↑
▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک [در دو بخش]
🔘 بخش دوم
کیفیت پایین و بدمزگی غذاها عامل اصلی اعتراض‌های دانشجویی در کوی بود. گاهی این اعتراض‌ها بالا می‌گرفت و ادامه‌دار می‌شد که پای نیروی انتظامی را به خیابان‌های اطراف کوی باز می‌کرد. یک‌بار در خوابگاه هفتاد (چمران کنونی) که در شمال آن بزرگراه همت قرار دارد، دانشجویان تجمع و اعتراض را به این بزرگراه کشاندند و آنجا را بند آوردند. همچنین یادم می‌آید یک‌بار دکتر داوود سلیمانی معاون دانشجویی دانشگاه که خود بعدها در ۱۳۸۸ معترض و مخالف حکومت شد، آمده بود تا دانشجویان معترض به کیفیت غذا را آرام کند که با شعارهای سیاسی و آب‌پاشی از او پذیرایی شد.
جز آن غذاهای ژتونی، در کوی دانشگاه ما چه چیز دیگری می‌خوردیم؟ بدون تردید تخم‌مرغ پرمصرف‌ترین غذا در خوابگاه پسران بود. نیمرو در صدر غذاهایی بود که ما در طول هفته گاه چندبار می‌خوردیم. زمانی که ژتون نداشتیم؛ زمانی که کیفیت شام خیلی خیلی بد بود؛ پنجشنبه‌ها و جمعه‌هایی که ناهار و شام نمی‌دادند، این تخم‌مرغ بود که شکم ما دانشجویان گشنهٔ بینوای تهی‌دست را سیر می‌کرد. پس از تخم‌مرغ، سیب‌زمینی سرخ‌کرده، تن ماهی و کنسرو لوبیا یا عدسی و ماکارونی به ترتیب دیگر غذاهایی بودند که ما دانشجویان پسر در خوابگاه می‌خوردیم، گویا وضع در خوابگاه دختران بهتر بود، چرا که آشپزی بلد بودند.
شب‌های جمعه در مسجد کوی پس از مراسم دعای کمیل شام می‌دادند: معمولاً استامبولی‌پلو یا خورشت قیمه با گوشت تازه و گرم. بچه‌های مذهبی که پای ثابت این مراسم بودند، امّا آنها که اهل دعا و نیایش نبودند، آخر مراسم می‌رفتند و این غذا را که معمولاً خوشمزه و باکیفیت بود، نوش جان می‌کردند. یکی از دوستان روشندل پای ثابت این شام لذیذ بود و هرگاه او راهی مسجد می‌شد، معنایش این بود که به انداختن سفره شام در مسجد زمانی نمانده؛ باقی بچه‌ها هم درپی او راهی مسجد می‌شدند و معمولاً هم در صف اول در کنار سفره جای می‌گرفتند.
در تابستان‌ها که خبری از ژتون و غذای سلف سرویس نبود، بارها ناهار و شام پشت سرهم تخم‌مرغ و سیب‌زمینی و سوسیس و غذاهای کنسروی می‌خوردیم. یاد می‌آید در اواخر شهریور ۱۳۸۰ یا ۱۳۸۱ وقتی پس از سه ماه برنج/ پلو نخوردن! سلف سرویس کوی باز شد، شام استامبولی‌پلو دادند. همچون قحطی‌زدگان از این استامبولی‌پلویی که در حالت عادی نصفه‌نیمه می‌خوردم، دو بشقاب کامل با ته‌دیگ خوردم و این یکی از خوشمزه‌ترین غذاهایی است که در تمام عمرم خورده‌ام!
میوه چی؟ شما که غریبه نیستید ما در خوابگاه میوه نمی‌خوردیم! گاه‌گاهی، معمولاً اگر عید یا جشنی بود، به همراه شام میوه‌ای، یک دانه سیب یا پرتقال یا نارنگی، به ما می‌دادند. گاهی، خیلی کم، بچه‌ها اگر به شهر یا روستای خود می‌رفتند و با خویش میوه می‌آوردند و ما به موقع می‌رسیدیم، احتمالاً دانه‌ای از آن میوه‌ها به ما هم می‌رسید. یکی از بزرگترین میادین میوه و تره‌بار شهر تهران، بازار جلال آل‌احمد که مردم محلی و ما به آن قزل‌قلعه می‌گفتیم، در همسایگی کوی بود، امّا ما سال‌به‌سال هم به آنجا نمی‌رفتیم، چون پول برای خرید میوه نداشتیم. اگر اشتباه نکنم در دورهٔ کارشناسی حتی یک بار هم به میوه‌فروشی‌ای در شهر تهران نرفته باشم!
گفتم ما پسران آشپزی بلد نبودیم؛ خود من تنها نیمرو بلد بودم. یک‌بار که برادرم با دوستش به خوابگاه آمده و مهمان ما بودند، برای اولین‌بار بدون پرس‌وجو خواستم برایشان املت درست کنم؛ افتضاح به بار آوردم؛ پیش از آنکه آبِ گوجه‌ها کاملاً خشک شود، تعداد زیادی تخم‌مرغ را در آن شکاندم و شد و آنچه شد! البته تک‌وتوک بودند کسانی که تجربه آشپزی داشتند. در میان دوستان ما هم یکی بود: م. م. دوست نازنین و مهرورز ما که دست‌پختی عالی داشت. او آشپز ماهری بود و گاهی که فرصت داشت شام‌های بی‌کیفیت کوی را بهسازی و خوشمزه می‌کرد. مثلاً خورشت قیمه را در پیاز و روغن و ادویه تفت می‌داد و قابل خوردن می‌ساخت. گاهی هم، به‌ویژه در تابستان برای ما آشپزی می‌کرد.
چند خاطرهٔ غذایی دیگر هم بگویم تا روشن شود چقدر تهی‌دست بودیم. بودند دانشجویانی که نان بربری یا یکی‌دو دانه تخم‌مرغ و دیگر چیزها می‌خریدند و برای آنکه دیگران آنها را نخورند، آن خوراکی‌ها را در کمد خود می‌گذاشتند و درِ آن را قفل می‌کردند. در سال ۱۳۷۷ دو تن از هم‌اتاقی‌های من، ب. ب. و م. ا. ا. هنوز آفتاب سر نزده بود، رفتند به درکه برای گردش، شامگاه که برگشتند از آنها پرسیدیم در این ده ساعت که بیرون بوده‌اید، چی خوردید؟ گفتند: تنها یک کلوچه!
▫️ معصومعلی پنجه
۱۳ دی ۱۴۰۳ | تهران آفتابی نیمه‌پاک
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۲): خواب و رختخواب
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک [در دو بخش]
🔘 بخش دوم
کیفیت پایین و بدمزگی غذاها عامل اصلی اعتراض‌های دانشجویی در کوی بود. گاهی این اعتراض‌ها بالا می‌گرفت و ادامه‌دار می‌شد که پای نیروی انتظامی را به خیابان‌های اطراف کوی باز می‌کرد. یک‌بار در خوابگاه هفتاد (چمران کنونی) که در شمال آن بزرگراه همت قرار دارد، دانشجویان تجمع و اعتراض را به این بزرگراه کشاندند و آنجا را بند آوردند. همچنین یادم می‌آید یک‌بار دکتر داوود سلیمانی معاون دانشجویی دانشگاه که خود بعدها در ۱۳۸۸ معترض و مخالف حکومت شد، آمده بود تا دانشجویان معترض به کیفیت غذا را آرام کند که با شعارهای سیاسی و آب‌پاشی از او پذیرایی شد.
جز آن غذاهای ژتونی، در کوی دانشگاه ما چه چیز دیگری می‌خوردیم؟ بدون تردید تخم‌مرغ پرمصرف‌ترین غذا در خوابگاه پسران بود. نیمرو در صدر غذاهایی بود که ما در طول هفته گاه چندبار می‌خوردیم. زمانی که ژتون نداشتیم؛ زمانی که کیفیت شام خیلی خیلی بد بود؛ پنجشنبه‌ها و جمعه‌هایی که ناهار و شام نمی‌دادند، این تخم‌مرغ بود که شکم ما دانشجویان گشنهٔ بینوای تهی‌دست را سیر می‌کرد. پس از تخم‌مرغ، سیب‌زمینی سرخ‌کرده، تن ماهی و کنسرو لوبیا یا عدسی و ماکارونی به ترتیب دیگر غذاهایی بودند که ما دانشجویان پسر در خوابگاه می‌خوردیم، گویا وضع در خوابگاه دختران بهتر بود، چرا که آشپزی بلد بودند.
شب‌های جمعه در مسجد کوی پس از مراسم دعای کمیل شام می‌دادند: معمولاً استامبولی‌پلو یا خورشت قیمه با گوشت تازه و گرم. بچه‌های مذهبی که پای ثابت این مراسم بودند، امّا آنها که اهل دعا و نیایش نبودند، آخر مراسم می‌رفتند و این غذا را که معمولاً خوشمزه و باکیفیت بود، نوش جان می‌کردند. یکی از دوستان روشندل پای ثابت این شام لذیذ بود و هرگاه او راهی مسجد می‌شد، معنایش این بود که به انداختن سفره شام در مسجد زمانی نمانده؛ باقی بچه‌ها هم درپی او راهی مسجد می‌شدند و معمولاً هم در صف اول در کنار سفره جای می‌گرفتند.
در تابستان‌ها که خبری از ژتون و غذای سلف سرویس نبود، بارها ناهار و شام پشت سرهم تخم‌مرغ و سیب‌زمینی و سوسیس و غذاهای کنسروی می‌خوردیم. یاد می‌آید در اواخر شهریور ۱۳۸۰ یا ۱۳۸۱ وقتی پس از سه ماه برنج/ پلو نخوردن! سلف سرویس کوی باز شد، شام استامبولی‌پلو دادند. همچون قحطی‌زدگان از این استامبولی‌پلویی که در حالت عادی نصفه‌نیمه می‌خوردم، دو بشقاب کامل با ته‌دیگ خوردم و این یکی از خوشمزه‌ترین غذاهایی است که در تمام عمرم خورده‌ام!
میوه چی؟ شما که غریبه نیستید ما در خوابگاه میوه نمی‌خوردیم! گاه‌گاهی، معمولاً اگر عید یا جشنی بود، به همراه شام میوه‌ای، یک دانه سیب یا پرتقال یا نارنگی، به ما می‌دادند. گاهی، خیلی کم، بچه‌ها اگر به شهر یا روستای خود می‌رفتند و با خویش میوه می‌آوردند و ما به موقع می‌رسیدیم، احتمالاً دانه‌ای از آن میوه‌ها به ما هم می‌رسید. یکی از بزرگترین میادین میوه و تره‌بار شهر تهران، بازار جلال آل‌احمد که مردم محلی و ما به آن قزل‌قلعه می‌گفتیم، در همسایگی کوی بود، امّا ما سال‌به‌سال هم به آنجا نمی‌رفتیم، چون پول برای خرید میوه نداشتیم. اگر اشتباه نکنم در دورهٔ کارشناسی حتی یک بار هم به میوه‌فروشی‌ای در شهر تهران نرفته باشم!
گفتم ما پسران آشپزی بلد نبودیم؛ خود من تنها نیمرو بلد بودم. یک‌بار که برادرم با دوستش به خوابگاه آمده و مهمان ما بودند، برای اولین‌بار بدون پرس‌وجو خواستم برایشان املت درست کنم؛ افتضاح به بار آوردم؛ پیش از آنکه آبِ گوجه‌ها کاملاً خشک شود، تعداد زیادی تخم‌مرغ را در آن شکاندم و شد و آنچه شد! البته تک‌وتوک بودند کسانی که تجربه آشپزی داشتند. در میان دوستان ما هم یکی بود: م. م. دوست نازنین و مهرورز ما که دست‌پختی عالی داشت. او آشپز ماهری بود و گاهی که فرصت داشت شام‌های بی‌کیفیت کوی را بهسازی و خوشمزه می‌کرد. مثلاً خورشت قیمه را در پیاز و روغن و ادویه تفت می‌داد و قابل خوردن می‌ساخت. گاهی هم، به‌ویژه در تابستان برای ما آشپزی می‌کرد.
چند خاطرهٔ غذایی دیگر هم بگویم تا روشن شود چقدر تهی‌دست بودیم. بودند دانشجویانی که نان بربری یا یکی‌دو دانه تخم‌مرغ و دیگر چیزها می‌خریدند و برای آنکه دیگران آنها را نخورند، آن خوراکی‌ها را در کمد خود می‌گذاشتند و درِ آن را قفل می‌کردند. در سال ۱۳۷۷ دو تن از هم‌اتاقی‌های من، ب. ب. و م. ا. ا. هنوز آفتاب سر نزده بود، رفتند به درکه برای گردش، شامگاه که برگشتند از آنها پرسیدیم در این ده ساعت که بیرون بوده‌اید، چی خوردید؟ گفتند: تنها یک کلوچه!
▫️ معصومعلی پنجه
۱۳ دی ۱۴۰۳ | تهران آفتابی نیمه‌پاک
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۲): خواب و رختخواب
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤7😁2😢1🙏1👌1
▪️کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۴): زندگی مذهبی
آن سال‌ها، خیلی‌ها مذهبی بودند و نمودها و نمادهای مذهب، در زندگی دانشجویانِ ساکن کوی هم نقشی پررنگ داشتند. کم‌وبیش همه به‌درجاتی مذهبی بودند و شمار آنانی که نماز می‌خوانند و روزه می‌گرفتند، بسیار بود. البته شمار قابل‌توجهی هم بودند که اهل واجبات (نماز و روز) نبودند، اما خداناباور یا دین‌گریز نبودند و بیشتر دیندار عامیانه بودند. دانشجویان سُنّی غالبأ مذهبی و شدیداً پایبند به انجام فرایض بودند. دین‌ستیزان و منتقدان دین اندک بودند، دست‌کم آنها که اظهار می‌کردند، زیاد نبودند.
در میانهٔ دهه هفتاد، باشندگان کوی، دست‌کم دانشجویان علوم انسانی که من بیشتر با آنها در معاشرت بودم، در آغاز ورود به خوابگاه مذهبی و محافظه‌کار و پایبند به انجام فرایض دینی بودند و سپس به‌تدریج سکولار می‌شدند. اگر بخواهم فرایند دگرگونی فکری و مذهبی این دسته از دانشجویان را با تکیه بر مسیر مطالعاتی‌شان -آنهایی که اهل مطالعه بودند- به‌دست دهم، این‌گونه بود: در آغاز کتاب‌های مطهری و مصباح را می‌خواندند؛ سپس به شریعتی روی می‌آوردند؛ و پس از آن می‌رفتند سراغ سروش و مجتهد شبستری و ملکیان. بسیاری در این مرحله آخر می‌ماندند؛ برخی نیز از این مرحله گذر می‌کردند و می‌رفتند سراغ کسروی و دیگر منتقدان دین و مذهب. یکی از دوستان که دانشجوی فقه و مبانی حقوق اسلامی بود، در همان یکی‌دو سال اول از همه اینها گذر کرد و کاملاً لامذهب شد؛ او خود را پیرو فیلسوف نامدار انگلیسی برتراند راسل می‌دانست و حرفهای او را به خورد ما می‌داد.
مسجد کوی دانشگاه کانون گردهمایی دانشجویان مذهبی بود که امامت آن را آیت‌الله محمود امجد برعهده داشت. محمود امجد روحانی‌ای عارف مسلک بود که در میان دانشجویان مذهبی نفوذ و محبوبیت بالایی داشت. این دانشجویان در گردهمایی‌های مسجد کوی همچون پروانه گرد شمع وجود او می‌گردیدند. امجد با شوروحرارت بسیار سخنرانی و روضه‌خوانی می‌کرد و «های های های» او که بدل به سرودی دسته‌جمعی با دستیاری عابدی و مریدانش می‌شد، معروف بود! این بود تا ۱۳۸۸ که در انتخابات و پس از آن به هواداری از میرحسین موسوی پرداخت و تا آنجا پیش رفت که بدل به مخالف نظام شد. در آن سال‌ها بسیاری چنان شیفته و والهٔ به تعبیر خودشان آیت‌الله امجد بودند که عکس‌های او را بر دیوار اتاق خود نصب می‌کردند و برای دست‌بوسی او صف می‌کشیدند. یادم هست روزی که در سلف سرویس دانشکده فنی در ماه رمضان جنب کوی افطاری می‌دادند، پیش از پخش شام بسیاری از دانشجویان صف کشیدند برای بوسیدن دست او.
دکتر عابدی دومین شخصت مذهبی کوی بود که با بیشتر دانشجویان به‌ویژه دانشجویان مذهبی رابطهٔ نزدیکی داشت. او به‌هنگام اذان ظهر یا اذان مغرب در کوی می‌گشت و این شعار خودساخته «علیکم بالصلاة بقیه کاراتون هم بالصلاح!» را تکرار می‌کرد و دانشجویان را به نمازخواندن تشویق می‌کرد. عابدی گاهی نقش محتسب/ گشت ارشاد را هم بازی می‌کرد و مثلاً به دانشجویانی که با لباس زیر در ساختمان‌ها آمدوشد داشتند تذکر می‌داد؛ گاهی هم نمره «تقوا» می‌داد! گفتنی است که اهالی کوی عابدی را جدی نمی‌گرفتند و در واقع کردار و گفتار وی بیشتر مایهٔ سرگرمی و تفریح ساکنان کوی بود.
در آن روزگار، افزون بر برگزاری نماز جماعت به‌ویژه نماز مغرب و عشا، مراسم دعای کمیل هر هفته شب جمعه‌ها با حضور امجد و عابدی و دانشجویان مذهبی با شور فراوان برگزار می‌شد؛ دانشجویان دیگر هم برای شام خوشمزه آن خود را به آن می‌رساندند. ساکنان مذهبی کوی به نماز جمعه هم می‌رفتند؛ شیعیان که راحت بودند و می‌رفتند دانشگاه تهران. سنی‌ها ولی دردسر داشتند؛ گاهی می‌رفتند نمازخانه‌های مخصوص و گاهی می‌رفتند سفارت‌خانه‌های کشورهای مسلمان مثل سفارتخانه پاکستان. روزه‌داری در ماه رمضان تنها مراسم مذهبی بود که همه ساکنان کوی را تحت‌تاثیر قرار می‌داد. در این ماه از سحر تا افطار، بوفه و فروشگاه‌های داخلی کوی کاملاً تعطیل می‌شد. هنگام سحر معمولاً از هر اتاق یک تن به سلف‌سرویس می‌رفت و سهم غذای همه ساکنان را دریافت می‌کرد. سحری در اتاق خورده می‌شد، آنها هم که روزه نمی‌گرفتند، تا ظهر می‌خوابیدند و غذای سحری را به‌عنوان ناهار می‌خوردند. در سال‌های نخست، روزه‌خواری کمتر بود و بعدها بیشتر شد. کوی هیئت مذهبی و عزاداری هم داشت، اما چون در ماه محرم و تاسوعا و عاشورا، بیشتر ساکنان کوی به زادگاه‌های خود می‌رفتند، از این مراسم خاطرات اندکی مانند زنجیرزنی در خیابان‌های داخل کوی و محله‌های اطراف در گیشا و امیرآباد، در خاطرم مانده است.
▫️ معصومعلی پنجه
۲۳ اسفند ۱۴۰۳ | کوی اخلاص
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
آن سال‌ها، خیلی‌ها مذهبی بودند و نمودها و نمادهای مذهب، در زندگی دانشجویانِ ساکن کوی هم نقشی پررنگ داشتند. کم‌وبیش همه به‌درجاتی مذهبی بودند و شمار آنانی که نماز می‌خوانند و روزه می‌گرفتند، بسیار بود. البته شمار قابل‌توجهی هم بودند که اهل واجبات (نماز و روز) نبودند، اما خداناباور یا دین‌گریز نبودند و بیشتر دیندار عامیانه بودند. دانشجویان سُنّی غالبأ مذهبی و شدیداً پایبند به انجام فرایض بودند. دین‌ستیزان و منتقدان دین اندک بودند، دست‌کم آنها که اظهار می‌کردند، زیاد نبودند.
در میانهٔ دهه هفتاد، باشندگان کوی، دست‌کم دانشجویان علوم انسانی که من بیشتر با آنها در معاشرت بودم، در آغاز ورود به خوابگاه مذهبی و محافظه‌کار و پایبند به انجام فرایض دینی بودند و سپس به‌تدریج سکولار می‌شدند. اگر بخواهم فرایند دگرگونی فکری و مذهبی این دسته از دانشجویان را با تکیه بر مسیر مطالعاتی‌شان -آنهایی که اهل مطالعه بودند- به‌دست دهم، این‌گونه بود: در آغاز کتاب‌های مطهری و مصباح را می‌خواندند؛ سپس به شریعتی روی می‌آوردند؛ و پس از آن می‌رفتند سراغ سروش و مجتهد شبستری و ملکیان. بسیاری در این مرحله آخر می‌ماندند؛ برخی نیز از این مرحله گذر می‌کردند و می‌رفتند سراغ کسروی و دیگر منتقدان دین و مذهب. یکی از دوستان که دانشجوی فقه و مبانی حقوق اسلامی بود، در همان یکی‌دو سال اول از همه اینها گذر کرد و کاملاً لامذهب شد؛ او خود را پیرو فیلسوف نامدار انگلیسی برتراند راسل می‌دانست و حرفهای او را به خورد ما می‌داد.
مسجد کوی دانشگاه کانون گردهمایی دانشجویان مذهبی بود که امامت آن را آیت‌الله محمود امجد برعهده داشت. محمود امجد روحانی‌ای عارف مسلک بود که در میان دانشجویان مذهبی نفوذ و محبوبیت بالایی داشت. این دانشجویان در گردهمایی‌های مسجد کوی همچون پروانه گرد شمع وجود او می‌گردیدند. امجد با شوروحرارت بسیار سخنرانی و روضه‌خوانی می‌کرد و «های های های» او که بدل به سرودی دسته‌جمعی با دستیاری عابدی و مریدانش می‌شد، معروف بود! این بود تا ۱۳۸۸ که در انتخابات و پس از آن به هواداری از میرحسین موسوی پرداخت و تا آنجا پیش رفت که بدل به مخالف نظام شد. در آن سال‌ها بسیاری چنان شیفته و والهٔ به تعبیر خودشان آیت‌الله امجد بودند که عکس‌های او را بر دیوار اتاق خود نصب می‌کردند و برای دست‌بوسی او صف می‌کشیدند. یادم هست روزی که در سلف سرویس دانشکده فنی در ماه رمضان جنب کوی افطاری می‌دادند، پیش از پخش شام بسیاری از دانشجویان صف کشیدند برای بوسیدن دست او.
دکتر عابدی دومین شخصت مذهبی کوی بود که با بیشتر دانشجویان به‌ویژه دانشجویان مذهبی رابطهٔ نزدیکی داشت. او به‌هنگام اذان ظهر یا اذان مغرب در کوی می‌گشت و این شعار خودساخته «علیکم بالصلاة بقیه کاراتون هم بالصلاح!» را تکرار می‌کرد و دانشجویان را به نمازخواندن تشویق می‌کرد. عابدی گاهی نقش محتسب/ گشت ارشاد را هم بازی می‌کرد و مثلاً به دانشجویانی که با لباس زیر در ساختمان‌ها آمدوشد داشتند تذکر می‌داد؛ گاهی هم نمره «تقوا» می‌داد! گفتنی است که اهالی کوی عابدی را جدی نمی‌گرفتند و در واقع کردار و گفتار وی بیشتر مایهٔ سرگرمی و تفریح ساکنان کوی بود.
در آن روزگار، افزون بر برگزاری نماز جماعت به‌ویژه نماز مغرب و عشا، مراسم دعای کمیل هر هفته شب جمعه‌ها با حضور امجد و عابدی و دانشجویان مذهبی با شور فراوان برگزار می‌شد؛ دانشجویان دیگر هم برای شام خوشمزه آن خود را به آن می‌رساندند. ساکنان مذهبی کوی به نماز جمعه هم می‌رفتند؛ شیعیان که راحت بودند و می‌رفتند دانشگاه تهران. سنی‌ها ولی دردسر داشتند؛ گاهی می‌رفتند نمازخانه‌های مخصوص و گاهی می‌رفتند سفارت‌خانه‌های کشورهای مسلمان مثل سفارتخانه پاکستان. روزه‌داری در ماه رمضان تنها مراسم مذهبی بود که همه ساکنان کوی را تحت‌تاثیر قرار می‌داد. در این ماه از سحر تا افطار، بوفه و فروشگاه‌های داخلی کوی کاملاً تعطیل می‌شد. هنگام سحر معمولاً از هر اتاق یک تن به سلف‌سرویس می‌رفت و سهم غذای همه ساکنان را دریافت می‌کرد. سحری در اتاق خورده می‌شد، آنها هم که روزه نمی‌گرفتند، تا ظهر می‌خوابیدند و غذای سحری را به‌عنوان ناهار می‌خوردند. در سال‌های نخست، روزه‌خواری کمتر بود و بعدها بیشتر شد. کوی هیئت مذهبی و عزاداری هم داشت، اما چون در ماه محرم و تاسوعا و عاشورا، بیشتر ساکنان کوی به زادگاه‌های خود می‌رفتند، از این مراسم خاطرات اندکی مانند زنجیرزنی در خیابان‌های داخل کوی و محله‌های اطراف در گیشا و امیرآباد، در خاطرم مانده است.
▫️ معصومعلی پنجه
۲۳ اسفند ۱۴۰۳ | کوی اخلاص
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۳): خوراک
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤8👍4🔥3
▪️ کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۵): موسیقی (آوازها و ترانه‌ها)
یکی از ساکنان کوی دانشگاه تهران در دههٔ شصت می‌گفت: در آن سال‌ها که جز سرودهای انقلابی و نوحه‌های جنگی، صداهایی مانند گلریز و آهنگران، و آوازها و تصنیف‌های سنتی با صدای شجریان و ناظری و افتخاری و سراج، پخش و شنیدن صدای دیگری در خوابگاه مجاز نبود، گاهی به آوازها و تصنیف‌های پریسا هم گوش می‌دادیم و در پاسخ به اعتراض دانشجویان انقلابی‌تر و متشرع‌تر که می‌گفتند چرا به صدای زن گوش می‌دهید؟ می‌گفتیم: این صدای زن نیست؛ صدای جوانی‌های شجریان است!
یک دهه بعد که ما وارد کوی دانشگاه تهران شدیم، فضا کاملاً دگرگون شده بود. اگرچه همچنان صدای شجریان از بسیاری از اتاق‌ها به گوش می‌رسید و نوارکاست‌های او به‌ویژه بیداد، دستان، نوا مُرکب‌خوانی و ... دست‌به‌دست می‌شد، دیگر برای شنیدن هیچ صدایی محدودیتی وجود نداشت، مگر اینکه فرد خود تمایلی به شنیدن آهنگ‌های به اصطلاح غیرمجاز نداشت یا به دلایلی محافظه‌کاری و خودسانسوری پیشه می‌کرد و فقط ترانه‌های مجاز را می‌شنید.
یادم می‌آید روزی یکی از دوستان که دانشجوی «ادیان و عرفان تطبیقی» بود، دیده بود که هم‌اتاقیش که بسیار مذهبی و دانشجوی «علوم قرآن و حدیث» بود، واکمن را روشن کرده و هدفون را روی گوش‌هایش گذاشته و سرگرم گوش دادن است. آهسته رفته بود و هدفون را از روی گوشش برداشته بود تا ببیند چه گوش می‌دهد و در کمال ناباوری صدای «هایده» را شنیده بود! هایده در آن زمان، همچون امروز، هواخواه و شنونده بسیار داشت و صدایش از بسیاری از اتاق‌ها شنیده می‌شد. یادم می‌آید نوارکاست‌های شبه‌اصل (اورجینال) هایده که از پاکستان و از راه بلوچستان به ایران می‌آمد، در کوی تکثیر و پخش می‌شد.
راستی به جز معدودی که بسیار متشرع بودند و جز نواهای مذهبی چیز دیگری را نمی‌شنیدند، سرگرمی اصلی ساکنان کوی، موسیقی بود. مذهبی‌ها و انقلابی‌ها بیشتر افتخاری، سراج، مختاباد و اصفهانی گوش می‌دادند؛ سنتی‌های سکولار! که اکثریت را داشتند، افزون بر شجریان و هایده، بنان، ایرج، گلپا، مرضیه، دلکش، مهستی، حمیرا، سیما بینا و شکیلا به‌ویژه معین گوش می‌دادند؛ بیشتر دل‌سوخته‌ها و اهل سوخته داریوش گوش می‌دادند؛ مدرن‌ترها بیشتر گوگوش و ابی و به‌ویژه سیاوش قمیشی گوش می‌دادند. صدای سندی و اندی، شهرام شب‌پره و شهرام و شهره صولتی و لیلا فروهر و هلن و نوش‌آفرین و دیگران هم کم شنیده نمی‌شد. خیلی از ماها تک‌ترانه‌های شنیدنی خواننده‌های قدیمی چون سیمین غانم، مرجان و منوچهر سخایی و دیگرانی که پیش از این به آلبوم‌هایشان دسترسی نداشتیم را در کوی کشف کردیم.
از آلبوم‌هایی که در همان سال‌ها منتشر شد، تا جایی که یادم می‌آید، اینها بیشتر شنید شد: درخیال، معمای هستی، شب، سکوت، کویر و آهنگ وفا از شجریان؛ نیلوفرانه (۱) و یاد استاد از افتخاری؛ معما و پرواز از معین؛ بی‌بی‌جان و آهوی زخمی از رسول نجفیان؛ آوا از شکیلا؛ شهر خورشید، نقاب و بی‌سرزمین‌تر از باد از سیاوش قمیشی.
درست همان سالی که ما وارد دانشگاه شده بودیم، پس از بیست سال موسیقی پاپ آزاد گردید و نخستین نماهنگ‌های ترانه‌های پاپ از تلویزیون پخش شد. حسرت محمد اصفهانی محبوب‌ترین این ترانه‌ها بود. در این دسته از خوانندگان که بیشتر مقلد بودند، محبوب‌تر از همه شادمهر عقیلی بود که دو آلبوم مسافر و دهاتی‌اش بسیار شنیده شد.
در کوی، صدای خواننده‌های غیرفارسی‌زبان نیز زیاد شنیده می‌شد. من برای اولین بار صدای حسن زیرک را در اتاق دوستان کُرد شنیدم. از خوانندگان خارجی، صدای خواننده‌های ترکیه‌ای بیش از همه شنیده می‌شد. بیشتر از همه آنها صدای ابراهیم تاتلیسِس. البته دانشجویان مدرن‌تر، موسیقی آمریکایی هم گوش می‌دادند، ازهمه بیشتر مایکل جکسون بود.
دانشجویان موسیقی البته داستان‌شان فرق می‌کرد. از اتاق‌های اینان بیشتر صدای ساز و موسیقی بی‌کلام و کلاسیک غربی می‌آمد. یک سال همسایه بغلی اتاق ما دانشجوی موسیقی و نوازندهٔ حرفهای سنتور بود و دائماً با هدفون آثار پایور و مشکاتیان را گوش می‌داد.
سالی که من به کوی دانشگاه وارد شدم (۱۳۷۶)، از اتاق‌ها صدای خوانندگان سنتی و پاپ و بیش از همه محمدرضا شجریان به گوش می‌رسید. سالی که از کوی خارج شدم (۱۳۸۷)، کم‌کم صدای رپ‌خوان‌های «خیلی غیرمجاز» از بعضی اتاق‌ها به گوش می‌رسید؛ صدای کسانی چون یاس و شاهین نجفی که در آن سال نخستین آلبوم خود «ما مرد نیستیم» را منتشر کرده بود.
▫️ معصومعلی پنجه
نیمروز آدینه، ۲ آبان ۱۴۰۴ | تهران [در حال شنیدن «به یاد عارف» که در آبان ۱۳۷۹ در ساختمان ۲۲ کوی باربار شنیدم و گریستم]
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۴): زندگی مذهبی
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
یکی از ساکنان کوی دانشگاه تهران در دههٔ شصت می‌گفت: در آن سال‌ها که جز سرودهای انقلابی و نوحه‌های جنگی، صداهایی مانند گلریز و آهنگران، و آوازها و تصنیف‌های سنتی با صدای شجریان و ناظری و افتخاری و سراج، پخش و شنیدن صدای دیگری در خوابگاه مجاز نبود، گاهی به آوازها و تصنیف‌های پریسا هم گوش می‌دادیم و در پاسخ به اعتراض دانشجویان انقلابی‌تر و متشرع‌تر که می‌گفتند چرا به صدای زن گوش می‌دهید؟ می‌گفتیم: این صدای زن نیست؛ صدای جوانی‌های شجریان است!
یک دهه بعد که ما وارد کوی دانشگاه تهران شدیم، فضا کاملاً دگرگون شده بود. اگرچه همچنان صدای شجریان از بسیاری از اتاق‌ها به گوش می‌رسید و نوارکاست‌های او به‌ویژه بیداد، دستان، نوا مُرکب‌خوانی و ... دست‌به‌دست می‌شد، دیگر برای شنیدن هیچ صدایی محدودیتی وجود نداشت، مگر اینکه فرد خود تمایلی به شنیدن آهنگ‌های به اصطلاح غیرمجاز نداشت یا به دلایلی محافظه‌کاری و خودسانسوری پیشه می‌کرد و فقط ترانه‌های مجاز را می‌شنید.
یادم می‌آید روزی یکی از دوستان که دانشجوی «ادیان و عرفان تطبیقی» بود، دیده بود که هم‌اتاقیش که بسیار مذهبی و دانشجوی «علوم قرآن و حدیث» بود، واکمن را روشن کرده و هدفون را روی گوش‌هایش گذاشته و سرگرم گوش دادن است. آهسته رفته بود و هدفون را از روی گوشش برداشته بود تا ببیند چه گوش می‌دهد و در کمال ناباوری صدای «هایده» را شنیده بود! هایده در آن زمان، همچون امروز، هواخواه و شنونده بسیار داشت و صدایش از بسیاری از اتاق‌ها شنیده می‌شد. یادم می‌آید نوارکاست‌های شبه‌اصل (اورجینال) هایده که از پاکستان و از راه بلوچستان به ایران می‌آمد، در کوی تکثیر و پخش می‌شد.
راستی به جز معدودی که بسیار متشرع بودند و جز نواهای مذهبی چیز دیگری را نمی‌شنیدند، سرگرمی اصلی ساکنان کوی، موسیقی بود. مذهبی‌ها و انقلابی‌ها بیشتر افتخاری، سراج، مختاباد و اصفهانی گوش می‌دادند؛ سنتی‌های سکولار! که اکثریت را داشتند، افزون بر شجریان و هایده، بنان، ایرج، گلپا، مرضیه، دلکش، مهستی، حمیرا، سیما بینا و شکیلا به‌ویژه معین گوش می‌دادند؛ بیشتر دل‌سوخته‌ها و اهل سوخته داریوش گوش می‌دادند؛ مدرن‌ترها بیشتر گوگوش و ابی و به‌ویژه سیاوش قمیشی گوش می‌دادند. صدای سندی و اندی، شهرام شب‌پره و شهرام و شهره صولتی و لیلا فروهر و هلن و نوش‌آفرین و دیگران هم کم شنیده نمی‌شد. خیلی از ماها تک‌ترانه‌های شنیدنی خواننده‌های قدیمی چون سیمین غانم، مرجان و منوچهر سخایی و دیگرانی که پیش از این به آلبوم‌هایشان دسترسی نداشتیم را در کوی کشف کردیم.
از آلبوم‌هایی که در همان سال‌ها منتشر شد، تا جایی که یادم می‌آید، اینها بیشتر شنید شد: درخیال، معمای هستی، شب، سکوت، کویر و آهنگ وفا از شجریان؛ نیلوفرانه (۱) و یاد استاد از افتخاری؛ معما و پرواز از معین؛ بی‌بی‌جان و آهوی زخمی از رسول نجفیان؛ آوا از شکیلا؛ شهر خورشید، نقاب و بی‌سرزمین‌تر از باد از سیاوش قمیشی.
درست همان سالی که ما وارد دانشگاه شده بودیم، پس از بیست سال موسیقی پاپ آزاد گردید و نخستین نماهنگ‌های ترانه‌های پاپ از تلویزیون پخش شد. حسرت محمد اصفهانی محبوب‌ترین این ترانه‌ها بود. در این دسته از خوانندگان که بیشتر مقلد بودند، محبوب‌تر از همه شادمهر عقیلی بود که دو آلبوم مسافر و دهاتی‌اش بسیار شنیده شد.
در کوی، صدای خواننده‌های غیرفارسی‌زبان نیز زیاد شنیده می‌شد. من برای اولین بار صدای حسن زیرک را در اتاق دوستان کُرد شنیدم. از خوانندگان خارجی، صدای خواننده‌های ترکیه‌ای بیش از همه شنیده می‌شد. بیشتر از همه آنها صدای ابراهیم تاتلیسِس. البته دانشجویان مدرن‌تر، موسیقی آمریکایی هم گوش می‌دادند، ازهمه بیشتر مایکل جکسون بود.
دانشجویان موسیقی البته داستان‌شان فرق می‌کرد. از اتاق‌های اینان بیشتر صدای ساز و موسیقی بی‌کلام و کلاسیک غربی می‌آمد. یک سال همسایه بغلی اتاق ما دانشجوی موسیقی و نوازندهٔ حرفهای سنتور بود و دائماً با هدفون آثار پایور و مشکاتیان را گوش می‌داد.
سالی که من به کوی دانشگاه وارد شدم (۱۳۷۶)، از اتاق‌ها صدای خوانندگان سنتی و پاپ و بیش از همه محمدرضا شجریان به گوش می‌رسید. سالی که از کوی خارج شدم (۱۳۸۷)، کم‌کم صدای رپ‌خوان‌های «خیلی غیرمجاز» از بعضی اتاق‌ها به گوش می‌رسید؛ صدای کسانی چون یاس و شاهین نجفی که در آن سال نخستین آلبوم خود «ما مرد نیستیم» را منتشر کرده بود.
▫️ معصومعلی پنجه
نیمروز آدینه، ۲ آبان ۱۴۰۴ | تهران [در حال شنیدن «به یاد عارف» که در آبان ۱۳۷۹ در ساختمان ۲۲ کوی باربار شنیدم و گریستم]
🔗 کوی دانشگاه تهران، دههٔ هفتاد و هشتاد (۴): زندگی مذهبی
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤8👍3
🗓 در دورهٔ پهلوی، در سفارت‌خانه‌های ایران در کشورهای بیگانه، روز تولد شاه را جشن می‌گرفتند.
فخرالدین شادمان، در بخشی از روزنوشت ۴ آبان ۱۳۲۱ چنین آورده:
«... سه و نیم بعدازظهر با فرنگیس بسفارت [ ایران در لندن] رفتم. بمناسبت تولد شاه جشن بود. تا ساعت هفت در سفارت بودم. جمعیّت کثیری از اعیان و وزرا و سفرا آمده بودند...»
📙 روزنوشت‌های شادمان، ج ۲، ص ۳۷۰.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
فخرالدین شادمان، در بخشی از روزنوشت ۴ آبان ۱۳۲۱ چنین آورده:
«... سه و نیم بعدازظهر با فرنگیس بسفارت [ ایران در لندن] رفتم. بمناسبت تولد شاه جشن بود. تا ساعت هفت در سفارت بودم. جمعیّت کثیری از اعیان و وزرا و سفرا آمده بودند...»
📙 روزنوشت‌های شادمان، ج ۲، ص ۳۷۰.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤8😁2
🗓 جلال آل‌احمد هم در یادداشت روزانه ۳ آبان ۱۳۳۹ به برگزاری جشن ۴ آبان در تهران اشاره می‌کند، امّا نامی از شاه نمی‌آورد و می‌گوید «جشن کوفتی ۴ آبان ولادت این زنکه» که منظورش اشرف پهلوی است خواهر دوقلوی محمدرضا. امّا این گزارش او از کم‌وکیف برگزاری این جشن، قاعدتاً برای جشن تولد محمدرضا شاه بوده نه اشرف. در حاشیه احتمالاً برای اشرف هم جشنی گرفته می‌شده:
«...جشن کوفتی چهار آبان و ولادت این زنکه که یک شهر را به خاطرش تعطیل کرده‌اند. (دیشب که رفته بودم منزل پدره، مادرم هوس کرده بود برود تماشای آینه‌بندان قضیه. برش داشته‌ام با راضیه [آل‌احمد] خواهرم و مریم دختر مرضیه [آل‌احمد] رفته‌ایم تماشا. سرتاسر خیابان مولوی طاق‌نصرت‌بندان بود و راه سوزن‌انداز نبود و یک سوم سراسر پیاده‌روهای دو طرف، نزدیکی‌های بیمارستان زنان چراغان).»
📕 یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، ج۲، ص ۴۴۳.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
«...جشن کوفتی چهار آبان و ولادت این زنکه که یک شهر را به خاطرش تعطیل کرده‌اند. (دیشب که رفته بودم منزل پدره، مادرم هوس کرده بود برود تماشای آینه‌بندان قضیه. برش داشته‌ام با راضیه [آل‌احمد] خواهرم و مریم دختر مرضیه [آل‌احمد] رفته‌ایم تماشا. سرتاسر خیابان مولوی طاق‌نصرت‌بندان بود و راه سوزن‌انداز نبود و یک سوم سراسر پیاده‌روهای دو طرف، نزدیکی‌های بیمارستان زنان چراغان).»
📕 یادداشت‌های روزانه جلال آل‌احمد، ج۲، ص ۴۴۳.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤8😁2🤬1
«سر تامس براون، نویسندهٔ انگلیسی، در سدهٔ هفدهم به‌تلویح می‌گوید خوابْ ما را مهیای مرگ می‌کند:
خوابْ مرگ است؛ آه، بگذار بکوشم
و به خواب روم، که همانا مرگ است،
و آرام سر بر گور بگذارم
که اکنون بستر من است!»
📕 نینا ادواردز، تاریخ فرهنگی تاریکی، ص ۲۰۴ - ۲۰۵.
✓ حدیث نبوی: «النَّومُ أخُو المَوتِ / خوابْ برادر مرگ است».
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
خوابْ مرگ است؛ آه، بگذار بکوشم
و به خواب روم، که همانا مرگ است،
و آرام سر بر گور بگذارم
که اکنون بستر من است!»
📕 نینا ادواردز، تاریخ فرهنگی تاریکی، ص ۲۰۴ - ۲۰۵.
✓ حدیث نبوی: «النَّومُ أخُو المَوتِ / خوابْ برادر مرگ است».
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍4❤3
🍂🍂🍂
بر درگه خلق، بندگی ما را کشت
هر سو پی نان دوندگی ما را کشت
فارغ نشویم یکدم از فکر معاش
ای مرگ بیا که زندگی ما را کشت!
📙 واعظ قزوینی (د. ۱۰۹۰ق) | گنجور
🍁🍁🍁
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
بر درگه خلق، بندگی ما را کشت
هر سو پی نان دوندگی ما را کشت
فارغ نشویم یکدم از فکر معاش
ای مرگ بیا که زندگی ما را کشت!
📙 واعظ قزوینی (د. ۱۰۹۰ق) | گنجور
🍁🍁🍁
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤11👍5❤🔥3
▪️ از «تتبعات» به «پژوهش‌ها»
امروز در دو کلاس «ایران‌شناسان آلمانی‌زبان»، از هفتاد و چند تن دانشجوی ترم پنجم کارشناسی زبان و ادبیات آلمانی، یک تن هم نتوانست واژهٔ «تتبعات» را درست بخواند و معنی کند!
از این دانشجویان خواسته بودم که مدخل/ مقالهٔ ارزنده و سودمند «اته، هرمان» [Hermann Ethé] در دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، نوشتهٔ شادروان عبدالمحمد روح‌بخشان، را بخوانند تا در جلسهٔ امروز دربارهٔ آن گفتگو کنیم. در متن این مقاله نویسنده در چند جا در اشاره به پژوهش‌ها/ تحقیقات هرمان اته، واژهٔ «تَتَبُّعات» را به‌کار برده بود.
ع. روح‌بخشان (د. ۱۳۹۰) این مقاله را در دههٔ هشتاد، زمانی که این دانشجویان متولد شده‌اند، نوشته است. نثر پخته و سختهٔ او یادآور نثر نسل اول و دوم دانشوران و محققان معاصر، بزرگانی چون علامهٔ قزوینی و استاد عبدالحسین زرین‌کوب است. قلم و نثر او برای من دانشجوی تاریخ که سی سال است، آثار این نادره‌کاران را می‌خوانم، آشنا، مفهوم و خوشایند است، امّا گویا برای دانشجویان امروزی ناآشنا، نامفهوم و ناخوشایند است.
قصد بنده خرده‌گیری از زنده‌یاد روح‌بخشان که دستش از دنیا کوتاه است، نیست. صد سال پیش، پنجاه سال پیش، وقتی می‌خواستند از دانشور یا محققی تعریف کنند، می‌گفتند: اهل «تتبع» با فردی «متتبع» است و «تتبعات» بسیاری دارد! امروزه امّا این کلمات برای نسل جدید نامفهوم است و قاعدتاً اگر ما برای این نسل می‌نویسم دست‌کم در آن مواردی که برای کلمات معادل‌های درست و قابل فهم داریم بهتر است این معادل‌ها را به کار بریم. «تتبعات» را بگذاریم برای گذشتگان و از «پژوهش‌ها» سخن بگوییم!
▫️معصومعلی پنجه
چهارشنبه، ۶ آبان ۱۴۰۵ | کلاس ۶۶، بلوک [🤪] آموزشی، واحد علوم و تحقیقات
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
امروز در دو کلاس «ایران‌شناسان آلمانی‌زبان»، از هفتاد و چند تن دانشجوی ترم پنجم کارشناسی زبان و ادبیات آلمانی، یک تن هم نتوانست واژهٔ «تتبعات» را درست بخواند و معنی کند!
از این دانشجویان خواسته بودم که مدخل/ مقالهٔ ارزنده و سودمند «اته، هرمان» [Hermann Ethé] در دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، نوشتهٔ شادروان عبدالمحمد روح‌بخشان، را بخوانند تا در جلسهٔ امروز دربارهٔ آن گفتگو کنیم. در متن این مقاله نویسنده در چند جا در اشاره به پژوهش‌ها/ تحقیقات هرمان اته، واژهٔ «تَتَبُّعات» را به‌کار برده بود.
ع. روح‌بخشان (د. ۱۳۹۰) این مقاله را در دههٔ هشتاد، زمانی که این دانشجویان متولد شده‌اند، نوشته است. نثر پخته و سختهٔ او یادآور نثر نسل اول و دوم دانشوران و محققان معاصر، بزرگانی چون علامهٔ قزوینی و استاد عبدالحسین زرین‌کوب است. قلم و نثر او برای من دانشجوی تاریخ که سی سال است، آثار این نادره‌کاران را می‌خوانم، آشنا، مفهوم و خوشایند است، امّا گویا برای دانشجویان امروزی ناآشنا، نامفهوم و ناخوشایند است.
قصد بنده خرده‌گیری از زنده‌یاد روح‌بخشان که دستش از دنیا کوتاه است، نیست. صد سال پیش، پنجاه سال پیش، وقتی می‌خواستند از دانشور یا محققی تعریف کنند، می‌گفتند: اهل «تتبع» با فردی «متتبع» است و «تتبعات» بسیاری دارد! امروزه امّا این کلمات برای نسل جدید نامفهوم است و قاعدتاً اگر ما برای این نسل می‌نویسم دست‌کم در آن مواردی که برای کلمات معادل‌های درست و قابل فهم داریم بهتر است این معادل‌ها را به کار بریم. «تتبعات» را بگذاریم برای گذشتگان و از «پژوهش‌ها» سخن بگوییم!
▫️معصومعلی پنجه
چهارشنبه، ۶ آبان ۱۴۰۵ | کلاس ۶۶، بلوک [🤪] آموزشی، واحد علوم و تحقیقات
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍9❤6🤔2🤪1
در خرداد ۱۴۰۴، علیرضا بیرانوند دروازه‌بان جنجالی تیم ملی و باشگاه تراکتور تبریز، در مصاحبه‌ای گفت که دانشجوی دکتری است. بعداً روشن شد که دروغ گفته است. در آن زمان یادداشتی نوشتم با عنوان «بفرمایید دانشجوی دکتری شوید!» که بسیار خوانده و دست‌به‌دست شد. حالا که فصل ثبت‌نام در آزمون دکتری ۱۴۰۶ است، آن را بازفرست می‌کنم، برای آنکه روشن شود چگونه در دو دههٔ اخیر به اعتبار مدرک دکتری در دانشگاه ایرانی، چوب حراج زده شد!
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤10😢1😭1
▪️ بفرمایید دانشجوی دکتری شوید!
از زمان پذیرش نخستین دانشجویان در دورهٔ دکتری زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران در اواخر دههٔ دوم سدهٔ چهاردهم خورشیدی تا امروز، چگونگی و روند پذیرش دانشجو در دورهٔ دکتری در دانشگاه‌های ایران سه مرحلهٔ اصلی را از سر گذرانده است:
🔘 مرحلهٔ اول (پیش از ۱۳۸۴):
پیش از ۱۳۸۴ پذیرفته‌شدن در دورهٔ دکتری یکی از سخت‌ترین و دشوارترین کارها بود. پیش از انقلاب اسلامی، در بیشتر رشته‌ها تنها دانشگاه تهران دانشجوی دکتری می‌پذیرفت؛ پس از انقلاب تا یک دهه پذیرش دانشجوی دکتری متوقف شد و از اواخر دهه شصت دوره‌های دکتری بار دیگر برقرار گردید. از آن زمان تا سال ۱۳۸۴، چه در دانشگاه تهران (به‌عنوان بزرگترین نهاد دولتی آموزش عالی) و چه در واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی (به‌عنوان بزرگترین دانشگاه غیردولتی) که کم‌وبیش در همه رشته‌ها دورهٔ دکتری داشتند، شمار بسیار کمی در دوره دکتری پذیرفته می‌شدند. در آن زمان استادان هر گروه آموزشی در دانشگاه چنان مبسوط‌الید و صاحب قدرت و اختیار بودند که خود تعیین می‌کردند دانشجوی دکتری بپذیرند یا نپذیرند؛ و معمولاً هر چند سال یک‌بار دانشجوی دکتری می‌پذیرفتند نه هر سال. مثلاً دانشگاه تهران از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۳ تنها در پنج دوره/ سال دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی پذیرفته است. زمانی که ما در آزمون دکتری ۱۳۸۳ شرکت کرده بودیم سه سال بود که دانشگاه تهران دانشجوی دکتری نپذیرفته بود. حتی در دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات، نیز چنین اختیاری به گروه‌ها و استادان- که کم‌وبیش همان استادان طراز اول دانشگاه تهران (و شهید بهشتی و ...) بودند- داده شده بود. از استادم دکتر هادی عالم‌زاده شنیده‌ام که در یکی‌دو سال در واحد علوم و تحقیقات هیچ‌کس را برای دوره دکتری نپذیرفتند و دانشگاه هم کاملاً تابع نظر گروه بود. تازه در آن سال‌هایی که دانشجو دکتری می‌پذیرفتند، معمولاً بیشتر از دوسه تن را نمی‌پذیرفتند و گاه تنها یک تن پذیرفته می‌شد و تنهایی سرکلاس می‌نشست.
🔘 مرحلهٔ دوم (۱۳۸۴ - ۱۳۹۳):
از سال ۱۳۸۴ به بعد، از قدرت و نقش استادان و گروه‌ها کاسته شد. دیگر گروه‌ها نمی‌توانستند بگویند هیچ داوطلبی را نمی‌پذیریم. از این سال بعد حتی دانشگاه تهران بدون وقفه در هر سال دانشجوی دکتری پذیرفته است. بااین‌همه هنوز نقش گروه‌ها در پذیرش دانشجوی دکتری پررنگ بود. آزمون دکتری همچنان در خود دانشگاه‌ها و به‌صورت تشریحی برگزار می‌شد و ظرفیت پذیرش در اختیار گروه‌ها بود. ضمنأ تنها معدودی از دانشگاه‌های سطح اول دولتی و چند واحد بزرگ از دانشگاه آزاد مجوز پذیرش دانشجوی دکتری داشتند. در اواخر دهه هشتاد برگزاری آزمون دکتری از اختیار دانشگاه‌ها خارج شد و به سازمان سنجش سپرده شد و به‌اصطلاح نیمه‌متمرکز و از آن بدتر سوالات تستی شد.
🔘 مرحلهٔ سوم (۱۳۹۳ - تا امروز):
از اوایل دههٔ نود برای بسیاری از دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی، در شورای گسترش وزارت علوم، با نادیده‌گرفتن معیارها و استانداردهای لازم و ضروری برای راه‌اندازی دوره دکتری، مجوز پذیرش دانشجوی دکتری صادر شد. مثلاً دانشگاهی که هیچ دانشیار یا استادی نداشت، تنها با دو یا سه استادیار مجوز پذیرش دانشجوی دکتری دریافت کرد. از آن‌سوی از نظارت بر ظرفیت پذیرش‌ها کاسته شد و درنتیجه در بعضی رشته‌ها تا بیست دانشجوی دکتری پذیرفته شد. دیگر خبری از کسب نمرهٔ حداقل یا حد نصاب نیست و کسانی با نمره‌های منفی هم پذیرفته می‌شوند به‌ویژه در رشته‌هایی که متقاضی کمتری دارند. در یک دههٔ اخیر صدها داوطلب دکتری با نمره‌های منفی دانشجوی دکتری شده‌اند.
همین امروز اگر تصمیم بگیرید که سال آینده در یکی از رشته‌های علوم انسانی، علوم پایه و کشاورزی و منابع طبیعی و حتی برخی رشته‌ها مهندسی دانشجوی دکتری شوید، کافی است در آزمون دکتری ثبت‌نام کنید و بدون یک روز مطالعه در آزمون شرکت کنید؛ حتی با نمرهٔ منفی قطعاً شما در مهر ۱۴۰۶ دانشجوی دکتری یکی از دانشگاه‌های پولی خواهید شد، از واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی گرفته تا پردیس‌های خودگردان دانشگاه‌ها بزرگ دولتی. فرقی هم نمی‌کند که فردی گمنام باشید، یا دروازه‌بان تیم ملی و یکی از گران‌قیمت‌ترین بازیکنان فوتبال ایران!
ده‌ها تن چون علیرضا بیرانوند -که سخنانش را اصلاح کرده و گفته تازه امسال در آزمون شرکت کرده و هنوز دانشجوی دکتری نیست- همین اکنون دانشجوی دکتری هستند. به‌جای گیردادن به این بازیکن ساده‌لوح و پرسروصدا که به‌واسطهٔ حضور در جام‌جهانی و گرفتن پنالتی رونالدو، می‌شود به او دکتری افتخاری داد، باید رفت سراغ آن سیاست‌گذاران و دست‌اندرکارانی که اعتبار مدرک «دکتری» در دانشگاه ایرانی را به حراج گذاشتند و برباد دادند!
▫️ معصومعلی پنجه
شبانگاه سه‌شنبه، ششم خرداد ۱۴۰۴ | لشت‌نشا
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
از زمان پذیرش نخستین دانشجویان در دورهٔ دکتری زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران در اواخر دههٔ دوم سدهٔ چهاردهم خورشیدی تا امروز، چگونگی و روند پذیرش دانشجو در دورهٔ دکتری در دانشگاه‌های ایران سه مرحلهٔ اصلی را از سر گذرانده است:
🔘 مرحلهٔ اول (پیش از ۱۳۸۴):
پیش از ۱۳۸۴ پذیرفته‌شدن در دورهٔ دکتری یکی از سخت‌ترین و دشوارترین کارها بود. پیش از انقلاب اسلامی، در بیشتر رشته‌ها تنها دانشگاه تهران دانشجوی دکتری می‌پذیرفت؛ پس از انقلاب تا یک دهه پذیرش دانشجوی دکتری متوقف شد و از اواخر دهه شصت دوره‌های دکتری بار دیگر برقرار گردید. از آن زمان تا سال ۱۳۸۴، چه در دانشگاه تهران (به‌عنوان بزرگترین نهاد دولتی آموزش عالی) و چه در واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی (به‌عنوان بزرگترین دانشگاه غیردولتی) که کم‌وبیش در همه رشته‌ها دورهٔ دکتری داشتند، شمار بسیار کمی در دوره دکتری پذیرفته می‌شدند. در آن زمان استادان هر گروه آموزشی در دانشگاه چنان مبسوط‌الید و صاحب قدرت و اختیار بودند که خود تعیین می‌کردند دانشجوی دکتری بپذیرند یا نپذیرند؛ و معمولاً هر چند سال یک‌بار دانشجوی دکتری می‌پذیرفتند نه هر سال. مثلاً دانشگاه تهران از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۳ تنها در پنج دوره/ سال دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی پذیرفته است. زمانی که ما در آزمون دکتری ۱۳۸۳ شرکت کرده بودیم سه سال بود که دانشگاه تهران دانشجوی دکتری نپذیرفته بود. حتی در دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات، نیز چنین اختیاری به گروه‌ها و استادان- که کم‌وبیش همان استادان طراز اول دانشگاه تهران (و شهید بهشتی و ...) بودند- داده شده بود. از استادم دکتر هادی عالم‌زاده شنیده‌ام که در یکی‌دو سال در واحد علوم و تحقیقات هیچ‌کس را برای دوره دکتری نپذیرفتند و دانشگاه هم کاملاً تابع نظر گروه بود. تازه در آن سال‌هایی که دانشجو دکتری می‌پذیرفتند، معمولاً بیشتر از دوسه تن را نمی‌پذیرفتند و گاه تنها یک تن پذیرفته می‌شد و تنهایی سرکلاس می‌نشست.
🔘 مرحلهٔ دوم (۱۳۸۴ - ۱۳۹۳):
از سال ۱۳۸۴ به بعد، از قدرت و نقش استادان و گروه‌ها کاسته شد. دیگر گروه‌ها نمی‌توانستند بگویند هیچ داوطلبی را نمی‌پذیریم. از این سال بعد حتی دانشگاه تهران بدون وقفه در هر سال دانشجوی دکتری پذیرفته است. بااین‌همه هنوز نقش گروه‌ها در پذیرش دانشجوی دکتری پررنگ بود. آزمون دکتری همچنان در خود دانشگاه‌ها و به‌صورت تشریحی برگزار می‌شد و ظرفیت پذیرش در اختیار گروه‌ها بود. ضمنأ تنها معدودی از دانشگاه‌های سطح اول دولتی و چند واحد بزرگ از دانشگاه آزاد مجوز پذیرش دانشجوی دکتری داشتند. در اواخر دهه هشتاد برگزاری آزمون دکتری از اختیار دانشگاه‌ها خارج شد و به سازمان سنجش سپرده شد و به‌اصطلاح نیمه‌متمرکز و از آن بدتر سوالات تستی شد.
🔘 مرحلهٔ سوم (۱۳۹۳ - تا امروز):
از اوایل دههٔ نود برای بسیاری از دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی، در شورای گسترش وزارت علوم، با نادیده‌گرفتن معیارها و استانداردهای لازم و ضروری برای راه‌اندازی دوره دکتری، مجوز پذیرش دانشجوی دکتری صادر شد. مثلاً دانشگاهی که هیچ دانشیار یا استادی نداشت، تنها با دو یا سه استادیار مجوز پذیرش دانشجوی دکتری دریافت کرد. از آن‌سوی از نظارت بر ظرفیت پذیرش‌ها کاسته شد و درنتیجه در بعضی رشته‌ها تا بیست دانشجوی دکتری پذیرفته شد. دیگر خبری از کسب نمرهٔ حداقل یا حد نصاب نیست و کسانی با نمره‌های منفی هم پذیرفته می‌شوند به‌ویژه در رشته‌هایی که متقاضی کمتری دارند. در یک دههٔ اخیر صدها داوطلب دکتری با نمره‌های منفی دانشجوی دکتری شده‌اند.
همین امروز اگر تصمیم بگیرید که سال آینده در یکی از رشته‌های علوم انسانی، علوم پایه و کشاورزی و منابع طبیعی و حتی برخی رشته‌ها مهندسی دانشجوی دکتری شوید، کافی است در آزمون دکتری ثبت‌نام کنید و بدون یک روز مطالعه در آزمون شرکت کنید؛ حتی با نمرهٔ منفی قطعاً شما در مهر ۱۴۰۶ دانشجوی دکتری یکی از دانشگاه‌های پولی خواهید شد، از واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی گرفته تا پردیس‌های خودگردان دانشگاه‌ها بزرگ دولتی. فرقی هم نمی‌کند که فردی گمنام باشید، یا دروازه‌بان تیم ملی و یکی از گران‌قیمت‌ترین بازیکنان فوتبال ایران!
ده‌ها تن چون علیرضا بیرانوند -که سخنانش را اصلاح کرده و گفته تازه امسال در آزمون شرکت کرده و هنوز دانشجوی دکتری نیست- همین اکنون دانشجوی دکتری هستند. به‌جای گیردادن به این بازیکن ساده‌لوح و پرسروصدا که به‌واسطهٔ حضور در جام‌جهانی و گرفتن پنالتی رونالدو، می‌شود به او دکتری افتخاری داد، باید رفت سراغ آن سیاست‌گذاران و دست‌اندرکارانی که اعتبار مدرک «دکتری» در دانشگاه ایرانی را به حراج گذاشتند و برباد دادند!
▫️ معصومعلی پنجه
شبانگاه سه‌شنبه، ششم خرداد ۱۴۰۴ | لشت‌نشا
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍16❤11
▪️شاهنشاهی سیروس اعظم
چو نامه به سیروس فرخ رسید
سپاهی سوی اکبتان برکشید
به یک حمله کرد اژدها را اسیر
سپاه مدی شد زآورد سیر
نیا را به استرخ در جای داد
شب و روز او را همی داشت شاد
کی آرش که بد نامور خال شه
به هر کار می جست اقبال شه
گرفت آن گهی دختر اسپتام
که خواندند خود اسپنویش بنام
📕میرزا آقاخان کرمانی (مقتول در ۱۲۷۵ش)، نامهٔ باستان، در گنجور
✓ در دوران قاجار که تاریخ باستانی ایران از راه ترجمهٔ نوشته‌های فرنگی بازیابی شده بود، ایرانیان به پیروی از یونانیان و اروپاییان، «کوروش» را «سیروس» می‌گفتند.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
چو نامه به سیروس فرخ رسید
سپاهی سوی اکبتان برکشید
به یک حمله کرد اژدها را اسیر
سپاه مدی شد زآورد سیر
نیا را به استرخ در جای داد
شب و روز او را همی داشت شاد
کی آرش که بد نامور خال شه
به هر کار می جست اقبال شه
گرفت آن گهی دختر اسپتام
که خواندند خود اسپنویش بنام
📕میرزا آقاخان کرمانی (مقتول در ۱۲۷۵ش)، نامهٔ باستان، در گنجور
✓ در دوران قاجار که تاریخ باستانی ایران از راه ترجمهٔ نوشته‌های فرنگی بازیابی شده بود، ایرانیان به پیروی از یونانیان و اروپاییان، «کوروش» را «سیروس» می‌گفتند.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
❤9👏3
▪️«تو ابی‌سلمه دیدی؟»: دو شاهد از فارسی‌گویی سپاهیان عباسی در کوفه
🗓 ۱۰ محرم ۱۳۲ق است؛ عباسیان بر امویان پیروز شده‌اند. اَبوسَلَمۀ خَلّال با جاه و جلال وارد کوفه می‌شود. خبر در شهر می‌پیچد و هر کس به دیگری می‌رسد، می‌پرسد: «تو ابی‌سلمه دیدی؟». فردای آن روز، ابوسلمه خطبهٔ پیروزی می‌خواند و به سپاهیان وعده و وعید و مژده و هشدار می‌دهد. مردم به او اعلام وفاداری می‌کنند و این را به فارسی می‌گویند و پیوسته تکبیر سر می‌دهند.
این گزارش نویسندۀ ناشناس کتاب ارزشمند اخبار الدولة العباسیة (صص ۷۴ - ۷۶) گواه روشنی است از رواج فارسی‌گویی در کوفه و حضور پرشمار فارسی‌زبانان در سپاه عباسیان. اینجا تازه شهر اسلامی نوبنیاد کوفه است در قلب سرزمین عربی‌شدهٔ عراق (سواد/ دل ایرانشهر). در بلاد فارس و خراسان که روشن است مردم و سپاهیان ابومسلم به چه زبانی سخن می‌گفتند!
▫️معصومعلی پنجه
بامداد آدینه، ۸ آبان ۱۴۰۵ | اندر کوی اخلاص
📕 برای آشنایی با «اَبوسَلَمۀ خَلّال» و «اخبار الدولة العباسیة»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، هر دو نوشته استاد علی بهرامیان.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
🗓 ۱۰ محرم ۱۳۲ق است؛ عباسیان بر امویان پیروز شده‌اند. اَبوسَلَمۀ خَلّال با جاه و جلال وارد کوفه می‌شود. خبر در شهر می‌پیچد و هر کس به دیگری می‌رسد، می‌پرسد: «تو ابی‌سلمه دیدی؟». فردای آن روز، ابوسلمه خطبهٔ پیروزی می‌خواند و به سپاهیان وعده و وعید و مژده و هشدار می‌دهد. مردم به او اعلام وفاداری می‌کنند و این را به فارسی می‌گویند و پیوسته تکبیر سر می‌دهند.
این گزارش نویسندۀ ناشناس کتاب ارزشمند اخبار الدولة العباسیة (صص ۷۴ - ۷۶) گواه روشنی است از رواج فارسی‌گویی در کوفه و حضور پرشمار فارسی‌زبانان در سپاه عباسیان. اینجا تازه شهر اسلامی نوبنیاد کوفه است در قلب سرزمین عربی‌شدهٔ عراق (سواد/ دل ایرانشهر). در بلاد فارس و خراسان که روشن است مردم و سپاهیان ابومسلم به چه زبانی سخن می‌گفتند!
▫️معصومعلی پنجه
بامداد آدینه، ۸ آبان ۱۴۰۵ | اندر کوی اخلاص
📕 برای آشنایی با «اَبوسَلَمۀ خَلّال» و «اخبار الدولة العباسیة»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، هر دو نوشته استاد علی بهرامیان.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍12😁2👌1
▪️ دوگانگی‌های استادانه: در مقام استاد داور، «میشل فوکو»؛ در مقام استاد راهنما، «لسان‌الملک سپهر»
برخی استادان در جلسات دفاع از رساله‌های دکتری رشتهٔ تاریخ، در مقام استاد داور، چنان از نظریه، روش و چارچوب نظری و مفهومی سخن می‌گویند که گویی اینجا کلژ دو فرانس است و ایشان میشل فوکو. از دانشجو نیز انتظار دارند که در متن رساله، بر اساس این نظریه یا آن مدل، چنین و چنان کرده باشد!
همین استادان، در جلساتی که خود در مقام استاد راهنما قرار می‌گیرند، ناگهان به لسان‌الملک سپهر تبدیل می‌شوند! گویی آن همه تأکید بر نظریه، روش‌شناسی، چارچوب مفهومی و تحلیل انتقادی، تنها برای به چالش کشیدن دانشجوی دیگری بوده است. نوبت به دانشجوی خودشان که می‌رسد، در مقام استاد راهنما، همین‌که دانشجو توانسته در حد توان خود، با رویکردی توصیفی و اندکی تحلیل کار نگارش رساله را به انجام برساند کفایت می‌کند و انتظار بیشتری نباید از او داشت.
ظاهراً جایگاه نظریه و روش، در نظر این استادان بسته به جایگاهشان در جلسه دفاغ تغییر می‌کند: وقتی داور است، ضرورتی انکارناپذیر است و وقتی راهنماست، اموری تجملی و حتی دست‌وپاگیر! مسئله صرفاً این نیست که استادان در مقام داور و راهنما دو معیار متفاوت دارند؛ مسئله، شکافی است میان آنچه از دانشجو مطالبه می‌کنند و آنچه خود در عمل به آن پایبندند.
اگر از کارنامهٔ علمی این استادان بی‌خبر باشی، ممکن است بگویی رساله حاصل کار دانشجو است و احتمالاً خود این استاد در آثار خودش از نظریه‌ها و مدل‌ها بهره می‌برد. این جاست که می‌روی سراغ آثار و نوشته‌های خود استاد- کاری که من در دوران دانشجویی می‌کردم. اما در کمال شگفتی، اثری از آن بایسته‌های نظری و روش‌شناختی در نوشته‌های خودشان هم نمی‌بینی!
ناگفته نماند که نگارنده مخالف به‌کارگیری نظریه و روش در تاریخ‌پژوهی نیست. اساساً تاریخ‌نگاری بدون نظریه امکان‌پذیر نیست. اما کدام نظریه؟ نظریه‌ای که «مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و پیش‌فرض‌های حاکم و مؤثر بر شیوه‌های مورخان است که با آن جهان را تفسیر می‌کنند». از این منظر، «نه‌تنها همهٔ مورخان به‌نوعی دارای نظریه هستند، بلکه معرفت تاریخی بدون آن ناممکن خواهد بود: نظریه چیزی است که ما را قادر به فهم شواهد و به‌کارگیری آنها برای خلق گزارشی از گذشته می‌کند» (مورلی، نظریه‌ها، مدل‌ها و مفاهیم در تاریخ باستان، ترجمهٔ احسان افکنده، ص. ۱۵). بنابراین، مسئله نه نفی به‌کارگیری نظریه در مطالعات تاریخی، بلکه استانداردهای دوگانهٔ استادانی است که در مواجهه با رساله‌های دانشجویان خودی و دیگری نمود پیدا می‌کند.
▫️معصومعلی پنجه
یکشنبه، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ | دفتر گروه تاریخ و باستان‌شناسی
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
برخی استادان در جلسات دفاع از رساله‌های دکتری رشتهٔ تاریخ، در مقام استاد داور، چنان از نظریه، روش و چارچوب نظری و مفهومی سخن می‌گویند که گویی اینجا کلژ دو فرانس است و ایشان میشل فوکو. از دانشجو نیز انتظار دارند که در متن رساله، بر اساس این نظریه یا آن مدل، چنین و چنان کرده باشد!
همین استادان، در جلساتی که خود در مقام استاد راهنما قرار می‌گیرند، ناگهان به لسان‌الملک سپهر تبدیل می‌شوند! گویی آن همه تأکید بر نظریه، روش‌شناسی، چارچوب مفهومی و تحلیل انتقادی، تنها برای به چالش کشیدن دانشجوی دیگری بوده است. نوبت به دانشجوی خودشان که می‌رسد، در مقام استاد راهنما، همین‌که دانشجو توانسته در حد توان خود، با رویکردی توصیفی و اندکی تحلیل کار نگارش رساله را به انجام برساند کفایت می‌کند و انتظار بیشتری نباید از او داشت.
ظاهراً جایگاه نظریه و روش، در نظر این استادان بسته به جایگاهشان در جلسه دفاغ تغییر می‌کند: وقتی داور است، ضرورتی انکارناپذیر است و وقتی راهنماست، اموری تجملی و حتی دست‌وپاگیر! مسئله صرفاً این نیست که استادان در مقام داور و راهنما دو معیار متفاوت دارند؛ مسئله، شکافی است میان آنچه از دانشجو مطالبه می‌کنند و آنچه خود در عمل به آن پایبندند.
اگر از کارنامهٔ علمی این استادان بی‌خبر باشی، ممکن است بگویی رساله حاصل کار دانشجو است و احتمالاً خود این استاد در آثار خودش از نظریه‌ها و مدل‌ها بهره می‌برد. این جاست که می‌روی سراغ آثار و نوشته‌های خود استاد- کاری که من در دوران دانشجویی می‌کردم. اما در کمال شگفتی، اثری از آن بایسته‌های نظری و روش‌شناختی در نوشته‌های خودشان هم نمی‌بینی!
ناگفته نماند که نگارنده مخالف به‌کارگیری نظریه و روش در تاریخ‌پژوهی نیست. اساساً تاریخ‌نگاری بدون نظریه امکان‌پذیر نیست. اما کدام نظریه؟ نظریه‌ای که «مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و پیش‌فرض‌های حاکم و مؤثر بر شیوه‌های مورخان است که با آن جهان را تفسیر می‌کنند». از این منظر، «نه‌تنها همهٔ مورخان به‌نوعی دارای نظریه هستند، بلکه معرفت تاریخی بدون آن ناممکن خواهد بود: نظریه چیزی است که ما را قادر به فهم شواهد و به‌کارگیری آنها برای خلق گزارشی از گذشته می‌کند» (مورلی، نظریه‌ها، مدل‌ها و مفاهیم در تاریخ باستان، ترجمهٔ احسان افکنده، ص. ۱۵). بنابراین، مسئله نه نفی به‌کارگیری نظریه در مطالعات تاریخی، بلکه استانداردهای دوگانهٔ استادانی است که در مواجهه با رساله‌های دانشجویان خودی و دیگری نمود پیدا می‌کند.
▫️معصومعلی پنجه
یکشنبه، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ | دفتر گروه تاریخ و باستان‌شناسی
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍21❤4
▪️[استاد عبدالحسین زرین‌کوب]
مهرنوش [مادر بهروز و دانشجوی رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران]:
📕 رضی هیرمندی، خاطرات یک پسر به قلم پدر، ص ۹۴- ۹۵ [۱۹ بهمن ۱۳۶۵]
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
مهرنوش [مادر بهروز و دانشجوی رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران]:
بهروز جان، خود را برای درس حافظ‌شناسی آماده می‌کنم. همین ترم درسم تمام می‌شود، اما با این اوضاع از جشن فارغ‌التحصیلی خبری نیست. دانشجویان برای این درس می‌روند خانه‌ی استادِ بزرگ ادبیاتِ فارسی، دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، باوقار است و زیبا، با چشم‌هایی که یکی آبی است و یکی میشی. سال‌های قبل حافظ را با دکتر شفیعی کدکنی می‌گذراندیم. بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب .... دکتر زرین‌کوب هم خانه‌نشین شده. او که کتاب دو قرن سکوت را نوشته حالا خودش باید سال‌ها مُهر سکوت بر لب بزند.
من که از آتش دل چون خم می در جوشم
مُهر بر لب زده خون می‌خورم و خاموشم
استاد برای امتحان تحقیقی درباره‌ی حافظ از ما خواسته. در صفحه‌ی اول تحقیقم می‌نویسم:
من این حروف نوشتم چنان که غیر ندانست
تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی.
📕 رضی هیرمندی، خاطرات یک پسر به قلم پدر، ص ۹۴- ۹۵ [۱۹ بهمن ۱۳۶۵]
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍7🔥5
▪️ عبدالحسین زرین‌کوب در دانشکده الهیات
زبانزد است استاد بدیع‌الزمان فروزانفر رئیس دانشکده معقول و منقول/ الهیات و معارف اسلامی (از ۱۳۲۳ تا ۱۳۴۶)، گلچین بود، یعنی دانشوران و ادیبان برجسته را برای تدریس در این دانشکده فرامی‌خواند. یکی از ایشان عبدالحسین زرین کوب بود؛ او که در ۱۳۳۴ از رساله دکتری خود در رشته زبان و ادبیات فارسی به راهنمایی استاد فروزانفر دفاع کرده بود، در ۱۳۳۵ به دانشیاری دانشکده معقول و منقول رسید. زرین‌کوب ۱۴ سال استاد دانشکده الهیات بود (تا ۱۳۴۸) و در آن دانشکده، تاریخ تصوف و فرق، تاریخ اسلام و تمدن اسلامی را تدریس می‌کرد. شماری از آثار استاد درواقع درس‌گفتارهای او در این دانشکده بود که در همان زمان به زیور طبع درآمد و تا امروز جزو مهم‌ترین مطالعات در آن حوزه‌ها است؛ از آن جمله است: ارزش میراث صوفیه و کارنامه اسلام.
✓تصویر نخست از سالنامه دانشگاه تهران ۱۳۳۵ برداشته شده که در آن خبر جذب عبدالحسین زرین‌کوب در دانشکده معقول و منقول آمده است.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
زبانزد است استاد بدیع‌الزمان فروزانفر رئیس دانشکده معقول و منقول/ الهیات و معارف اسلامی (از ۱۳۲۳ تا ۱۳۴۶)، گلچین بود، یعنی دانشوران و ادیبان برجسته را برای تدریس در این دانشکده فرامی‌خواند. یکی از ایشان عبدالحسین زرین کوب بود؛ او که در ۱۳۳۴ از رساله دکتری خود در رشته زبان و ادبیات فارسی به راهنمایی استاد فروزانفر دفاع کرده بود، در ۱۳۳۵ به دانشیاری دانشکده معقول و منقول رسید. زرین‌کوب ۱۴ سال استاد دانشکده الهیات بود (تا ۱۳۴۸) و در آن دانشکده، تاریخ تصوف و فرق، تاریخ اسلام و تمدن اسلامی را تدریس می‌کرد. شماری از آثار استاد درواقع درس‌گفتارهای او در این دانشکده بود که در همان زمان به زیور طبع درآمد و تا امروز جزو مهم‌ترین مطالعات در آن حوزه‌ها است؛ از آن جمله است: ارزش میراث صوفیه و کارنامه اسلام.
✓تصویر نخست از سالنامه دانشگاه تهران ۱۳۳۵ برداشته شده که در آن خبر جذب عبدالحسین زرین‌کوب در دانشکده معقول و منقول آمده است.
📘 پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره
🆔 t.me/HistoryandMemory
👍12❤3