تەقینەوەی جەنگ و ململانێ چەکدارییەکان لە ئۆکرانیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنها وێرانکاریی مادی نین، بەڵکو کاریگەرییەکی قووڵ و درێژخایەنیان لەسەر سیستمە بایۆلۆجی و دەروونییەکانی مرۆڤ هەیە. کاتێک مرۆڤ بە شێوەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی میدیاکانەوە بەر ئەم هەواڵانە دەکەوێت، مێشک دەکەوێتە حاڵەتی "ئاگادارکەرەوەی بەردەوام" کە دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە پێکهاتەی نێورۆسایکۆلۆجیدا.
کاریگەرییە بایۆلۆجی و دەروونییەکان
• چالاکبوونی سێگۆشەی سترێس: لە کاتی بینینی دیمەنە ترسناکەکاندا، ناوەندی ترس لە مێشکدا (\bm{Amygdala}) چالاک دەبێت. ئەمەش وا دەکات جەستە بڕێکی زۆر لە هۆرمۆنی کۆرتیزۆل و ئادرینالین بڕێژێت. بەردەوامبوونی ئەم دۆخە دەبێتە هۆی ماندووبوونی درێژخایەنی کۆئەندامی دەمار.
• تێکچوونی سیستەمی بەرگری: بەرزبوونەوەی ئاستی کۆرتیزۆل بۆ ماوەیەکی درێژ، دەبێتە هۆی لاوازکردنی خانەکانی بەرگری جەستە، ئەمەش وادەکات مرۆڤ خێراتر تووشی نەخۆشییە ڤایرۆسی و هەوکردنەکان ببێت.
• کاریگەری لەسەر خەو و سەرنج: سترێسی ناشی لە هەواڵەکانی جەنگ دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ماددەی مێلاتۆنین، کە بەرپرسە لە ڕێکخستنی خەو. ئەمەش دەبێتە هۆی تێکچوونی توانای فێربوون و کەمبوونەوەی ئاستی تەرکیز لە کارە ڕۆژانەکاندا.
چۆن خۆمان دەپارێزین؟
بۆ کەمکردنەوەی ئەم کاریگەرییە نەرێنییانە، شارەزایان پێشنیاری ئەم هەنگاوانە دەکەن:
1. دیاریکردنی کات: تەنها ڕۆژی یەک یان دوو جار هەواڵەکان بپشکنە و دووربکەوەرەوە لە "Scroll" کردنی بێ کۆتایی لە سۆشیاڵ میدیا.
2. پاراستنی کاتی خەو: بە لانی کەمەوە کاژێرێک پێش خەوتن دووربکەوەرەوە لە هەر هەواڵێکی سیاسی یان سەربازی.
3. چالاکی جەستەیی: وەرزش کردن یارمەتی جەستە دەدات بۆ سوتاندنی ئەو هۆرمۆنانەی کە بەهۆی سترێسەوە کۆبوونەتەوە.

https://t.me/HavalMamar

ململانێی ئێران و ئەمریکا/ئیسرائیل گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار؛ مەترسیی ڕووخانی مزگەوتی ئەقسا لە ئەنجامی رووخانی هەیە، بەڵام پێم وایە لەبەر پاراستنی هاوسەنگیی جیهانی چەکی ئەتۆم بەکارنەیەت. لەبری ئەوە، ستراتیژییەکە بەرەو هێرشی زەمینی ڕاستەوخۆ دەچێت بۆ تێکشکاندنی هێزە سەربازییەکانی ڕژێمی ئێران لە ناوچەکەدا.
سێ خاڵی سەرەکی:
1. هەرەسهێنانی ئەقسا: مەترسی لەناوچوونی تەواوی ئەم شوێنە پیرۆزە هەیە.
2. بەکارنەهێنانی ئەتۆم: جەنگەکە لە چوارچێوەی چەکی کلاسیکیدا دەمێنێتەوە.
3. پێکدادانی زەمینی: هێرشی وشکانی
ڕاستەوخۆ دەکرێتە سەر سوپای ئێران.

https://t.me/HavalMamar

لەبەر ڕۆشنایی داخستنی گەرووی هورمز لە ١ی ئازاری ٢٠٢٦، عێراق پێویستە ستراتیژیی ئابووریی خۆی لە هەناردەکردنەوە بگۆڕێت بۆ تێرکردنی بازاڕی ناوخۆیی و بەکارهێنانی جوگرافیای هەرێمی کوردستان؛ بەشێوەیەک کە لەبری ڕاگرتنی بەرهەمهێنان، نەوتەکە ڕەوانەی پاڵاوگەکان بکرێت و سووتەمەنی بە نرخێکی زۆر هەرزان (٣٠٠-٥٠٠ دینار) و تەنها لەڕێگەی ماستەرکاردەوە بە هاووڵاتیان بفرۆشرێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی گەڕانەوەی سیولەی دینار بۆ ناو بانکەکان و ڕزگاربوونی دەوڵەت لە تەنگژەی دارایی، هاوکات پێویستە پاشماوەی نەوتەکە (١.٥ ملیۆن بەرمیل) لەبری کەنداو، بە هەماهەنگی لەگەڵ هەرێمی کوردستان و لەڕێگەی بۆریی جەیهان و تەنکەرەکانەوە ڕەوانەی دەرەوە بکرێت بۆ دەستکەوتنی دراوی بیانی و دوورکەوتنەوە لە دەستبردن بۆ یەدەگی نیشتمانی.

https://t.me/HavalMamar

فڕانکی سویسری (CHF) وەک یەکێک لە پارێزراوترین و بەهێزترین دراوەکانی جیهان بۆ وەبەرهێنەران دەناسرێت، کە زۆرجار بە "پەناگەی ئارام" ناودەبرێت. ئەم متمانەیە لە ئابوورییەکی جێگیر، بێلایەنیی سیاسی، هەڵئاوسانی نزم و سیستەمێکی بانکیی زۆر تۆکمەوە سەرچاوە دەگرێت. لە کاتی قەیرانە گەورەکانی وەک جەنگ، پەتا جیهانییەکان، یان شۆکی بازاڕی نەوت، کاتێک دراوە سەرەکییەکانی وەک یۆرۆ و دۆلاری ئەمریکی تووشی لەرزۆکی و دابەزینی بەها دەبن، فڕانک نەک هەر بەهاکەی دەپارێزێت، بەڵکو زۆرجار بەرزبوونەوەش بەخۆیەوە دەبینێت، ئەمەش دەبێتە قەڵغانێکی بەهێز بۆ پاراستنی سەرمایەی وەبەرهێنەران لە کاتی ناسەقامگیریدا.
ئەگەر سەیری ئامارەکان بکەین، فڕانکی سویسری لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا نزیکەی %٥-٧ بەرامبەر بە یۆرۆ و %٣-٥ بەرامبەر بە دۆلار گەشەی کردووە، کە ئەمە زیاتر بەهۆی نادیارییەکانی دوای پەتا و ناجێگیری بازاڕەکان بووە. لەسەر ئاستی دە ساڵی ڕابردووشدا، ئەم دراوە بازدانی گەورەتری بەخۆیەوە بینیوە و نزیکەی %١٠-١٥ بەرامبەر بە یۆرۆ و %٨-١٢ بەرامبەر بە دۆلار بەرزبووەتەوە، بەتایبەت دوای بڕیارە مێژووییەکەی ساڵی ٢٠١٥ی بانکی نیشتمانی سویسرا بۆ لابردنی نرخی جێگیری نێوان فڕانک و یۆرۆ. لە کۆتاییدا، هێزی درێژخایەنی ئەم دراوە لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە توانیویەتی گەشەیەکی بەرچاوی %٢٠-٣٠ بەرامبەر بە یۆرۆ و %٢٥-٣٥ بەرامبەر بە دۆلار تۆمار بکات، ئەمەش پێگەی فڕانک وەک جێگرەوەیەکی دڵنیا لە کاتی لاوازی دراوە جیهانییەکانی تر دەسەلمێنێت.

https://t.me/HavalMamar

ئایا تەمەنی سیاسیی ئەم چوار دەوڵەتەی کەنداو بەرەو کۆتایی دەچێت؟
ساڵانێکی زۆرە وڵاتانی وەک ئیمارات، بەحرەین، قەتەر و کوێت ببوونە پەناگەی سەرەکیی سەرمایەداران و خاوەن کۆمپانیاکانی جیهان. هۆکارەکەش ڕاکردن بوو لە "باج" و هەندێک جاریش سپیکردنەوەی پارەی گەندەڵی. بەڵام وا دیارە هاوکێشەکان گۆڕانی ڕیشەییان بەسەردا دێت.
ئەو ٤ وڵاتەی مەترسیی نەمانیان لەسەرە کامانەن و بۆچی؟
١. کۆچی پێچەوانەی سەرمایە
ئەو سەرمایەدارەی لە ئەمریکا و ئەوروپاوە ڕایکردبووە دوبەی بۆ ئەوەی باج نەدات، ئێستا لەبەردەم مەترسییەکی گەورەتردایە. بەهۆی ناسەقامگیریی ناوچەکە، متمانە بەم دەوڵەتانە نەماوە و سەرمایەکان خەریکە دەگەڕێنەوە بۆ ڕۆژئاوا.
٢. شکستی سەربازی و پاراستنی قەوارە
دوای هێرشەکانی ئەمدواییەی ئێران بۆ سەر ئەم چوار وڵاتە و بێدەنگبوونیان، دەرکەوت کە ئەم دەوڵەتانە توانای پاراستنی خۆیان نییە. سەرمایەدار کاتێک پارەکەی لە شوێنێک دادەنێت، پێویستی بە "دڵنیایی" هەیە؛ کاتێک دەوڵەت نەتوانێت خۆی بپارێزێت، چۆن دەتوانێت پارەی خەڵک بپارێزێت؟
٣. نەخشە نوێیەکەی ناوچەکە
ئامانجی ستراتیژیی ئەمریکا و ئیسرائیل تەنها لاوازکردنی ئەم دەوڵەتانە نییە، بەڵکو نەمانیانە وەک قەوارەی سەربەخۆ. دروستکردنی دەوڵەتی بچووک و لاواز یان لکاندنیان بە دەوڵەتە گەورەکانی وەک سعودیە، بەشێکە لە بەرنامەی دڵنیایی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا.
٤. داخستنی گەرووی هورمز و ئیفلیجیی ئابوری
داخستنی گەرووی هورمز تەنها کێشەی چین و وڵاتانی تر نییە، بەڵکو خودی ئەم چوار دەوڵەتە ئیفلیج دەکات. لەم گەمە سیاسییەدا تەنها ئەو دەوڵەتانە دەمێننەوە کە دەڕواننە سەر دەریا کراوەکان (وەک عومان و یەمەن)، ئەوانی تر وەک دەوڵەت بایەخیان نامێنێت.
ئەنجام:
شەڕی ئێستا تەنها ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی نییە، بەڵکو گۆڕینی نەخشەی ئابوری و سیاسیی ناوچەکەیە. ئەو دەوڵەتانەی لەسەر بنەمای "باج نەدان" و "ئارامیی کاتی" دروست ببوون، ئێستا لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدان کە ڕەنگە ببێتە هۆی نەمانیان وەک دەوڵەتی سەربەخۆ.

https://t.me/HavalMamar

کورتەی شیکاریی: لێکەوتە ستراتیژییەکانی جەنگی ئێران و گۆڕانکاریی لە هەژموونی جیهانیدا
١. جەنگی ئێران وەک "ڤێتنام"ێکی نوێ بۆ ئەمریکا:
ئەم جەنگە وەک زۆنگاوێکی سیاسی و سەربازی وەسف دەکرێت کە ئەمریکا تێیدا پلانێکی ڕوونی بۆ چوونە دەرەوە نییە. کشانەوە بە واتای هەرەسی هەیبەتی نێودەوڵەتی و تێکچوونی سیستەمی "پترۆدۆلار" دێت؛ لە بەرامبەریشدا بەردەوامبوون، تێچوویەکی دارایی و مرۆیی بێ کۆتایی دەبێت کە هاوشێوەی ئەزموونی ئۆکرانیا و ڤێتنام، هێزی ئەمریکا پەک دەخات.
٢. مەترسیی هەرەسی ئابووریی ئەمریکا:
ئەمریکا بۆ ئێران ناجەنگێت، بەڵکو بۆ ئەوە دەجەنگێت خۆی دانەڕووخێت. لە کاتێکدا قەرزی گشتیی ئەمریکا زیاتر لە ٣٨+ تریلیۆن دۆلاری تێپەڕاندووە، هەر تێکچوونێکی سیستەمی دارایی لە ناوچەی کەنداو و گۆڕینی هاوسەنگیی هێز بە سوودی ئێران، دەبێتە هۆی هەرەسی تەواوەتی ئابووری ئەمریکا و نەمانی متمانە بە دۆلار لە ئاستی جیهانیدا.
٣. چین وەک گەورەترین دۆڕاو و ڕووسیا وەک سوودمەند:
بەهۆی پشتبەستنی ٤٠٪ی وزەی چین بە ناوچەی کەنداو، ئەم جەنگە دەبێتە هۆی پەککەوتنی سێکتەرە پیشەسازی و تەکنەلۆژییەکانی پەکین و تێکشکانی خەونی وەک زلهێزبوون. لە بەرامبەردا، ڕووسیا لە ڕێگەی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و لادانی سزاکان، وەک سوودمەندی سەرەکی دەردەکەوێت کە تێچووی جەنگەکانی لە ناوچەکانی تری وەک ئۆکرانیا، لە گیرفانی نەیارە ڕۆژئاواییەکانی دابین دەکات.
٤. داڕمانی مۆدێلی "ئاسایش" و گۆڕانی دیمۆگرافی:
ئەم جەنگە ڕاستی وێنەی وڵاتانی وەک ئیمارات دەردەخات کە لەسەر وەهمی "ئاسایش" بنیاد نراون و بە چەند هێرشێک متمانەی وەبەرهێنەران تێیدا لەرزۆک دەبێت. هاوکات، پڕۆژە ئایینییە توندڕەوەکان و گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکان لە ناوخۆی وڵاتانی ڕۆژئاوا (ئەوروپا و کەنەدا)، ئاماژەن بۆ قۆناغێکی نوێ کە تێیدا شارستانیەتی ڕۆژئاوا بەرەو لاوازی و داڕمان دەچێت.

https://t.me/HavalMamar

ئایا ئەمریکا دەتوانێت تەنها بە چاپکردنی دۆلاری زۆر قەرزە کەڵەکەبووەکانی بداتەوە، و مەترسییەکانی ئەم کارە چیین؟

چاپکردنی بڕێکی زۆری پارە لەلایەن ئەمریکاوە بۆ دانەوەی قەرزەکانی، لە ڕووی ئابوورییەوە کارەساتبارە، چونکە دەبێتە هۆی دروستبوونی "هەڵاوسانی نائاسایی". کاتێک بڕی پارە لە بازاڕدا زیاد دەکات بەبێ ئەوەی بەرهەمهێنانی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان زیاد بکات، بەهای هەر دۆلارێک بە توندی دادەبەزێت و نرخی شتومەک بە شێوەیەکی خێرا بەرز دەبێتەوە. جگە لەوە، بەو پێیەی دۆلار دراوی یەدەگی جیهانییە، ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی لەدەستدانی متمانەی وڵاتان و وەبەرهێنەرانی نێودەوڵەتی، کە لە ئەنجامدا وا دەکات وڵاتانی تر پەنا ببەنە بەر دراوە ڕکابەرەکان یان زێڕ، ئەمەش پێگەی ئابووری و سیاسی ئەمریکا لە جیهاندا لاواز دەکات. هەروەها، بۆ بەرگرتن لەو هەڵاوسانە، بانکی ناوەندی ناچار دەبێت ڕێژەی سوود بەرز بکاتەوە، کە ئەمەش تێچووی ژیان و کارکردن گران دەکات و دەبێتە هۆی سستبوونی گەشەی ئابووری و بێکاری.

https://t.me/HavalMamar

شیکردنەوەی ئاڵۆزییە جیۆپۆلەتیکییەکان و کاریگەرییان لەسەر ئابووری جیهان...
دوای توندبوونی گرژییەکان لە گەرووی هورمز، ئێستا هەڕەشەکانی داخستنی گەرووی باب المەندەب بووەتە مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ سەر شادەمارە سەرەکییەکانی بازرگانی جیهان. ئەم گەرووە کە خاڵی بەیەکبەستنەوەی ئابووری و وزەی نێوان کیشوەرەکانی ئاسیا، ئەفریقا و ئەوروپایە، ئەگەر دابخرێت، جیهان ڕووبەڕووی قەیرانێکی بێوێنە دەبێتەوە.
داخستنی ئەم ڕێڕەوە ئاوییە دەبێتە هۆی:
• بەرزبوونەوەی شێتانەی نرخی نەوت و سووتەمەنی: کە ڕاستەوخۆ کاردەکاتە سەر تێچووی گواستنەوە و بەرهەمهێنان.
• هەڵاوسانی ئابووری: بەرزبوونەوەی نرخی کەلوپەل و پێداویستییە سەرەکییەکان لە بازاڕە جیهانییەکاندا.
• کاریگەری لەسەر بازاڕی پشکەکان: چاوەڕوان دەکرێت پشکەکانی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی کەرتی وزە، وەک ئێکسۆن مۆبیل (ExxonMobil)، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتەوە هەڵکشانی گەورە بەخۆیانەوە ببینن.
• پاشەکشەی دراوەکان و ئابووری ئەوروپا: دراوە سەرەکییەکانی وەک یۆرۆ و پاوەند بەرامبەر دۆلار بەهای خۆیان لەدەست دەدەن، ئەمەش ئابووری ئەوروپا دەخاتە لێواری داڕمانێکی مەترسیدارەوە.

https://t.me/HavalMamar

میژەگۆریا، کە پێشتر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی پێشووی ئۆکرانیا ڤیکتۆر یانوکۆڤیچ بوو (لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١٤)، کەوتووەتە سەر ناوچەیەکی گردەڵانی لە دەرەوەی کیێڤ. دوای خۆپێشاندانەکانی ساڵی ٢٠١٤، یانوکۆڤیچ بەرەو ڕووسیا هەڵات و ئێستا ئەم شوێنە کراوە بە مۆزەخانە. پێم وایە لە داهاتوودا چەند شوێنێکی هاوشێوەی ئەم گردانە لە کوردستانیش ببنە مۆزەخانەی مێژوویی.

https://t.me/HavalMamar

کێ براوەی جەنگی ٣٩ ڕۆژەی (ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران) بوو؟

لە دوای ئەو ململانێ و جەنگە چڕەی نێوان ئەم جەمسەرە بەهێزانە، دیمەنە سیاسی و سەربازییەکە گۆڕانکاری بنەڕەتییان بەسەردا هات. لێرەدا بە وردی تیشک دەخەینە سەر براوە سەرەکییەکانی ئەم هاوکێشە نوێیە:
١. گەلی ئێران: گەورەترین براوە
دوای ساڵانێکی زۆر لە چاوەڕوانی، گۆڕانکاری لە سیستەمی فەرمانڕەواییدا هەناسەیەکی ئازادی بە خەڵکی ئێران بەخشی. ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە بۆ گەڕانەوەی ئێران بۆ ناو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ژیانێکی شایستە بۆ
هاووڵاتیانی.
٢. ئیسرائیل: فراوانخوازی و ئاسایش
ئیسرائیل توانی بەشێکی زۆری ئەو هەڕەشانەی لەسەری بوو بڕەوێنێتەوە:
لاوازکردنی حزبوڵا: کەمکردنەوەی توانای سەربازیی ئەم هێزە لەسەر سنوورەکانی.
فراوانکردنی هەژموون: کۆنترۆڵکردنی بەشێک لە خاکی سووریا و لوبنان بۆ دروستکردنی پشتێنەیەکی ئەمنی.
دۆخی غەزە: مانەوەی دۆخەکە بەو شێوەیەی کە بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل دەپارێزێت.
٣. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا: هەژموونی سەربازی و ئابووری
ئەمریکا لە دوو ڕووەوە سوودمەند بوو:
سیاسی: ئەنجامدانی کارێک کە زلهێزەکانی دیکە جورئەتیان نەدەکرد، ئەویش گۆڕینی ڕژێمێک بوو کە بە بەربەستی سەرەکی لە ناوچەکەدا دەبینرا.
ئابووری: بوژانەوەی بازاڕی فرۆشتنی چەک و تەکنەلۆژیای سەربازیی ئەمریکی لە ناوچەکەدا.
٤. وڵاتانی کەنداو (خەلیج): گۆڕانکاری لە دیدگای ستراتیژی
وڵاتانی ناوچەکە وانەیەکی گرنگیان وەرگرت:
ئاسایشی نیشتمانی: تێگەیشتن لەوەی کە تەنها باڵەخانەی بەرز بەس نییە، بەڵکو پێویستیان بە سیستەمی بەرگریی موشەکی و چەکی پێشکەوتوو هەیە.
کۆتایی هەڕەشەکان: نەمانی ترسی بەردەوامی چەکی بالیستی و پشتگیریی میلیشیاکان کە پێشتر هەڕەشە بوون بۆ
سەر سەقامگیرییان.

ئایا ئێران هیچ سەرکەوتنێکی بەدەستهێنا؟
هەندێک پێیان وایە ئێران سەرکەوتووە، بەڵام کاتێک سەیری واقیعەکە دەکەین:
• مەرجە قورسەکانی ئەمریکا (١٥ خاڵەکە) ئێرانی خستووەتە بەردەم دوو بژاردە: یان تەسلیمبوونێکی تەواو یان بوون بە ڤەنزوێلای دووەم و داڕمانی تەواوی ئابووری.
• لەدەستدانی هەژموونی هەرێمی و میلیشیاکان، مانای کۆتایی هاتنی ئەو "قوڵاییە ستراتیژییە" بوو کە ئێران ساڵانە ملیاران دۆلاری بۆ خەرج دەکرد.

نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای ئەم ٣٩ ڕۆژە گۆڕدرا؛ هێزەکان جارێکی دیکە دابەشبوونەوە و جەمسەربەندییە
نوێیەکان دەرکەوتن.

https://t.me/HavalMamar

هەڵەی ستراتیژیی ئۆکرانیا: قوربانیبوونی چەکی ئەتۆمی لەپێناو بەڵێنی بێ بنەما
لە دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا، ئۆکرانیا وەک سێیەمین هێزی ئەتۆمیی جیهان دەرکەوت. بە خاوەندارێتیی ١,٩٠٠ کڵاوەی ناوەکی، توانای سەربازیی ئەم وڵاتە لە هێزی فەرەنسا، بەریتانیا و چین پێکەوە بەهێزتر بوو. بەڵام کیێڤ لەبەردەم بڕیارێکی چارەنووسسازدا بوو کە دواتر بوو بە یەکێک لە پڕکێشەترین وانەکانی مێژووی سیاسیی هاوچەرخ.
ڕێککەوتننامەی بوداپێست: متمانە بە کاغەز بەمەبەستی تێکەڵبوون بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەستەبەرکردنی سەقامگیریی درێژخایەن، ئۆکرانیا لە ساڵی ١٩٩٤ دا ڕێککەوتننامەی بوداپێستی واژۆ کرد. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە:
ئۆکرانیا ڕەزامەندی دا کە تەواوی جبەخانە ئەتۆمییەکەی ڕادەستی ڕووسیا بکات.
لە بەرامبەردا، هێزە زلهێزەکان بەڵێنیان دا ڕێز لە سەروەریی خاکەکەی بگرن و پارێزگاری لە سنوورەکانی بکەن.
تا ساڵی ١٩٩٦، ئۆکرانیا بەتەواوی لە چەکی ئەتۆمی پاکبووەوە و پابەندی بەڵێنەکانی بوو. بەڵام تێپەڕبوونی کات سەلماندی کە متمانەکردن بە بەڵێنە نێودەوڵەتییەکان، گەورەترین هەڵەی ستراتیژیی کیێڤ بوو؛ ئێستا ئەو وڵاتە باجێکی قورسی مرۆیی و سەربازی دەدات، چونکە دەرکەوت گەرەنتییە سەر کاغەزەکان لە جیهانی سیاسەتدا نرخێکی وایان نییە.

وانەیەک بۆ ئێران
ئەم ئەزموونە تاڵەی ئۆکرانیا بووەتە وانەیەکی گرنگ بۆ وڵاتانی وەک ئێران، تاران سەرەڕای فشارە ئابووری و سیاسییەکان، ئامادە نییە لەسەر دۆسیە ئەتۆمییەکەی سازش بکات. لۆژیکی ئێران ئەوەیە کە نایەوێت چیرۆکەکەی ئۆکرانیا دووبارە بکاتەوە؛ چونکە پێی وایە ئەو هێزانەی ئەمڕۆ جڵەوی جیهانیان بەدەستە، هەمان ئەو لایەنانەن کە دوێنێ بەڵێنی پاراستنیان بە ئۆکرانیا دا و ئەمڕۆ ناتوانن (یان نایانەوێت) بەرگری لێ بکەن.

https://t.me/HavalMamar

هەڵە تێگەیشتن لە ستراتیژیەتی تەنگەی هورمز

لە سەرەتای جەنگی نێوان ئێران و بەرەی ئەمریکا-ئیسرائیل، وا تێگەیشتنێک لای ئێران و چاودێران هەبوو کە تەنگەی هورمز چەکێکی هاوشێوەی ئەتۆمە لە دەستی تاراندا. بەڵام کاتێک ئێران ئەم کارتەی بەکارهێنا، ڕێک کەوتە ناو ئەو داوەی ئەمریکا بۆی چنیبوو. ئەمریکا توانی وا لە ئێران بکات کاردانەوەکانی بە ئاراستەیەکدا بێت کە لە کۆتاییدا خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی واشنتن بکات، چونکە بەبێ پاساوێکی نێودەوڵەتی، ئەمریکا نەدەبوو بەو ئاسانییە بتوانێت دەست
بەسەر ئەم ڕێڕەوە گرنگەدا بگرێت.

پێژانی ئابووریی ئەوروپا و چین
داخستنی هورمز بووە تیرێک و چەند نیشانەیەکی شکاند؛ یەکەم، ئەمریکا توانی سزای هاوپەیمانە ئەوروپییەکانی بدات کە ئامادە نەبوون لە جەنگەکەدا بەشدار بن. بە داخرانی تەنگەکە، ئابووریی ئەوروپا ڕووبەڕووی داڕمان بووەوە و ناچار کران بۆ وزە تەنیا پشت بە ئەمریکا ببەستن. دووەم، چین وەک نەیارێکی سەرەکی، زەرەرمەندی گەورە بوو؛ چونکە ڕێگەی گەیشتنی ١٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی لێ گیرا و ئێستا ناچارە بە نرخێکی زۆر گرانتر پێداویستییەکانی پڕ بکاتەوە، ئەمەش
گەشەی ئابووریی چینی پەکخستووە.

قازانجە داراییەکان و بەرژەوەندیی ماڵباتی ترەمپ
لە کاتێکدا جەنگەکە تێچووی هەیە، بەڵام بەرزبوونەوەی نرخی نەوت قازانجێکی خەیاڵی بۆ ئەمریکا فەراهەم کردووە، بەوپێیەی خۆی ڕۆژانە ١٠ ملیۆن بەرمیل دەفرۆشێت و دەستیشی بەسەر نەوتی ڤەنزوێلادا گرتووە. هاوکات، لایەنێکی تری ئەم یارییە سیاسییە پەیوەندی بە بەرژەوەندیی تایبەتی ماڵباتی ترەمپەوە هەیە. میدیاکان باس لەوە دەکەن کە "بارۆن"ی کوڕی ترەمپ لە ڕێگەی بازرگانیکردن بە نەوت و سوودوەرگرتن لەو بەرز و نزمییەی بەهۆی لێدوانەکانی باوکییەوە دروست دەبێت، سەدان ملیۆن دۆلار قازانج دەکات.

گۆشەگیرکردنی سیاسیی ئێران لەسەر ئاستی جیهان
لە ڕووی سیاسییەوە، ئەمریکا توانی ئێران بخاتە دۆخێکەوە کە تەنانەت دۆستەکانیشی (چین و ڕووسیا) نەتوانن وەک پێویست بەرگری لێ بکەن. ڕووسیا بەهۆی گرانبوونی نرخ و چاوپۆشی ئەمریکا لە فرۆشتنی نەوتەکەی، بێدەنگی هەڵبژاردووە. وڵاتانی تری جیهانیش، ئەگەر پشتیوانی ئیسرائیل نەکەن، بەهۆی تێکچوونی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان ناتوانن لە سەنگەری ئێراندا بن. بەمەش دەرکەوت تەنگەی هورمز نەک هەر چەکی ئێران نییە، بەڵکو ئامرازێکی کاریگەری ئەمریکایە بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر نەیار و دۆستەکانیدا.

https://t.me/HavalMamar

چەند ڕاستییەکی سەرنجڕاکێش دەربارەی
زێڕ کە ڕەنگە زۆرکەس نەیزانن:

• زێڕی "بێگانە": زۆربەی ئەو زێڕەی لەسەر زەوی هەیە، لە ئەنجامی پێکدادانی ئەستێرە کلکدارەکان و نەیزەکەکان لە ملیۆنان ساڵ پێش ئێستا هاتووەتە سەر زەوی. واتە زێڕ بەشێک نییە لە پێکهاتەی
سەرەتایی زەوی.

• خواردنی زێڕ: زێڕ کانزایەکی "ناچالاکە" (Inert)، واتە کارلێک لەگەڵ کیمیاوی جەستە ناکات. دەتوانیت زێڕ بخۆیت و بەبێ هیچ زیانێک و بێ ئەوەی هەرس بکرێت لە جەستەت بێتە دەرەوە (هەندێک چێشتخانەی گرانبەها گەڵای زێڕ لەسەر خواردن بەکاردێنن).

• ئۆقیانووسەکان پڕن لە زێڕ: لە ناو ئاوی ئۆقیانووسەکانی جیهاندا بە ملیۆنان تۆن زێڕ هەیە، بەڵام چڕییەکەی ئەوەندە کەمە کە تا ئێستا هیچ تەکنەلۆژیایەک نەدۆزراوەتەوە کە دەرهێنانی ئەو زێڕە لە ئاوەکەدا لە ڕووی ئابوورییەوە بەسود بێت.

• زێڕ لە ناو جەستەی مرۆڤدا: جەستەی مرۆڤێکی پێگەیشتوو نزیکەی 0.2 میلیگرام زێڕی تێدایە، کە زۆربەی لە ناو خوێندایە.

• بەکارهێنانی لە بۆشایی ئاسماندا: کڵاوەی کەشتیوانانی ئاسمان بە چینێکی تەنکی زێڕ ڕووپۆش دەکرێت، چونکە زێڕ باشترین ماددەیە بۆ گەڕاندنەوەی تیشکی سەروو بنەوشەیی و پاراستنی چاوی کەشتیوانەکان لە گەرمی و تیشکە زیانبەخشەکانی خۆر.

https://t.me/HavalMamar

ئێمە وەک نەتەوە، هێشتا نەمانتوانیوە پێناسەیەکی هاوچەرخ و یەکگرتوو بۆ "بەرژەوەندیی نەتەوەیی" بکەین، بۆیە لەبری ئەوەی "کوردایەتی" بکەینە چەترێکی گشتگیر، کردوومانە بە "کەرەستەیەکی سۆزداری" و بەپێی بارودۆخی سیاسی بەکاری دەهێنین.
کورتەی کێشەکە لە چەند خاڵێکدا:
• پیرۆزکردنی مەزڵوومیەت: ئێمە تەنیا ئەو کوردەمان بە "کوردایەتی ڕاستەقینە" قبووڵە کە لە دۆخی قوربانی و ئەشکەنجە و بەرگریدایە (وەک باکوور)؛ هەر کە کورد گەیشتە قۆناغی دەسەڵات، دیپلۆماسی و یاریی بەرژەوەندییەکان (وەک باشوور)، لەبەر ئەوەی ئەو "وێنە سۆزدارییە پیرۆزەی" نامێنێت، دەستبەجێ بە خیانەتکار و بەرژەوەندخواز ناوی دەبەین.
• تێکەڵکردنی "حزب" و "نەتەوە": گەورەترین کێشە ئەوەیە کە لە باشوور و ڕۆژهەڵات، نەتەوەخوازی تێکەڵی ململانێی حزبی بووە. کاتێک هاوڵاتییەک لە حزبێک ناڕازی دەبێت، ڕقەکەی دەگۆڕێت بۆ ڕقبوون لە هەر دەستکەوتێکی نەتەوەیی کە ئەو حزبە بانگەشەی بۆ بکات. ئەمە وای کردووە "کوردایەتی" ببێتە قوربانیی ناکۆکییەکانی ناوخۆ.
• نامۆیی دەروونی (Alienation): ئێمە تووشی جۆرێک لە "خۆبچووکبینین" بووین؛ پێمان وایە کورد تەنیا بۆ "شەڕ و قوربانی" باشە. کاتێک دەبینین کوردێک لە بەغدا یان تاران بووەتە یاریزانێکی سیاسیی کارامە یان یاریزانێکی وەرزشیی نێودەوڵەتی، لەبری ئەوەی وەک دەستکەوتی نەتەوەیەک بیبینین کە خەریکە دەچێتە ناو ناوەندە جیهانییەکان، وەک "تواندنەوە لەناو ئەوانی تردا" تەماشای دەکەین.
• دووفاقیی میدیایی: میدیای کوردی لەبری ئەوەی کار لەسەر "شوناسێکی نەتەوەیی گشتگیر" بکات، کار لەسەر جەمسەرگیری دەکات. هاندانی خەڵک بۆ ڕقبوون لە یاریزانێکی کورد لە عێراق و هاوکات پیرۆزکردنی یانەیەکی کورد لە تورکیا، نیشانەی ئەوەیە کە پێوەرەکانمان "نەتەوەیی" نین، بەڵکو "کاردانەوەی سیاسیی کاتین".

https://t.me/HavalMamar

تێڕوانینێک لەسەر کۆچبەری و ئاوەدانکردنەوە
هاوڕێیەکم کە ئاوارەیەکی ئۆکراینییە و بەهۆی بارودۆخی جەنگەوە لە بەریتانیا نیشتەجێیە، نیگەرانی خۆی دەربڕی بەرامبەر بە وەرگرتنی کۆچبەرانی وڵاتانی باشووری ئاسیا لەلایەن ئۆکرایناوە.
ئەوەی جێگەی سەرنج و تێڕامانە، کەسێک کە خۆی وەک کۆچبەر لە وڵاتێکی تر دەژی، چۆن دەکرێت دژی بوونی کۆچبەرانی تر بێت لە شوێنێکی جیاواز؟ ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە نیشاندەری دیدگایەکی ناتەبا و هەڵاوێردکارانەیە بەرامبەر بە پرسی کۆچبەری.
لەم خاڵانەی خوارەوەدا دیدگای خۆم دەخەمە ڕوو:

زەوی موڵکی کەس نییە: زەوی و نیشتیمانەکان تەنیا هی نەتەوە، نژاد یان ئایینێکی دیاریکراو نین. ئێمە هەموومان مرۆڤین و لەسەر یەک هەسارە دەژین. سنوورەکان داهێنراوی مێژوو و سیاسەتن و لە ڕابردوودا بەم شێوەیە توند نەبوون، بەڵام ئێستا وەک دیوارێکی جیاکەرەوە لە
نێوان مرۆڤەکاندا سەیر دەکرێن.

کۆچبەری بزوێنەری گەشەیە: لە مێژوودا کۆچبەری هۆکارێکی سەرەکی بووە بۆ گەشەی ئابووری، داهێنان و ئاڵوگۆڕی کولتووری. وڵاتانی وەک ئەمریکا و دەوڵەتانی کەنداو، نەک بە گۆشەگیری، بەڵکو لەسەر دەستی کۆچبەران گەیشتوونەتە ئەم ئاستەی ئێستا.

کێشەی نەتەوەپەرستی: کێشەی سەرەکی لە کۆچبەریدا نییە، بەڵکو لە هەڵکشانی نەتەوەپەرستی و "لێبوردەیی هەڵبژێردراو"دایە؛ واتە مرۆڤەکان تەنیا کاتێک کۆچبەرییان قبووڵە کە لە بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان بێت یان لەگەڵ بیروبۆچوونیاندا بگونجێت.
پێویستی بە ئاوەدانکردنەوە: وڵاتێک کە چەندین ساڵە لەژێر هێرش و جەنگدایە، پێویستییەکی زۆری بە ئاوەدانکردنەوە هەیە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کێ ئەم کارە دەکات؟

واقیعی بازاڕی کار: زۆرجار خەڵکی ناوخۆ ئامادە نین یان ناتوانن کارە قورسەکانی کەرتی بیناسازی ئەنجام بدەن، بەتایبەت کاتێک دەرفەتی تری وەک کارکردنی ئۆنلاین یان کاری ئاسانتر لەبەردەستیاندایە. لێرەدا کۆچبەران ئەو بۆشاییە پڕ دەکەنەوە، چونکە ئامادەن لە هەلومەرجێکی سەختتر و بە مووچەیەکی کەمتر کار بکەن.

ئەمە واقیعێکی ئابوورییە؛ هێزی کاری کۆچبەر دەبێتە بڕبڕەی پشتی دووبارە بونیادنانەوەی ژێرخان و شارەکان. لە جیاتی ئەوەی لە دیدگایەکی ڕەگەزپەرستانە یان نەتەوەپەرستانەوە سەیری بابەتەکە بکەین، باشترە لە هاوکێشە ڕاستەقینەکانی بازاڕی کار تێبگەین.

https://t.me/HavalMamar

ڕاپۆرتی شیكاری هەڤاڵ مامەر
شرۆڤەکاری سیاسەتی ئابووری و توێژەری کاروباری نێودەوڵەتی
کیێڤ، ئۆکراینا
٩ی ئایاری ٢٠٢٦

کەی جەنگی ئۆکراینا کۆتایی دێت؟
ئۆدێسا وەک گۆڕەپانی یەکلاکەرەوەی جەنگی نێوان ناتۆ و ڕووسیا
دوای شرۆڤەیەکی ورد و بەرفراوان بۆ شێوازە مێژووییەکانی ململانێ، ستراتیژی سەربازی، پەرەسەندنە جیۆپۆلیتیکییەکان و گۆڕانکارییەکانی جەنگی ڕووسیا و ئۆکراینا؛ پێشبینی دەکەم قۆناغی یەکلاکەرەوەی ئەم ململانێیە لە نێوان تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ تا شوباتی ٢٠٢٨ ڕوو بدات.
بە بڕوای من، ڕووسیا بەردەوام دەبێت لە چەسپاندنی دەستکەوتە زەمینی و سەربازییەکانی لە ڕۆژهەڵات و باشووری ئۆکراینا، هاوکات فشارەکانی بۆ سەر "ئۆدێسا" زیاد دەکات، کە ستراتیژیترین بەندەری ئۆکراینایە لەسەر دەریای ڕەش. هەر هێرشێکی چاوەڕوانکراو لە داهاتوودا بۆ سەر ئۆدێسا، ڕەنگە ئاوێتەیەک بێت لە ئۆپراسیۆنی زەمینی، هێرشی بەردەوامی موشەکی و درۆن، فشاری دەریایی لە دەریای ڕەش و چڕکردنەوەی جەنگی ئابووری.
لەکاتێکدا ئەندامە ئەوروپییەکانی ڕێکخراوی پەیمانی ئەتڵەسی باکوور (ناتۆ) ڕەنگە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆتر بەشداری لە ئۆپراسیۆنەکانی پاڵپشتیکردندا بکەن، چونکە گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان لە ئاستی جیهاندا بەردەوامن لە پەرتکردنی سەرنجی ستراتیژیی وەزارەتی بەرگری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (پێنتاگۆن) و هاوپەیمانەکانی.
ئەگەر ڕووسیا لە کۆتاییدا بتوانێت کۆنترۆڵی ئۆدێسا بکات، مۆسکۆ پێگەی ستراتیژی خۆی لە ناوچەی دەریای ڕەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهێزتر دەکات و دەسەڵاتێکی گەورەی بەسەر ڕێڕەوە بازرگانییە دەریاییە نێودەوڵەتییەکان و هەناردەکردنی دانەوێڵە لە ئاستی جیهاندا دەبێت. لە سیناریۆیەکی لەو شێوەیەدا، ڕەنگە کرێملین وا دابنێت کە ئامانجە ستراتیژییە سەرەکییەکانی پێکاوە، ئەمەش ئەگەری پێشڕەوی زیاتر بەرەو قووڵایی ڕۆژئاوای ئۆکراینا کەمدەکاتەوە.
لەم هەڵسەنگاندنەدا، قۆناغی چالاک و چڕی جەنگەکە ئەگەری هەیە بگۆڕێت بۆ ململانێیەکی بەستووی درێژخایەن، ئاگربەستێکی دانوستان لەسەرکراو، یان جێگیربوونی هێڵەکانی پێشەوەی جەنگ؛ ئەمەش وادەکات ڕۆژئاوای ئۆکراینا دوای ساڵانێک لە جەنگی فرە ڕەهەند، لە ڕووی سیاسی، ئابووری و سەربازییەوە لاواز بێت.
ئەو ماوە دیاریکراوەی کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ تا شوباتی ٢٠٢٨ پێشبینی کراوە، ڕەنگدانەوەی ئاماژەکانی ئێستایە سەبارەت بە ماندوێتی سەربازی، فشاری ئابووری، دووبارە ڕێکخستنەوەی جیۆپۆلیتیکی و گۆڕانی ئەولەویەتە نێودەوڵەتییەکان. دەرەنجامی ئەم ململانێیە بەردەوام دەبێت لە دروستکردنی کاریگەری قووڵ لەسەر ئاسایشی خۆراک لە جیهان، بازاڕەکانی وزە، سەقامگیری ناوچەیی و هاوسەنگی هێز لە داهاتووی ئەوروپا و دەرەوەی ئەوروپاش.
لە ناو ئەم سەردەمە پڕ لە نادڵنیاییەدا، پێویستە کۆمەڵگاکان بە ئاگا و خۆڕاگر بن و خۆیان بۆ ناسەقامگیری جیۆپۆلیتیکی
درێژخایەن ئامادە بکەن.

— هەڤاڵ مامەر
کیێڤ، ئۆکراینا
٩ی ئایاری ٢٠٢٦

https://t.me/HavalMamar

وشەی كوردی لە قورئانی پیرۆز

سەبارەت بە بوونی وشەی کوردی لە قورئانی پیرۆزدا، لە نێوان زمانناسان، مێژوونووسان و زانایانی تەفسیردا ڕا و بۆچوونی جیاواز هەیە. بەشێک لە توێژەران پێیان وایە چەند وشەیەک هەن کە بنەڕەتیان دەگەڕێتەوە بۆ زمانی کوردی یان زمانە ئێرانییە کۆنەکان (کە کوردی لقی کۆن و نوێی لێ جیا دەبێتەوە)، لە کاتێکدا بەشێکی تر ئەو وشانە بە عەرەبی یان وەرگیراو لە زمانەکانی تری وەک فارسی، ئارامی یان سریانی دادەنێن.
لەبەر ئەوەی بە تەواوی و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە سەرچاوە کلاسیکییە باوەڕپێکراوەکانی ئیسلامیدا نەهاتووە کە ئەم وشانە تەنیا و تەنیا کوردین، دەستنیشانکردنی ژمارەیەکی ورد یان پشتڕاستکردنەوەی ڕەها کارێکی ئەستەمە و زانیارییەکان تا ڕادەیەک ناڕوون و جێی مشتومڕن.
دۆزینەوەی ئەم وشانە زیاتر پشت بە بەراوردکاری زمانەوانی (Comparative Linguistics) دەبەستێت. لێرەدا ئەو وشانە دەخەینە ڕوو کە زۆرجار لە توێژینەوە زمانەوانییەکاندا وەک وشەی خاوەن بنەڕەتی کوردی یان هاوبەش لەگەڵ کوردیدا ناویان دەبرێت:
١. کورتەک (کورتەق) - الکورتنی
• ئایەت: زۆرجار لە پەراوێزی تەفسیرەکاندا کاتێک باس لە پۆشاک دەکرێت ئاماژەی پێ دەدرێت.
• ڕوون کردنەوە: هەندێک لە زمانناسان دەڵێن وشەی "قُرْطَق" (کە بە عەرەبی بە مانای جۆرە پۆشاکێک یان کراسێکی کورت دێت) لە وشەی "کورتەک"ی کوردییەوە وەرگیراوە.
٢. ئەستەبرەق - إستبرق
• ئایەت: لە چەندین شوێندا هاتووە، وەک: وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِّن سُندُسٍ وَإِستَبْرَقٍ (سوارەی کەهف، ئایەتی ٣١).
• ڕوون کردنەوە: ئەم وشەیە بە مانای ئاوریشمی ئەستوور دێت. زانایانی وەک "جەوالیکی" لە کتێبی (المعرب) و "سیوتی" لە (الإتقان)دا دەڵێن ئەم وشەیە عەرەبی نییە و عەجەمییە. زمانناسان پێیان وایە بنەڕەتەکەی لە "ئەستوور" و "بریقەدار" یان "ئەستەبرەگ"ی زمانە ئێرانییە کۆنەکانەوە هاتووە کە لە کوردیی ئێستادا بە "ئەستوور" ماوەتەوە.
٣. سەجیل - سجيل
• ئایەت: تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ مِّن سِجِّيلٍ (سورەتی فیل، ئایەتی ٤).
• ڕوون کردنەوە: لە تەفسیری تەبەرسی و چەند سەرچاوەیەکی تردا هاتووە کە ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا "سەنگ و گڵ" (بەرد و خۆڵ) بووە و پاشان عەرەباندنی بۆ کراوە و کراوە بە "سجیل". وشەی "سەنگ" لە زمانی کوردیدا بە مانای بەرد دێت.
٤. تەنوور - التنور
• ئایەت: حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ (سورەتی هود، ئایەتی ٤٠).
• ڕوون کردنەوە: وشەی "تەنور" (ئەو شوێنەی نانی تێدا دەکرێت) لە زۆرێک لە زمانە دێرینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە. بەشێک لە زمانناسان پێیان وایە بنەڕەتی وشەکە لە "تەن" (جەستە/قالب) و "نوور" (ڕووناکی/ئاگر) پێکهاتووە، کە لە زمانە ئێرانی و کوردییە کۆنەکاندا بەکارهاتووە.
تێبینییەکی گرنگ لەسەر زمانەوانی قورئان:
لە ڕووی زانستییەوە، قورئانی پیرۆز بە زمانی عەرەبییەکی ڕەوان (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُّبِينٍ) دابەزیوە. ئەو وشانەی کە پێیان دەوترێت "مُعَرَّب" (عەرەبکراو)، ئەو وشانەن کە پێش دابەزینی قورئان، لە ڕێگەی بازرگانی و تێکەڵاوبوونی گەلانەوە هاتوونەتە ناو زمانی عەرەبی و عەرەب وەک بەشێک لە زمانی خۆیان بەکاریان هێناون، پاشان قورئان بەو شێوازە عەرەبییە بەکاری هێناونەتەوە.
سەرچاوەکان بۆ دیراسەکردنی زیاتر:
له‌بەر ئەوەی بابەتەکە مێژوویی و زمانەوانییە و بڕیاری ڕەهای تێدا نییە، دەتوانیت بۆ لێکۆڵینەوەی قووڵتر بگەڕێیتەوە بۆ ئەم سەرچاوە عەرەبی و کوردییانەی خوارەوە کە باسی وشە عەرەبکراوەکانی قورئانیان کردووە:
1. کتێبی (الإتقان في علوم القرآن) - نوسینی: جەلالەدین سیوتی (تێیدا بەشێکی تایبەت هەیە بەو وشانەی بنەڕەتی عەرەبییان نییە).
2. کتێبی (المعرب من الكلام الأعجمي على حروف المعجم) - نوسینی: ئەبو مەنسور جەوالیکی.
3. لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکانی د. عەلی تەتەر یان مامۆستا عەبدوڵڵا وەرتی (کە لەسەر کاریگەری زمانە کۆنەکان و زمانی کوردی لەسەر زمانەکانی تر نووسیویانە).

https://t.me/HavalMamar

جەژنی قوربانتان پیرۆز

جەژنی قوربان بریتییە لە یادکردنەوەی سوننەتی پێغەمبەر ئیبراهیم (سڵاوی خوای لێ بێت) کە تێیدا موسڵمانان بە ئەنجامدانی نوێژی جەژن، سەردانیکردنی یەکتر، و دابەشکردنی گۆشتی قوربانی بەسەر هەژاران و کەسوکاردا، ڕۆحێکی پڕ لە ئاشتی و بەخشندەیی لەناو کۆمەڵگەی کوردیدا بڵاو دەکەنەوە و ناکۆکییە کۆنەکان دەسڕنەوە؛ هەر بۆیە بە ناوی خۆمەوە, جەژنی قوربانی پیرۆز لە هەموو تاکێکی کورد لە هەر کوێیەک بن پیرۆز دەکەم و هیوادارم ئەم بۆنەیە ببێتە مایەی خۆشی، سەربەرزی و بەدیهاتنی هەموو ئاواتەکانتان، هەموو ساڵێک بە خۆشی و کامەرانی بن.

https://t.me/HavalMamar

تۆم باراک (Tom Barrack)، نوێنەری تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ بۆ کاروباری سوریا و عێراق و باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە تورکیا، لە ناوەندە سیاسییەکانی کورد و تورکیادا کێشەمانییەکی زۆری ناوەتەوە. بەگوێرەی ڕاپۆرتە سیاسییەکان، سەرکردە سیاسییەکانی کورد باراک تۆمەتبار دەکەن بەوەی کە سیاسەتەکانی زیاتر لە بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی ئەنقەرە و ڕەجەب تەیب ئەردۆغاندا بووە؛ بەتایبەت لە ڕێگەی نیشاندانی هێزە کوردییەکان وەک لایەنێکی ناسەقامگیرکەر و فشارخستنە سەر هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) بۆ تێکەڵبوونەوە لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی دیمەشق بەبێ گرەنتیی قەوارەیەکی سیاسیی سەربەخۆ. لە بەرامبەردا، لایەنی تورکی، سەرڕای ڕەخنەکانیان لە هەندێک لێدوانی باراک، پێشوازییان لە جەختکردنەوە بەردەوامەکانی ئەو لەسەر "مەترسییە ئەمنییە شەرعییەکانی تورکیا" کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێ و بێبەهاییەکی قووڵ لە لایەن کوردانی ڕۆژاوا و ناوچەکە بەرامبەر بە داهاتووی هاوپەیمانییەکەیان لەگەڵ واشنتۆن.

https://t.me/HavalMamar

هێڵە ستراتیژییەکانی بازرگانی و وزە لە
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک پردێکی سەرەکی لە نێوان کیشوەرەکانی ئاسیا، ئەوروپا و ئەفریقادا دەردەکەوێت. لەم چوارچێوەیەدا، چەندین پڕۆژەی گەورەی بازرگانی و وزە هەن کە کێبڕکێی توند لەسەر نەخشەی نوێی جیهانی دەکەن:

هێڵی گەشەپێدان (Development Road): پڕۆژەیەکی ستراتیژیی عێراقە کە بەندەری فاو لە باشووری عێراق بە تورکیا و لەوێشەوە بۆ ئەوروپا دەبەستێتەوە. ئەم هێڵە بریتییە لە تۆڕێکی فراوانی هێڵی شەمەندەفەر و ڕێگەی خێرا کە بۆ گواستنەوەی کاڵا و وزە تەرخانکراوە.

هێڵی ئیمارات-سعوودیە-ئیسرائیل (هێڵی ئیبراهیمی / IMEC): کۆریدۆرێکی بازرگانی و وزەیە کە هیندستان دەبەستێتەوە بە کەنداوی عەرەبی (ئیمارات و سعوودیە)، و لەوێشەوە لە ڕێگەی ئیسرائیل و دەریای سپی ناوەڕاستەوە دەگاتە ئەوروپا. ئامانجی سەرەکی کەمکردنەوەی پشتبەستنە بە ڕێگە نەریتییەکان و کورتکردنەوەی ماوەی گواستنەوە.

هێڵەکانی وزەی تورکیا و ئەوروپا (وەک هێڵەکانی گاز و نەوت): تورکیا هەوڵ دەدات ببێتە ناوەندێکی سەرەکی (Hub) بۆ گواستنەوەی غاز و نەوتی ئاسیای ناوەڕاست، ئێران، و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ناو بازاڕەکانی ئەوروپا (وەک هێڵەکانی تاناپ و تادۆک).
کاریگەری، زیان و ڕێگرییەکان بۆ هەرێمی کوردستان
پڕۆژە نوێیەکانی بازرگانی و وزە لە ناوچەکەدا کاریگەریی ڕاستەوخۆ و قووڵیان لەسەر پێگەی جوگرافی و ئابووریی هەرێمی کوردستان هەیە:
پەراوێزخستنی جوگرافی: لە زۆرێک لە نەخشە نوێیەکاندا (وەک هێڵی گەشەپێدانی عێراق)، هەوڵ دەدرێت هێڵە سەرەکییەکان لە دەرەوەی ناوچە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستان یان بە دوور لە کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی هەولێر دروست بکرێن، ئەمەش مەترسیی پەراوێزخستنی هەرێم وەک ناوەندێکی
ترانزێتی سەرەکی زیاد دەکات.

کەمبوونەوەی ڕۆڵی وزە: هەرێمی کوردستان کە پێشتر وەک ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە نەوت و غاز و خاڵی تێپەڕبوونی بۆرییەکان دەناسرا، بەهۆی ناکۆکییە سیاسی و دەستوورییەکان لەگەڵ بەغدا و گۆڕانی سیاسەتی وزە، ڕووبەڕووی گوشار بۆتەوە بۆ ئەوەی لە هاوکێشە
ئابوورییە گەورەکان دوور بخرێتەوە.

زیانی ئابووری: دوورخستنەوەی کوردستان لە هێڵە نێودەوڵەتییەکان دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی داهاتە ستراتیژییەکان و لاوازبوونی پێگەی ئابوورییەکەی لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکە.
هەوڵەکان بۆ دەرکردنی کوردستان لەو بابەتە
سەبارەت بەو هەوڵانەی کە دەوترێت دەیانەوێ کوردستان لەم پڕۆژە و هاوکێشە ئابوورییانە ببەنە دەرەوە یان فەرامۆشی بکەن، چەند هۆکارێکی سەرەکی پشت ئەم
دۆخەن:

1. ناکۆکییە سیاسی و ناوخۆییەکان: نەبوونی ستراتیژێکی هاوبەش و یەکگرتوو لە نێوان هەولێر و بەغدا سەبارەت بە داهاتووی ئابووری و دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لەسەر پڕۆژە نیشتمانییە گەورەکان.
2. فشارە هەرێمییەکان: هەندێک لە وڵاتانی دروسێی ناوچەکە (کە بەرژەوەندییان لە لاوازکردنی قەوارەی هەرێمی کوردستاندا هەیە) هەوڵ دەدەن لە ڕێگەی گۆڕینی نەخشەی ڕێگە و تێپەڕبوونی وزە، هێڵەکان بە ئاراستەیەکدا ببرێن کە پێگەی کوردستان پشتگوێ بخەن.
3. گۆڕانی هاوکێشەی وزەی جیهانی: پەرەسەندنی پڕۆژەی نوێی نێودەوڵەتی وەک هێڵی ئیمارات-ئیسرائیل و کەمبوونەوەی گرنگیی ڕێگە کۆنەکان، وا دەکات کە نەخشە هەڵبژێردراوەکانی بازرگانی پشت بە ڕێگە دەریایی و وشکانییە خێراکان ببەستن نەک ئەو ناوچانەی کە کێشەی سیاسی و ئەمنییان تێدایە.

https://t.me/HavalMamar