا به‌جای نادر شاه نمی‌گوییم: «افشار اول» و به پسرش نمی‌گوییم: «افشار دوم» ... .

گمان می‌کردم و از دیگران هم چنین شنیده بودم که این دو اصطلاح از برساخته‌های دوران جمهوری اسلامی است که توسط رسانه‌هایی چون صداوسیما و دیگر نهادهای حکومتی برساخته شده و برای پرهیز از به‌کاربردن نام کوچک (+ شاه) برای آن دو شاه استفاده می‌شود.

چند روز پیش جستجویی سرسری کردم تا ببینم نخستین کاربرد‌های این دو اصطلاح به چه زمانی برمی‌گردد؟ رسیدم به این دو کتاب: ۱. عصر پهلوی: رضاشاه کبیر پهلوی اول (انتشارات وزارت اطلاعات، ۱۳۴۶)؛ ۲. چهره‌های درخشان شاهنشاهی ایران از کورش شاه تا محمدرضا شاه (پهلوی دوم) شاهنشاه آریامهر (برگزیدهٔ جعفر شاهید، تهران: انتشارات روزنامه جوانمردان،  ۱۳۵۰). احتمالاً با جستجوی بیشتر و دقیق‌تر، آثاری دیگر نیز  یافت شود. در این دو نمونه البته پیش از پهلوی اول و پهلوی دوم، نام کوچکشان، رضاشاه و محمدرضاشاه، هم آورده شده‌است. با این نمونه‌ها روشن شد که این دو اصطلاح در روزگار محمدرضاشاه پهلوی ساخته شده‌، امّا کاربرد آنها در دوران پس از انقلاب گسترده شده است.

به‌نظر می‌رسد به‌کاربردن این دو اصطلاح در آثار منتشر شده در دوره پهلوی، به قصد برجسته‌سازی نام این سلسله و نشان‌دادن پیوستگی و تدوام حکومتشان صورت گرفته، امّا پس از سقوط این سلسله، در دوره جمهوری اسلامی، بسیاری این دو اصطلاح را از این جهت به کار می‌برند که از کاربرد عنوان «شاه» برای این دو آخرین شاه، پرهیز دارند! برای اولی البته «رضا خان» را هم به کار می‌برند، امّا برای دومی که نوستالژی زمان او از طریق تونل زمان در این زمان پراکنده شده، راهی جز کاربرد «پهلوی دوم» نیست!

▫️معصومعلی پنجه
هفتم شهریور ۱۴۰۳ | دانشگاه علوم و تحقیقات

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

📕 جورج مقدسی، پیدایش مدارس: نهادهای علمی و آموزشی در اسلام و غرب، ترجمهٔ هادی عالم‌زاده و علی‌همت خلیلی، تهران: حکمت، ۱۴۰۴.

پیدایش مدارس کتابی است یگانه، جاافتاده و ارزنده در مطالعات تاریخ آموزش اسلامی که تازگی، در میانهٔ جنگ، با ترجمهٔ هادی عالم‌زاده و علی‌همت خلیلی منتشر شده است.

کتاب بیش از  چهار دهه پیش نگاشته شده و سال‌ها بود که ما دانشجویان تاریخ و تمدن منتظر بودیم که ترجمه شود و به کتابخانه فارسی افزوده گردد. این از آن جمله کتاب‌ها است که به دلیل عمق و گستردگی مباحث، مفاهیم و اصطلاحات تخصصی به‌کار رفته در آن، ترجمه درست و دقیق آن تنها از عهده کسی بر می‌آمد که افزون بر چیرگی بر دو زبان انگلیسی و عربی، در تاریخ و تمدن اسلامی هم خبره و استاد باشد.‌ گفتنی است که ترجمه کتاب از روی متن اصلی انگلیسی صورت گرفته و چندین بار بازنویسی و ویرایش گردیده و البته مترجمان متن ترجمه عربی را هم دیده و برای عرضه ترجمه‌ای کامل و دقیق به آن نیز مراجعه کرده‌اند.

اکنون ما ترجمه‌ای پخته و سخته از این کتاب که پژوهشی است سترگ، روشمند و ماندگار در اختیار داریم و ازاین‌روی باید سپاسگزار مترجمان باشیم نه اینکه همچون آقای حسن انصاری در اینجا ایراد بگیریم که چرا یک استاد ایرانی - منظور استاد هادی عالم‌زاده است- کتابی از یک استاد غربی را ترجمه کرده، چرا که در غرب چنین چیزی دیده نمی‌شود و این را «رسم ناپسند» بنامیم! طبق این ایراد بنی‌اسرائیلی اگر کسی استاد تمام شد دیگر حق ندارد دست به ترجمه مطالعات و پژوهش‌ها غربیان و عربان و دیگران بزند و تنها دانشیار به پایین باید چنین کاری کند!

این را هم اضافه کنم که چند روز پیش که با استاد عالم‌زاده تلفنی گفتگو می‌کردم و این یادداشت آقای انصاری را برای ایشان می‌خواندم و می‌گفتم فلانی گفته شما استاد تمام هستید و نباید کارهای غربیان را ترجمه کنید! مثل همیشه، فروتنانه فرمودند اشکالی ندارد همین‌که تصویر روی جلد کتاب را منتشر کرده و از بزرگی و خبرگی نویسنده آن یاد کرده و درواقع به‌گونه‌ای برای کتاب تبلیغ کرده‌اند، خوب است!

▫️ معصومعلی پنجه
۲۷ خرداد ۱۴۰۵ | تهران روزهای تفاهم

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️«چون غرض آمد هنر پوشیده شد»: حسن انصاری، هادی عالم‌زاده و مقاله‌های دانشجو-استادی

این شاگرد کوچک می‌کوشد در اینجا دربارۀ استادش دکتر هادی عالم‌زاده کمتر بنویسد، چرا که بیشتر پژوهشگران و دانشگاهیان در رشته‌های تاریخ، مطالعات اسلامی و دیگر رشته‌ها او را می‌شناسند و آوازۀ دانشوری، استادی و شاگردپروری او بلند و فراگیر است. در این میان امّا تک‌وتوک کسانی هستند که گاه‌وبیگاه به دلایل و انگیزه‌های غیرعلمی که بر نگارنده روشن است، ولی فعلاً مجاز به ذکر آن نیست، موضوع/ مسئله‌ای درست یا نادرست را دستاویز بدگویی از او می‌کنند. یکی از این کسان دکتر حسن انصاری پژوهشگر مطالعات اسلامی باشندۀ پرینستون آمریکا است.

آقای انصاری چندی پیش در یادداشتی به بهانهٔ انتشار ترجمهٔ فارسی کتاب ارزشمند «پیدایش مدارس» از جورج مقدسی، از استاد عالم‌زاده ایراد گرفته بود و نوشته بود که «چرا یک استاد تمام دانشگاه در ایران کتاب همکار دانشگاهی‌اش در آن سوی دنیا را ترجمه کرده»!. در این یادداشت به این ادعا پاسخ داده شد.

وی در فرسته‌ای تازه به وزارت علوم اعتراض کرده‌ که چرا «در چارچوب نظام ارتقای دانشگاهی دانشجوی فلک‌زده باید تعدادی مقاله را از روی رساله دکتری‌اش فراهم کند و حتما باید نام استاد راهنمایش را در پیشانی مقاله‌‌اش قرار دهد؟» و در ادامه برای نمونه تنها از دکتر هادی عالم‌زاده یاد کرده و آورده‌اند که «از ۳۶ مقاله [نمایه شده از ایشان در پرتال جامع علوم انسانی] فقط ۱۰ مقاله نوشته خود آقای عالم‌زاده» است.

اگر انصاف داشته باشیم و قصدمان نقد و اصلاح باشد و نه غرض‌های دیگر و قرار باشد برای اعتراض به این رویه نادرست، یعنی انتشار مقالۀ دانشجو-استادی مستخرج از رساله، فهرستی از استادانی تهیه کنیم که این رویه را تائیده کرده و از آن بهره برده‌اند، آخرین نامی که باید در آن فهرست آورده شود «هادی عالم‌زاده» است، چرا؟ به این دلایل:

۱. از بیست‌واندی سال پیش که در علوم انسانی و در آغاز در دانشگاه تربیت مدرس و سپس در دیگر دانشگاه‌ها این رویه رایج شد تا امروز استاد هادی عالم‌زاده یکی از معدود استادانی است که ده‌ها بار پیوسته در دانشگاه‌ تهران و واحد علوم و تحقیقات و دیگر دانشگاه‌ها تا آنجا که توان داشت علیه این رویه/ قانون سخن راند و تا جایی که اختیار داشت از دانشجویانش خواست که از آوردن نامش در مقالۀ مستخرج از رساله بپرهیزند. اگر آن مقاله‌‌ها به نام ایشان منتشر می‌شد اکنون فهرست مقالات ایشان به بیش از ۳۰۰ مقاله می‌رسید. 

۲. این را همۀ شاگردان و همکاران استاد عالم‌زاده شهادت می‌دهند که در نگارش همۀ مقالاتی که نام ایشان در کنار نام دانشجو آمده، استاد حضور تام‌وتمام داشته‌اند و پابه‌پای دانشجو کار نگارش مقاله را پیش برده و گاه بخش عمدۀ آن را خود نگاشته یا بازنویسی و ویرایش محتوایی و ادبی کرده‌اند. اگر گفته شود هادی عالم‌زاده از کم‌شمار استادان و شاید تنها استاد در دانشگاه ایرانی در رشته‌های تاریخ و الهیات است که سطر به سطر پایان‌نامه‌ها/ رساله‌هایی که از دهه شصت تا دهه نود استاد راهنما و مشاور آنها بوده را خوانده و ویرایش کرده و گاه بازنویسانده، گزافه‌گویی نیست. دلیل اصلی آنکه استاد هادی عالم‌زاده کارهای پژوهشی خود را جلو نبرده و آثار کمی از او تا سال ۱۳۹۷ (سال بازنشستگی ایشان از واحد علوم و تحقیقات) منتشر شده همین بوده که بیشتر زمان و توان خود را در این چهار دهه در دانشگاه و در خانه، صرف راهنمایی، مطالعه، اصلاح و ویرایش رساله‌ها و مقاله‌‌های دانشجویان کرده و از به انجام رساندن کارهای خود بازمانده است.

۳. هادی عالم‌زاده سال‌ها پیشتر از آنکه چاپ مقاله دانشجو-استادی باب شود، به مرتبۀ «دانشیاری» و «استادی» رسیده بود و ازاین‌روی ایشان در نظام ارتقاء دانشگاهی هیچ بهره‌ای از این مقالات دانشجو-استادی نبرده است. 


▫️معصومعلی پنجه
نیمروز پنجشنبه ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ | اندر کوی اخلاص


📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ دربارهٔ چند واژه که نادرست به‌کار می‌روند

🔴 استاد واژه‌ای فارسی است و جمع آن می‌شود استادان. این واژهٔ فارسی در عربی به استاذ تبدیل شده که جمع آن می‌شود: اساتذه یا اساتیذ. پس «اساتید» نادرست است.

🔴 گاه فارسی است و تنوین نمی‌گیرد و نیازی هم به تنوین ندارد و به همین صورت معنایش کامل است. اگر گمان می‌کنید زیادی کوتاه است بگویید: گاهی، گاه‌گاه/ گاهگاه یا گهگاه. پس «گاهاً» نادرست است.

🔴 آزمایش و گزارش و پیشنهاد واژه‌های فارسی‌اند و جمع آنها می‌شود: آزمایش‌ها و گزارش‌ها و پیشنهادها؛ جمع بستن آنها با «ات» عربی نادرست است.

▫️معصومعلی پنجه
۱۰ آذر ۱۴۰۳ [در حال خواندن رساله‌‌های دکتری ...]

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ ازدواج آسان در جزایر مالدیو ۷۰۰ سال پیش، به روایت ابن بطوطه (د. ۷۷۹ق)

«ازدواج در اين جزائر خيلى آسان و ميزان مهريه بسيار كم است و زنان آنان خيلى خوش معاشرت مى‌باشند. غالبا در ازدواجها اسمى از مهريه برده نمى‌شود و بعد از ازدواج مهرالمثل مى‌پردازند. هنگامى كه كشتى‌ها به اين جزائر مى‌رسند سرنشينان و مسافرين با زنان آنجا ازدواج مى‌كنند و هنگام بازگشت طلاق‌شان مى‌دهند و اين نوعى از نكاح متعه (صيغه) مى‌باشد. اين زنان هرگز حاضر نيستند كشور خود را ترک گويند و من در دنيا زنهائى به اين درجه از حسن معاشرت نديده‌ام. زن در ميان آنان هرگز خدمت شوى خود را به كس ديگرى محول نمى‌كند، خود پيش او غذا مى‌آورد و هم خود غذا را برمى‌چيند و دست او را مى‌شويد و براى وضو آب مى‌آورد و هنگام خواب پاهاى او را مى‌مالد. از رسوم آنجا اين است كه زن هيچ وقت با شوهر خود غذا نمى‌خورد و اصلا مرد نمى‌داند كه زن چه مى‌خورد. من در آنجا چند زن داشتم، يكى از آنان بعد از خواهش زياد حاضر شد با من غذا بخورد ولى ديگرى حاضر نشد و نتوانستم غذا خوردن او را ببينم و هر حيله كه به كار بستم نتيجه نداد.»

📙 ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمهٔ محمدعلی موحد، تهران: آگه،  ۱۳۷۶، ج۲، ص ۲۲۷.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️ اسلحهٔ دروغِ سلطنه‌ها و دوله‌ها

«این مطالب مأخوذ است از تقریرات جمالزاده به اینجانب که در ژنو یادداشت کرده‌ام.»
                                      ایرج افشار

«محمدعلی جمالزاده نقل کرد که عبدالعلی صدیق‌السلطنه نوری در عهد هیندنبورگ [رئیس‌جمهور آلمان، ۱۹۲۵ - ۱۹۳۴] سفیر ایران در برلین شد. وقت ورود به آلمان با دو زن خود آمد. یکی از زنها پیر بود و یکی جوان. هنگام ورود عباس‌خان علامیر (اعظم‌السلطنه) به او حالی کرد که مناسبت ندارد هر دو زن خود را به طور رسمی معرفی کنید. زیرا دولت آلمان را گرفتار مشکل می‌کنید که در دعوتهای رسمی کدام زن شما را دعوت کنند. پس صدیق‌السلطنه زن پیر را به مریضخانه فرستاد و زن جوان را با خود به سفارت بود[برد].

در مورد این شخص وقتی که به سفارت آلمان منصوب شد. در جراید تهران نوشتند مگر آدم قحط بود که «گل چمن مظفری» را به آلمان فرستاده‌اید و چون سفارت آلمان به کنایه جراید از این عبارت پی‌برد مطلب را به وزارت خارجه آلمان گزارش کرد و به این ملاحظه اعظم‌السلطنه را ملتفت کرده بودند که ممکن است هیندنبورگ در مراسم معرفی سفیر احترام لازم نسبت به سفیر مرعی نکند.

جمالزاده گفت نزدیک زمستان به من دستور داد مسوده نامه‌ای به عنوان وزارت خارجهٔ خودمان بنویس و در آن یادآور شو که چون عمارت سفارت در برلین بزرگ است و زمستان برلین سرد است لذا اعتباری برای تهیهٔ زغال و وسایل لازم داریم. ولی من به خیال آن‌که او خبر ندارد گفتم آقا زیرزمین سفارت تا طاق پر از زغال است هیچ کم و کسری نداریم. صديق‌السلطنه هنوز حرف من تمام نشده بود که گفت: مگر شما چه کاره‌اید که در این امور دخالت می‌کنید شما آنچه می‌گویم بنویسید.

یک روز هم به من گفت آقا شما مگر چند نفرید که یک «زاده» به دمب اسم خودتان اضافه کرده‌اید (مقصودش غنی‌زاده، کاظم‌زاده، تقی‌زاده، رضازاده، حسین‌زاده بود)، عده‌تان از بیست نفر متجاوز نیست. ولی دار و دسته ما قدیمی‌ها تعدادمان به پانصد نفر می‌رسد (مقصودش سلطنه‌ها و دوله‌ها بود) ما همه ثروتمند و پولداریم و شما همه گدا و بی‌پول از همه اینها گذشته ما اسلحه‌ای داریم که شما ندارید و این اسلحه آن است که ما به آسانی می‌توانیم دروغ بگوییم، پس اصلأ از نوع شما نمی‌ترسیم.»

📙 ایرج افشار، «اسلحهٔ دروغ»، در خاطرات سیّد محمدعلی جمالزاده، صص ۲۶۹ - ۲۷۰.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

📙 ژیزل سَپیرو، کلماتی که می‌کُشند: مسئولیت روشنفکر در زمانهٔ بحران (۱۹۴۴- ۱۹۴۵)، ترجمهٔ علیرضا غفوری و پرستو یوسفی، تهران: ثالث، ۱۴۰۵.

این از آن کتاب‌ها است که هر که می‌نویسد: نویسنده، روشنفکر و تحلیل‌گر، باید بخواند.
سطرهای آغازین فصل دوم کتاب با عنوان خیانت روشنفکران (ص ۱۱۴):

«دادگاه‌های روشنفکران از ویژگی منحصربه‌فردی برخوردار بودند. آنری بِرُ در دفاعیهٔ خود، بر این نکته تأکید می‌کرد که فقط نوشته‌هایش علیه او مورد استفاده قرار گرفته است. به عبارت دقیق‌تر، همان‌طور که آندره بوآسَری، نمایندهٔ دولت در دادگاه هِرولد-پَکی، بیان نمود: «در پرونده‌ای از این دست [...]، تنها مدرک علیه شما نوشته‌های خود شماست. ایراد اتهام نیاز به شاهد دیگری ندارد.» در جلسات محاکمهٔ بَرزییَک،  هِرولد-پَکی و اَبِل هرمان، برای آن که فقط به محاکمات سال ۱۹۴۵ اشاره کرده باشیم، مدرک دیگری جز نوشته‌های این افراد وجود نداشت. مجلهٔ ادبی نامه‌های فرانسوی در بازخوانی محاکمهٔ بَرزییَک، با این عنوان تأمل‌برانگیز به این‌ حقیقت تلخ اشاره می‌نمود: «فقط نوشته‌ها هستند که باقی می‌مانند... .».»

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

«جمالزاده در زمستان ۱۳۷۶ در ژنو درگذشت. او پنجاه و سه سال پیش از آن (خرداد ۱۳۲۳) در پایان کتاب سر و ته یک کرباس نوشت:
در این آخر عمری تنها آرزویی که دارم این است که در همان جایی که نیم قرن پیش به خشت و خاک افتاده‌ام همان‌جا نیز به خاک بروم و پس از طی دورهٔ پرنشیب و فراز عمر، خواب واپسین را در جوار زاینده‌رود دل‌نواز سر به دامان تخت فولاد مهمان‌نواز نهاده دیده از هستی پرغنج و دلال و پررنج و ملال بربندم.
اما ای بسا آرزو که خاک شده است. او به جای آرمیدن بر کناره زاینده‌رود کنار دریاچه لمان به خاک رفت.»

📗 ایرج افشار، «زندگی‌نامهٔ محمدعلی جمال‌زاده» در خاطرات‌ سید محمدعلی‌ جما‌ل‌زاده‌، ص ۲۸۷.

✓ امروز سال‌روز درگذشت محمدعلی جمال‌زاده، داستان‌نویس پیشگام و نامدار ایرانی، است (۱۷ آبان ۱۳۷۶).
[زمستان ۱۳۷۶ که زنده‌یاد ایرج افشار نوشته‌اند - که احتمالاً نقل از حافظه بوده-، نادرست است.  نک. دجا، دبا و ویکی‌پدیا].

✓ تصویر سنگ آرامگاه جمال‌زاده  را از اینجا برداشته‌ام. در همین‌جا گزارشی دربارهٔ تمدید مالکیت این آرامگاه در ۲۰۱۸ آمده و این که تا ۲۰۳۷  تمدید شده است.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

برای ما خوره‌های کتاب هیچ‌چیز خوشحال‌کننده‌تر از کتاب هدیه گرفتن نیست، به‌ویژه آنکه هدیه‌دهنده استادمان باشد.
۲۰ سال پیش از استاد هادی عالم‌زاده، همهٔ جلدهای تا آن زمان منتشرشده دایرةالمعارف بزرگ اسلامی را هدیه گرفتم با این یادداشت در صفحه نخست جلد اول. تنها این ۱۳ جلد نبود و پس از آن نیز استاد تا چند سال پیش، هر سال، هر جلد تازه‌ای که از این دایرةالمعارف منتشر می‌شد را از سر بزرگواری و بخشندگی برای بنده می‌فرستادند.

▪️ معصومعلی پنجه
یکشنبه، ۱۷ آبان ۱۴۰۵ | در روز بارانی تهران، در سر کلاس بدون دانشجوی دکتری تاریخ [هر دو دانشجوی کلاس غایب‌اند]

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️استاد مجتبی مینوی و کتابخانهٔ ایشان در خاطرات استاد هادی عالم‌زاده

«یکی از استادان نام‌آور گروه ما [گروه فرهنگ و تمدن اسلامی دانشکده الهیات] در دکتری مرحوم مجتبی مینوی بود که به ما روش تحقیق می‌آموخت و کلاس‌هایشان هم در منزلشان که اکنون کتابخانه مینوی (واقع در خیابان شریعتی، کوچۀ سعدی) است تشکیل می‌شد. با وجود این که من اهل مجامله نیستم و ستایش بیهوده از کسی نمی‌کنم، اما عملاً نشان می‌دادم که به درس و استادانم علاقمندم و نظر ایشان را به خود جلب کردم. لذا از استاد مینوی اجازه خواستم تا کتاب‌های کتابخانه ایشان را که فهرست نشده بود فهرست کنم. ایشان نیز از این پیشنهاد استقبال کردند. بنابراین من غالب روزها بعدازظهر، از ساعت سه تا نه شب به کتابخانه ایشان می‌رفتم و کتاب‌های ایشان را فهرست می‌کردم.
منزل و کتابخانه ایشان در واقع محطّ رجال علم و ادب و شعرا و نویسندگان و شخصیت‌های برجسته علمی و فرهنگی بود؛ چنان‌که از حدود ساعت ۱۶ الی ۱۷ بعدازظهر رفت و آمد علما و رجال علمی و فرهنگی به منزل ایشان آغاز می‌شد و من هم در حین انجام کار از «محاضرات» علمی و «نشوار» آنان بهره‌ها می‌بردم. پس از چندی از مرحوم مینوی خواستم که تا پایان‌نامۀ دکتری‌ام را با ایشان بگذرانم. با این که معمولاً کسی جرئت نمی‌کرد به قلمرو ایشان نزدیک شود، چرا که در امتحان کردن، نمره‌دادن و سختگیری بی‌مانند بود. چندان که به عده‌ای از دانشجویان نابکار این دانشکده که بعضاً در آن روزگار از صاحبان قدرت هم بودند، از جمله دبیر ورزش فرح پهلوی و فرد دیگری نمره نداد و کار به روزنامه‌ها کشیده شد و حرف‌ها و تهمت‌ها بر ضد او زده شد. با‌این‌همه کار پایان‌نامه دکتری‌ام را تحت عنوان «تشکیلات کشوری و لشکری ایران در دورۀ عباسی» با راهنمایی ایشان شروع کردم و کار رساله به علت سفر علمی سه ساله ایشان به دانشگاه پرینستون امریکا کند شد. هر چند مکاتباتی با مرحوم مینوی داشتم که هنوز هم موجود است و شامل راهنمایی‌هایی است مبنی بر چگونگی تمهید مقدمات رساله و این که شما چه کارهایی بکنید و چه کتاب‌هایی را ببینید و ان‌ شاء‌ الله با بازگشتم به ایران کار را ادامه می‌دهم، لكن با معاذیری که دانشکده پیش آورد، نظیر لزوم حضور استاد و ... بعد هم بازنشستگی ایشان، کار رسالهٔ من با ایشان ناتمام ماند.»

📗 «عطر یک مقالۀ خوب، عالم را می‌گیرد»، مصاحبهٔ ابراهیم موسی‌پور با دکتر هادی عالم‌زاده، برگ فرهنگ، سال دوم، شمارۀ هشتم، بهار ۱۳۸۰، صص ۴۱ - ۴۲.

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

📚 آرشیو مطبوعات ایران

این سامانهٔ آرشیو مطبوعات ایران که تازگی از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی رونمایی و در دسترس همگان قرار گرفته، کاری است کارستان!
این آرشیو فعلاً شامل مطبوعات ایران از ۱۳۰۰ تا ۱۳۵۷ است و قابلیت جستجوی درون‌متنی دارد و تا امروز (۱۹ آبان ۱۴۰۵) ۲۴۴۰ نشریه در آن قابل مشاهده است.
این سامانه کار پژوهشگران تاریخ معاصر ایران و دیگر رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی را بسیار آسان کرده است.

🌐 https://archive.irdc.ir/
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

▪️تحصن اهالی چاهگونی در تلگرافخانه در اعتراض به انتقال کدخدای روستا، منوچهر[خان] استخری

«عده‌ای از اهالی قریه چاهگونی داراب در تلگرافخانه متحصن شدند نسبت بانتقال آقای منوچهر استخری کدخدای قریه مزبور اعتراض نمودند. این عده گرچه پس از چند روز از تحصن خارج شدند ولی اظهار میدارند کدخدای جدید را برسمیت نمیشناسند.»

📕 روزنامهٔ اطلاعات،  شمارهٔ ۱۰۶۲۴، دوشنبه ۱۷  مهر ۱۳۴۰، ص ۱۴.

#چاهگونی #داراب #زادگاه #کدخدا #خان

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory

■ ده نکتهٔ مهم در تاریخ‌پژوهی

«۱. اوّل داده‌ها را بشناسيد و راهنمايی را به منابع تاريخی بسپاريد.
۲. فهرست نام‌ها– نام اشخاص و نام مکان‌ها– از فهرست رویدادها هم اطلاعات بيشتر در بر دارد و هم از تحريف مصون‌تر است.
۳. چون گذشت زمان همه چيز را نابود می‌کند، در نگرش به هر شیء بر جا مانده با اين پرسش آغاز کنيد که چرا آن شیء بر جا مانده، و از کجا آمده است.
۴. در اعتماد به اعداد، تاريخ‌ها، و نقل قول‌های مستقيم تأمل کنيد، چون اغلب نادقيق هستند.
۵. نگرش "درازمدّت" [به تعبير مکتب آنال] و کنش افراد را از هم جدا نشماريد. نگاه کلانِ تاريخی باعامليت اشخاص تقابل ندارد.
۶. حيوانات هم جزو تاريخند.
۷. نظريه‌ها و روش‌ها ابزار پژوهش‌اند نه غايت آن.
۸. تاريخ انديشه‌ها لانۀ مارهاست.
۹. پی بردن به انديشه‌ها و احساسات ديگران محال است. راه اصلاح برداشت‌ها در اين باره هميشه باز است.
۱۰. وصالِ کشف تاريخی از عسل شيرين‌تر است! [ترجمۀ آزاد!]»

▫️ریچارد بولت، ترجمهٔ حسین کمالی [در فیس‌بوک چند سال پیش]

📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory