وقتي اختلاف بين زن و شوهر شدت گرفت راه حل چگونه است؟


خداوند متعال مي‌فرمايد :

)وَ إن خِفتُم شِقَاقَ بَينِهُمَا فَابعَثُوا حَکَماً مِن أهلِهِ وَ حَکَماً مِن أهلِهَا إن يُريدَا إصلاَحاً يُوَفِّقِ اللهُ بَينَهُمَا، إنَّ اللهَ کَانَ عَلِيماً خَبِيراً( (نساء : 35)

«و اگر ترسيديد ميان آنها جدايي شود، داوري از خانواده شوهر و داوري از خانواده همسر بفرستيد. اگر اين دو حکم جوياي اصلاح باشند خداوند آن دو را موفق مي‌گرداند بي‌گمان خداوند مطلع و آگاه است».

«آنچه براي علاج سرکشي زن و مرد ذکر کرديم زماني است که نافرماني هنوز آشکار نشده و امر به اجتناب از ظاهر شدن آن است. اما وقتي که نافرماني علني شد اقدامات مذکور بکار گرفته نمي‌شود؛ چون در اين حالت اين اقدامات ارزش و ثمره نداشته بلکه نوعي اعلان به کشمکش بين دو خصم است که قصد دارند يکي ديگري را شکست دهد. درحالي که اين نه هدف است و نه مطلوب».

همچنين اگر معلوم شد که به کار گرفتن اين اقدامات نه تنها مؤثر واقع نمي‌شود بلکه باعث فاصلة بيشتر و علني شدن اختلاف نيز مي‌گردد و بقيه تارهاي زندگي را که هنوز به هم متصل‌اند از بين مي‌برد و يا بکار بردن آنها بالفعل به نتيجه نمي‌رسد، در اين صورت اسلام دست روي دست نمي‌گذارد تا خانواده از هم بپاشد، بلکه آخرين اقدام را براي جلوگيري از فروپاشي بنيان عظيم خانواده انجام مي‌دهد و مي‌گويد :

)وَ إن خِفتُم شِقَاقَ بِينِهِمَا فَابعَثُوا حَکَماً مِن أهلِهِ وَ حَکَماً مِن أهلِهَا( (نساء:35)

«و اگر ترسديد ميان آنها جدايي شود حکمي از خانواده شوهر و حکمي از خانواده همسر بفرستيد».

به اين ترتيب اسلام به مطيع شدن در برابر نشانه‌هاي نافرماني و به شتاب از هم گسيختن عقد ازدواج و ويران کردن بنيان خانواده بر سر افراد بزرگ و خردسال ساکن در آن که نه جرمي مرتکب شده‌اند و نه دخالتي در اين امر دارند، دعوت نمي‌کند، پس بنياد خانواده باتوجه به نقش مهمي که در بناي جامعه اسلامي و تربيت اعضاي جديد و لازم براي رشد و بالندگي و گسترش آن دارد، از نظر اسلام داراي اهميت خاصي است.

بنابراين هنگام ترس از جدايي اين آخرين وسيله است که قبل از جدايي از آن استفاده مي‌شود و عملاً به فرستادن حکمي از خانواده زن که به آن راضي است و حکمي از خانواده مرد که به آن راضي است مبادرت ورزيده، و هر دو حکم بايد در آرامش کامل و بدور از احساسات دروني و مسايل عاطفي و بدون در نظر گرفتن عوامل معيشتي که صفاي روابط بين زن و شوهر را از بين برده و فضاي زندگي آنها را تباه ساخته و بعلت تأثيري که بر روحيه آنها داشته ديگر روابط آنها را تحت تأثير قرار داده است، با هم بنشينند و مشکلات آنها را مورد رسيدگي قرار دهند. و همچنين اين دو حکم بايد بر حفظ شهرت و آوازه دو خانواده اصلي اصرار ورزند و بر کودکان کم سني که مايل نيستند هيچ کدام از آن دو بر ديگري غلبه کنند، مهربان باشند – همچنانکه گاهي براي زن و مرد در اين شرايط بوجود مي‌آيد – و همچنين آن دو حکم بايد بر خير زن و شوهر و کودکان و خانواده‌شان که به نابودي تهديد شده‌اند رغبت و ميل داشته باشند. درهمان حال دوحکم که ازخانواده زن و شوهر هستند، بايد برحفظ اسرار آنها امين بوده و از افشاي آن خودداري کنند، چون فاش کردن اين اسرار هيچ مصلحتي براي آنها دربر ندارد بلکه مصلحت آنها در پنهان کردن اين اسرار و مدارا نمودن با آنها است. هر دو حکم براي اصلاح کوشش کنند. اگر در وجود زن و مرد تمايلي راستين براي اصلاح وجود داشت و فقط خشم و عصبانيت مانع اين تمايل مي‌شد، در اينصورت به وسيله اين اراده قوي در وجود دو حکم خداوند صلاح و توفيق را در بين آندو مقدر مي‌کند.

) إن يُرِيدَا إصلاَحاً يُوفِّقِ اللهُ بَينَهُمَا ( (نساء: 35)

«اگر دو حکم جوياي اصلاح باشند، خداوند آن دو را موفق مي‌گرداند».

پس آن دو خواهان اصلاح هستند و خداوند خواست آنها را اجابت مي‌کند و آنان را توفيق مي‌دهد

) إنَّ اللهَ کَانَ عَلِيماً خبيراً ( (ظلال – 246، 263/2)

«بي‌گمان خداوند مطلع و آگاه است».

چرا آنچه را خداوند برايت حلال کرده حرام مي‌کني؟


از انسt روايت است که پيامبرr جاريه‌اي داشت و با او نزديکي مي‌کرد، همواره عايشه و حفصه در مورد آن جاريه با پيامبرr بحث مي‌کردند تا اينکه جاريه را بر خود حرام کرد، سپس خداوند اين آيه را نازل فرمود : )يا أيها النبي لم تحرم ما أحل الله لک تبتغي مرضات أزواجک ...( تا آخر آيه. «اي پيامبر! چرا چيزي را که خداوند بر تو حلال کرده به خاطر خوشنود ساختن همسرانت بر خود حرام مي‌کني».[1]

از ابن عباس(رض) روايت است که[2] : هرگاه مرد همسرش را بر خود حرام کرد، اين تحريم در حکم سوگندي است که بايد کفاره آنرا بدهد ... سپس گفت : ) لَقَد کَانَ لَکُم فِي رَسُولِ اللهِ أسوَةٌ حَسَنَةٌ ([3] «بيگمان پيامبرr الگوي خوبي براي شما است».

لذا هرکس به همسرش بگويد : تو بر من حرام هستي، بايد کفاره سوگند بدهد و کيفيت اين کفاره در فرموده خداوند متعال آمده که مي‌فرمايد :

)لاَيُؤَاخِذُکُمْ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِکُمْ وَلَکِنْ يُؤَاخِذُکُمْ بِمَا عَقَّدْتُمْ الأَيْمَانَ فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاکِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ذَلِکَ کَفَّارَةُ أَيْمَانِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ( (مائده : 89)

«خداوند شما را به خاطر سوگندهاي بيهوده و بي‌اراده مؤاخذه نمي‌کند ولي شما را در برابر سوگندهايي که از روي قصد و اراده خورده‌ايد مؤاخذه مي‌کند، کفاره اين گونه سوگندها عبارت است از : خوراک دادن به ده نفر مسکين، از غذاهاي معمولي و متوسطي که به خانواد خود مي‌دهيد يا جامه دادن به ده نفر از مساکين و يا آزاد کردن برده‌اي، اما اگر کسي (هيچ يک از اين سه کار را نتوانست و توانايي انجام آنها را) نيافت، سه روز روزه (بگيرد) اين کفاره سوگندهايي است که مي‌خوريد».



--------------------------------------------------------------------------------

[1]) اسناد آن صحيح است، (ص. نس 3695)، (نس 7/71).

[2]) متفق عليه : م (1473/1100/2)، اين لفظ مسلم است، خ (5266/374/9).

[3]) اسناد آن صحيح است، (ص. نس 3695)، (نس 7/71).

ايلاء


اگر کسي قسم بخورد که به مدت کمتر از چهار ماه با همسرش نزديکي نکند بهتر آن است که کفاره سوگندش را بدهد و با او نزديکي کند، به دليل فرموده پيامبرr : (من حلف علي يمين فرأي غيرها خيرا منها فليأت الذي هو خير و ليکفر عن يمينه)[1] «هر کس بر انجام دادن کاري قسم بخورد، سپس ببيند که انجام دادن غير آن بهتر است، در اينصورت بايد کاري را که خير بيشتري دارد انجام داده و به خاطر سوگندش کفاره دهد».

اگر نخواست کفاره دهد لازم است صبر کند تا مدتي را که معين کرده سپري شود چون : (آلي رسول اللهr من نسائه، و کانت انفکت رجله، فأقام في مشربة له تسعا و عشرين، ثم نزل فقالوا : يا رسول الله آليت شهرا؟ فقال : الشهر تسع و عشرون)[2] «پيامبرr سوگند ياد کرد که (يک ماه) با زنانش نزديکي نکند، و در حاليکه پاهايش آسيب ديده بود در يکي از غرفه‌هايش بيست و نه روز باقي ماند سپس نزد زنانش رفت، گفتند اي رسول خدا شما سوگند يک ماه خوردي؟ فرمود : ماه بيست و نه روز است».

اما اگر سوگند خورد که تا ابد يا مدتي بيشتر از چهار ماه بازنش همبستر نشود چنانچه کفاره دهد و با او همبستر شود چه بهتر، در غير اينصورت تا سپري شدن چهار ماه به او فرصت داده مي‌شود، سپس همسرش از او تقاضاي همبستري يا طلاق کند؛ به دليل فرموده خداوند متعال:

) لِلَّذِينَ يُؤلُونَ مِن نِسَائِهِم تَرَبُّصُ أربَعَةِ أشهُرٍ، فَإن فَاءُوا فإنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَ إن عَزَمُوا الطَّلاَقَ فَإِنَّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ( (بقره : 227 - 226)

«کساني که زنان خويش را ايلاء مي‌نمايند حق دارند چهار ماه انتظار بکشند، اگر بازگشت کردند (و سوگند خويش را ناديده گرفتند و با زنان خود همبستر شدند چه بهتر، کفاره سوگند را مي‌پردازند و ازدواج به حالت خود باقي است) چون خداوند بسي آمرزنده و مهربان است، و اگر تصميم بر جدايي گرفتند خداوند شنوا و آگاه است».

از نافع روايت است که ابن عمر(رض) درباره ايلايي که خداوند متعال آن را ذکر کرده مي‌گفت : (لايحل لأحد بعد الأجل إلا أن يمسک بالمعروف أو يعزم بالطلاق،کما أمر الله عزوجل)[3] «پس از سپري شدن مدت مذکور براي هيچ کسي حلال نيست مگر اينکه به خوبي زنش را نگه دارد و يا تصميم بگيرد که او را طلاق دهد. همچنانکه خداوند عزوجل امر کرده است».




--------------------------------------------------------------------------------

[1]) صحيح [ص. ج 6208]، م (1650/1271/3)، نس (11/7)، جه (2108/681/1).

[2]) صحيح [ص. نس 3233]، خ (5289/425/9)، نس (116/6)، ت (685/99/2).

[3]) صحيح : [الإرواء 2080]، خ (5290/426/9).

ظهار


هر کس به همسرش بگويد : تو براي من مانند پشت مادرم هستي به اين شخص مظاهر (ظهارکننده) گفته مي‌شود و همسرش بر او حرام مي‌گردد و نبايد با او همستر شود و يا به چيزي از او لذت ببرد تا وقتي که با آنچه خداوند در قرآن مشخص کرده، کفاره دهد :

) وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ. فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْکِيناً ذَلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ لِلْکَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ ( (مجادله : 4 - 3)

«کساني که زنان خود را ظهار مي‌کنند سپس از آنچه گفته‌اند پشيمان مي‌شوند، بايد برده‌اي را آزاد کنند پيش از آنکه با هم همبستر شوند. اين درس و پندي است که به شما داده مي‌شود و خدا آگاه از هر چيزي است که انجام مي‌دهيد. اگر برده‌اي را نيابد و توانايي آزاد کردن او را نداشته باشد بايد دو ماه پياپي و بدون فاصله روزه بگيرد، پيش از آنکه شوهر و همسر باهم همبستر شوند، اگر هم نتوانست بايد شصت نفر فقير را خوراک بدهد. اين بدان خاطر است که به گونه‌ لازم به خدا و پيغمبرش ايمان بياوريد اينها قوانين و مقررات خدا است و کافران عذاب دردناکي دارند».

ازخويله بنت مالک بن ثعلبه روايت است : (ظاهر مني زوجي أوس بن الصامت، فجئت رسول اللهr أشکو إليه، و رسول اللهr يجادلني فيه، و يقول اتق الله، فإنه ابن عمک، فما برحت حتي نزل القرآن : ) قَد سَمِعَ اللهُ قَولَ الَّتِي تُجَادِلُکَ فِي زَوجِهَا ( إلي ) وَ لِلکَفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (، فقال : يعتق رقبة، قالت : لايجد، قال فيصوم شهرين متتابعين، قالت : يا رسول الله إنه شيخ کبر ما به من صيام، قال : فليطعم ستين مسيکنا، قالت : ما عنده من شي يتصدق به، قال : فأتي ساعتئذ بعرف فيه تمر، قلت يا رسول الله فإني أعينه بعرق آخر، قال قد أحسنت، إذهبي فأطعمي بها عنه ستين مسکينا، وارجعي إلي ابن عمک، قال : والعرق ستون صاعا).[1]

«شوهرم أوس بن الصامت مرا ظهار کرد، نزد پيامبرr رفتم و از او شکايت کردم، پيامبرr درباره شوهرم با من صحبت کرد و فرمود : از خدا بترس، او پسر عموي تو است، آنجا را ترک نکردم تا قرآن نازل شد : ) قَد سَمِعَ اللهُ قَولَ الَّتِي تُجَادِلُکَ فِي زَوجِهَا... ( «خداوند گفتار آن زني را شنيد که درباره شوهرش با تو بحث و مجادله مي‌کرد ...» تا ) وَ لِلکَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ ( «و براي کافران عذاب دردناکي هست» سپس پيامبرr فرمود : بايد (به کفاره ارتکاب اين جرم) برده‌اي را آزاد کند، خويله گفت : ندارد، پيامبر فرمود : پس دوماه پشت سر هم روزه بگيرد، خويله گفت : اي رسول خدا! او مردي مسن است و نمي‌تواند روزه بگيرد. پيامبر فرمود : پس شصت مسکين را غذا بدهد، خويله گفت : چيزي ندارد که با آن صدقه بدهد،خويله گفت : در آن هنگام سبدي پر از خرما آورده شد. گفتم اي رسول خدا! من هم با سبدي ديگر او را ياري مي‌کنم، پيامبر فرمود : آفرين بر تو برو و به جاي او آنرا به شصت مسکين بده و نزد عموزاده‌ات برگرد، گفت : عرق، شصت صاع است».

از عروه بن زبير روايت است که[2] عايشه گفت : والا مقام است آن ذات بزرگواري که شنوايي‌اش همه چيز را فرا گرفته، من به سخن خوله بنت ثعلبه گوش فرا دادم، بعضي از آنرا نفهميدم در حالي که او ازشوهرش نزد پيامبرr شکايت مي‌کرد گفت : اي رسول خدا! جواني‌ام را از بين برد و فرزندان زيادي را برايش به دنيا آوردم و الان که سني از من گذشته و ديگر نمي‌توانم بچه‌دار شوم مرا ظهار کرد، خداوندا! شکايت حالم را نزد تو مي‌آورم. پيامبر را ترک نکرد تا اينکه جبرئيل اين آيات را نازل کرد : ) قَد سَمِعَ اللهُ قَولَ الَّتِي تُجَادِلُکَ فِي زَوجِهَا وَ تَشتَکِي إلَي اللهِ ( «خداوند گفتار آن زني را شنيد که درباره شوهرش با تو بحث و مجادله مي‌کند و به خدا شکايت مي‌برد».

کسي که به مدت يک روز يا يک ماه يا مانند اينها همسرش را ظهار کند و بگويد : شما به مدت يک ماه براي من مانند پشت مادرم هستي، اين شخص ظهار کننده به حساب مي‌آيد؛ اگر به سوگندش عمل کرد چيزي بر او نيست ولي اگر قبل از مدتي که معين کرده با او همبستر شده کفاره ظهار بر او واجب مي‌شود :

از سلمه بن صخر بياضي روايت است : من کسي بودم که زنان زيادي مي‌گرفتم، مردي را نمي‌شناسم که به اندازه من گرفته باشد، وقتي رمضان فرا رسيد تا آخر رمضان با زنم ظهار کردم، در حاليکه در يکي از شبهاي رمضان با من صحبت مي‌کرد قسمتي از بدن او را ديدم،کنترل خود را از دست داده با او آميزش کردم، وقتي صبح فرا رسيد نزد قومم رفتم و جريان برايشان بازگوکردم و گفتم : از پيامبرr برايم سؤال کنيد، گفتند : ما اين کار را نمي‌کنيم زيرا که خد

اوند آيه‌اي را درباره ما نازل مي‌کند يا پيامبرr درباره ما سخني مي‌گويد و عيب و عار آن بر ما باقي مي‌ماند، در نتيجه، ما تو را به جرم گناهت تحويل او مي‌دهيم، تا وضعيت خود را براي پيامبرr بازگو کني. گويد : بيرون رفتم تا نزد پيامبر رسيدم و جريان را برايش بازگو کردم. پيامبرr فرمود : (أنت بذاک؟) «تواين کار را کرده‌اي؟» گفتم : من اين کار را کرده‌ام، اي رسول خدا! من در برابر حکم خدا صابر و شکيبا هستم، پيامبر فرمود : (فأعتق رقبة) «برده‌اي آزاد کن»، گويد : گفتم : قسم به ذاتي که تو را به حق مبعوث کرده است مالک هيچ چيزي نيستم مگر خودم، فرمود : (فصم شهرين متتابعين) «پس دو ماه پشت سر هم روزه بگير» گويد : گفتم : اي رسول خدا آيا بلايي که بر سرم آمده تنها به سبب روزه نبوده است؟ فرمود : (فتصدق أوأطعم ستين مسکينا) «پس صدقه بده يا شصت مسکين را غذا بده»، گويد : گفتم : قسم به ذاتي که تو را به حق مبعوث کرده است شبمان را بدون شام سپري کرديم. فرمود : (فاذهب إلي صاحب صدقة بني زريق فقل له، فليدفعها إليک، و أطعم ستين مسکينا و انتفع ببقيتها)[3] «پس نزد مسئول جمع‌آوري صدقات قبيله بني‌زريق برو و به او بگو تا صدقه آنها را به تو بدهد و با آن شصت مسکين را غذا بده و از بقيه‌اش استفاده کن».

شاهد در اين حديث اين است که پيامبرr ظهار اورا انکار نکرد بلکه همبستر شدن او با همسرش را قبل از پايان مدت معلوم انکار کرد.



حکم ظهار:
ظهار حرام است؛ چون خداوند آنرا به سخن ناهنجار و دروغ وصف کرده و کار ظهارکننده را ناپسند دانسته است.

) الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنکُم مِن نِسَائِهِم مَاهُنَّ أُمَّهَاتِم إن أُمَّهَاتُهُم إِلاَّ اللاَّئِي وَلَدنَهُم، وَ إنَّهُم لَيَقُولُونَ مُنکَراً مِنَ القَولِ وَزُوراً، وَ إنَّ اللهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ( (مجادله : 2)

«کساني که زنان خود را اظهار مي‌کنند، آنان مادرانشان نمي‌گردند و بلکه مادرانشان تنها زناني هستند که ايشان را زاييده‌اند، چنين کساني سخن ناهنجار و دروغي را مي‌گويند، و خداوند بسيار با گذشت و بخشنده است».



--------------------------------------------------------------------------------

[1]) حسن : [ص. د 1934]، اين حديث در صحيح سنن ابي‌داود «والعرق ستون صاعا» آمده است، د (2199/301/6).

[2]) صحيح : [ص. جه 1678]، جه (2063/666/1).

[3]) صحيح : [ص. جه 1677]، جه (2062/665/1)، د (2198/298/6)، ت (1215/335/2)، ترمذي اين حديث را بصورت مختصر روايت کرده است.

طلاق


از آنچه گذشت دانستيم که اسلام تا چه اندازه به خانواده اهميت داده و چقدر بر سلامت و پايداري زندگي مشترک حريص است. همچنين متوجه شديم که اسلام چه راهکارهاي مناسبي را براي حل اختلافات خانوادگي که از جانب زوجين يا يکي از آنها بروز مي‌کند ارائه داده است.

اما گاهي به خاطر بزرگ شدن اختلاف و شدت گرفتن دشمني، اين راه‌حل‌ها چاره‌ساز نيست و بايد راه حل قوي‌تري بکار گرفته شود و آن طلاق است، با تأمل در احکام طلاق درمي‌يابيم که اسلام تا چه حد به بنياد خانواده و بقاي زندگي مشترک اهميت مي‌دهد؛ و در جائيکه اسلام طلاق را مباح کرد، آنرا محدود به يک بار نکرده است طوريکه با يک طلاق پيوند ميان آنها تا ابد قطع شود بلکه آنرا مباح کرده و دستور داده که در سه مرحله داده شود :

)الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمسَاکٌ بِمَعرُوفٍ أَو تَسرِيحٌ بِإحسَانٍ( (بقره : 229)

«طلاق دو مرتبه است نگهداري به گونه شايسته يا رها کردن با نيکي (بدور از ظلم و جور)».

هرگاه مرد، زن را يک يا دو مرتبه طلاق داد حق ندارد که تا پايان عده، او را از خانه بيرون کند، و زن هم حق خروج از آن را ندارد تا شايد در اين مدت خشم و غضبي که زمينه طلاق را فراهم کرده از بين برود و وضعيت به حالت عادي قبل از طلاق برگردد. و اين چيزي است که خداوند در اين آيه بيان کرده است :

)يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ لاَتُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَ لاَيَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَة وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاَتَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِکَ أَمْراً( (طلاق : 1)

«اي پيامبر وقتي که خواستيد زنان را طلاق دهيد، آنان را در وقت فرارسيدن عده (يعني آغاز پاک شدن زن از عادت ماهيانه‌اي که شوهرش در آن با او نزديکي نکرده باشد) طلاق دهيد، و حساب عده را نگه داريد، و از خدا که پروردگار شما است، بترسيد و پرهيزگاري کنيد، و زنان را ازخانه‌هايشان بيرون نکنيد و زنان هم (تا پايان عده) بيرون نروند. مگر اينکه زنان کار زشت و آشکاري انجام دهند، اينها قوانين و مقررات الهي است و هر کس از قوانين و مقررات الهي پا فراتر نهد و تجاوز کند، به خويشتن ستم مي‌کند. تو نمي‌داني چه بسا خداوند بعد از اين حادثه وضع تازه‌اي پيش آورد».

يعني شايد مرد از طلاق دادن همسرش پشيمان شود و خداوند متعال هم قلب او را به بازگرداندن همسرش متمايل سازد و در نتيجه اين کار ساده‌تر و آسانتر صورت گيرد.

انواع طلاق

1- طلاق از جهت لفظ:
طلاق از جهت لفظ به دو قسم تقسيم مي‌شود : طلاق صريح و طلاق کنايه :

طلاق صريح: آن است که از معناي کلام هنگام تلفظ فهميده مي‌شود و لفظ، احتمال غيرآن معني را ندارد. مانند اينکه بگويد : تورا طلاق دادم، يا مطلقه‌اي، و ديگر مشتقات لفظ طلاق.

با اين لفظ طلاق واقع مي‌شود، هرچند بي‌هدف و يا به قصد شوخي آن را بگويد و نيت طلاق نداشته باشد؛ بدليل حديث ابوهريره از پيامبرr که فرمود : (ثلاث جدهن جد، و هزلهن جد : النکاح و الطلاق و الرجعة)[1] «سه چيز است که شوخي و جدي در آنها، جدي است : نکاح، طلاق و رجوع کردن».

طلاق کنايه: کلماتي هستند که احتمال معني طلاق و غير آنرا دارند مانند اينکه بگويد : پيش خانواده‌ات برو، و امثال آن، با اين لفظ، بدون نيت طلاق واقع نمي‌شود، اگر نيت طلاق داشته باشد واقع مي‌شود، و اگر نيت طلاق نداشته باشد، واقع نمي‌شود، از عائشه(رض) روايت است : (أن ابنة الجون لما أدخلت علي رسول اللهr و دنا منها، قالت : أعوذ بالله منک، فقال لها : لقد عذت بعظيم، إلحقي بأهلک)[2] «زمانيکه دختر «جَون» را بر پيامبرr وارد کردند، و پيامبر خواست به او نزديک شود، به پيامبر گفت : از تو به خدا پناه مي‌برم، پيامبرr به وي گفت : به ذاتي بزرگ پناه بردي، به اهلت ملحق شو».

در حديث کعب بن مالک آمده وقتي که پيامبرr با او و دو دوستش به سبب تخلفشان از غزوه تبوک، قطع رابطه کرد، کسي را دنبال او فرستاد و گفت : (أن اعتزل امرأتک، فقال : أطلقها أم ماذا أفعل؟ قال : بل اعتزلها، فلا تقربنها، فقال لامرأته الحقي بأهلک)[3] «از همسرت کناره‌گيري کن، کعب گفت : او را طلاق دهم يا چه کاري کنم؟ پيامبر فرمود : بلکه از او کناره‌گيري کن و به او نزديک مشو. کعب به زنش گفت : نزد خانواده‌ات برو».



2- طلاق قطعي و معلق:
صيغه طلاق يا قطعي است يا معلق :

طلاق قطعي: طلاقي است که گويندة آن، قصد وقوع فوري طلاق را داشته باشد، مانند اينکه مرد به زنش بگويد : تو را طلاق دادم.

حکم اين نوع طلاق اين است که به مجرد صدور آن از مردي که داراي اهليت طلاق است به زني که شرايط واقع شدن طلاق بر او باشد، فوراً واقع مي‌شود.

اما طلاق معلق: طلاقي است که مرد وقوع طلاق را به شرطي معلق کرده باشد مانند اينکه به همسرش بگويد : اگر به فلان مکان رفتي تو را طلاق داده‌ام. و حکم اين طلاق اين است که اگر زوج هنگام تحقق شرط، نيت طلاق را داشته باشد، طلاق واقع مي‌شود.

و اگر قصد تشويق بر انجام يا ترک کاري يا مانند آنرا داشته باشد، اين نوع طلاق سوگند به حساب مي‌آيد و اگر چيزي را که بر آن سوگند خورده، واقع نشد بر او چيز واجب نمي‌گردد و اگر آن چيز واقع شد کفاره سوگند بر او واجب مي‌شود.



3- طلاق به طريقة سنت و طلاق بدعت
طلاق بر دو قسم است : طلاق سني و طلاق بدعي:

طلاق سني (مطابق با سنت نبوي) : طلاقي است که مرد همسري را که با او همبستر شده در حال طهر و پاکي از حيض، قبل از آنکه با او نزديکي کند، يک طلاق دهد :

خداوند متعال مي‌فرمايد :

) الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمسَاکٌ بِمَعرُوفٍ أَو تَسرِيحٌ بِإحسَانٍ ( (بقره : 229)

«طلاق دو مرتبه است نگهداري به گونه شايسته يا رها کردن با نيکي (بدور از ظلم و جور)».

و مي‌فرمايد :

) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ( (طلاق : 1)

«اي پيامبر وقتي که خواستيد زنان را طلاق دهيد آنها را در وقت فرارسيدن عده طلاق دهيد».

پيامبرr در تفسير اين آيه زمانيکه ابن عمر همسرش را در حال حيض طلاق داد و عمربن خطابt دراين باره از او سؤال کرد، فرمود :

(مره فليراجعها، ثم ليمسکها حتي تطهر، ثم تحيض، ثم تطهر، ثم إن شاء أمسک بعد ذلک، وإن شاء طلق قبل أن يمس فتلک العدة التي أمرالله سبحانه أنتطلق لها النساء)[4] «به ابن عمر دستور بده تا او را بازگرداند و نزد خودش نگه دارد تا اينکه از حيض پاک شود سپس دوباره به حيض افتد و دوباره پاک شود، سپس اگر خواست بعد از آن او را نگه دارد واگر خواست طلاق دهد بايد قبل از آنکه با او همبستر شود او را طلاق دهد. اينست عده‌اي که خداوند دستور داده که زنان در آن طلاق داده شوند».

طلاق بدعي: طلاقي است که خلاف طلاق سني باشد، مثل آنکه مرد زن را در حال حيض يا در طهري که با او همبستر شده طلاق دهد، يا اينکه سه طلاق را با يک لفظ و يا با سه لفظ ليکن در يک مجلس ذکر کند، مثلاً بگويد : تو سه طلاق داده شده‌اي، يا اينکه در يک مجلس بگويد : تو را طلاق دادم، تو را طلاق دادم، تو را طلاق دادم.

اين نوع طلاق حرام است و انجام دهنده آن گناهکار است.

پس اگر مردي زنش را در حال حيض طلاق داد، يک طلاق واقع مي‌شود، اگر طلاق رجعي باشد، به اوامر مي‌شود که همسرش را به نزد خود باز گردانده تا پاک شود، و دوباره به حيض بيافتد و بعد از آن پاک شود، سپس اگر خواست او را نگه دارد

و اگر خواست قبل از آنکه با او همبستر شود اورا طلاق دهد همچنانکه پيامبرr به ابن عمر دستور داد.

اما دليل وقوع اين نوع طلاق اثري است که بخاري از سعيد بن جبير از ابن عمر روايت کرده که گفت : (حسبت علي بتطليقة)[5] «طلاقي که داده بودم برايم يک طلاق حساب شد».

حافظ ابن حجر در فتح الباري (9/353) مي‌گويد :

پيامبرr بود که دستور رجوع کردن را به ابن عمر داد و او را راهنمايي کرد که اگر بخواهد بعد از رجعتش او را طلاق دهد، چکار بکند، و اينکه به ابن عمر گفته شد : کاري که او انجام داده برايش يک طلاق حساب شده، احتمال اينکه کسي غير از پيامبرr آنرا يک طلاق حساب کرده باشد، بسيار بعيد است؛ چون قرائن زيادي در اين جريان بر آن دلالت مي‌کند، چگونه تصور مي‌شود که ابن عمر در اين ماجرا، به رأي خود،کاري انجام دهد در حالي که او نقل کرده که پيامبرr از کار او ناراحت شد؟ چگونه در قصه مذکور در آنچه مي‌خواست انجام دهد با او مشورت نکرد؟

حافظ ابن حجر مي‌گويد : ابن وهب در مسندش از ابن أبي ذئب روايت کرده که نافع به او گفت : ابن عمر زنش را در حال حيض طلاق داد، عمر از پيامبرr در اين باره سؤال کرد، پيامبر فرمود : (مره فليراجعها ثم ليمسکها حتي تطهر) «به او دستور بده تا زنش را بازگرداند و او را نزد خود نگه دارد تا پاک شود» ابن أبي ذئب در حديثي از پيامبرr ذکر کرده که آن يک طلاق است، ابن أبي ذئب گويد : حنظله ابن أبي سفيان به من خبر داد که او از سالم شنيده که از پدرش نقل کرده که پيامبرr اينچنين فرموده است

حافظ مي‌گويد : دارقطني از طريق يزيد بن هارون از ابن أبي ذئب و ابن اسحاق همگي از نافع از ابن عمر از پيامبرr روايت کرده که فرمود : (هي واحدة)[6] «آن يک طلاق است» و اين نصي است محل اختلاف (که در واقع اختلاف را از بين مي‌برد) پس بايد به آن حکم شود. أه‍.



طلاق ثلاثه:
اگر مردي همسرش را با يک لفظ يا در يک مجلس سه طلاق داد فقط يک طلاق واقع مي‌شود به دليل حديثي که مسلم از ابن عباس روايت کرده که گفت : (کان الطلاق علي عهد رسول اللهr و أبي بکر و سنين من خلافة عمر طلاق الثلاث واحدة، فقال عمر بن الخطاب : إن الناس قد استعجلوا في أمر قد کانت لهم فيه أناة، فلو أمضينا عليهم؟ فأمضاه عليهم)[7] «طلاق ثلاثه (با يک لفظ يا در يک مجلس) در عهد پيامبرr و ابوبکر و دو سال از خلافت عمر، يک طلاق محسوب مي‌شد. عمر بن خطاب گفت : مردم در کاري که به آنان مهلت داده شده (و توصيه شده که به تدريج آن را انجام دهند) شتاب مي‌کنند. ايکاش اين عمل را بر آنان اجرا مي‌کرديم؟ سرانجام آن (حکم) را بر آنان اجرا کرد».

اين نظري عمرt اجتهادي از او بود، و نهايت چيزي که بتوان گفت اين است که بخاطر مصلحتي که ديد، آن را اجرا کرد (و براي ديگران) جايز نيست چيزي را که پيامبرr به آن فتوا داده و اصحاب در زمان او و خليفه پس از او بدان عمل نموده‌اند، ترک کنند – اه‍ -.



4- طلاق رجعي و غيررجعي:
طلاق يا رجعي است يا بائن، و بائن يا بينونه صغري است يا کبري.

طلاق رجعي: هرگاه زني که همسرش با وي همبستر شده براي بار اول يا دوم طلاق داده شود، و اين طلاق، در مقابل دريافت مالي نباشد، آن را طلاق رجعي گويند. خداوند متعال مي‌فرمايد :

) الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمسَاکٌ بِمَعرُوفٍ أَو تَسرِيحٌ بِإحسَانٍ ( (بقره : 229)

«طلاق دو بار است نگهداري به گونه شايسته يا رها کردن با نيکي».

زني که در طلاق رجعي به سر مي‌برد تا زماني که در عده‌اش است همسر شوهرش به حساب مي‌آيد و در اين مدت هرگاه مرد بخواهد مي‌تواند او را برگرداند بدون اينکه نيازي به رضايت زن يا اجازه ولي او باشد. خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَالمُطَلَّقَاتُ يَتَربَّصنَ بِأنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُروُءٍ وَلاَيَحِلُّ لَهُنَّ أن يَکتُمنَ مَا خَلَقَ اللهُ فِي أرحَامِهِنَّ إن کُنَّ يُؤمِنَّ بِاللهِ وَ اليَومِ الآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِکَ إن أرَادُوا إصلاَحاً ( (بقره : 228)

«و زنان مطلقه بايد به مدت سه بار عادت ماهانه انتظار بکشند و اگر به خدا و روز قيامت باور دارند براي آنان حلال نيست که آنچه خدا در رحم ايشان آفريده است پنهان کنند، و شوهران آنان براي برگرداندنشان (به زندگي زناشوئي) در اين (مدت عده از ديگران) سزاوارتراند در صورتي که (شوهران براستي) خواهان اصلاح باشند».



--------------------------------------------------------------------------------

[1]) حسن [الإرواء 1826]، جه (2039/658/1)، د (2180/262/6)، ت (1195/328/2).

[2]) صحيح : [ص. نس 3199]، خ (5254/356/9)، نسائي (150/6) در روايت نسائي بجاي عبارت «أن ابنة الجون لما أدخلت» عبارت «أن الکلابية لما أدخلت» آمده است.

[3]) متفق عليه : خ (4418/113/13)، م (2769/2120/4)، د (2187/285/6)، نس (152/6).

[4]) متفق عليه : خ (5332/482/9)، م (1417/1093/2)، د (2165/227/6

)، لفظ حديث روايت ابوداود است، نس (138/6).

[5]) صحيح : [الإرواء 128]، خ (5253/351/9).

[6]) سند آن صحيح است : (الإرواء 134/7]، قط (24/9/4).

[7]) م (2 / 1099), أحمد 1 / 314.

خلع

تعريف خلع:
خلع در لغت از کلمه (خلع الثوب) يعني لباسش را درآورد، گرفته شده است؛ چون زن لباس مرد و مرد هم لباس زن است. خداوند متعال مي‌فرمايد :

) هُنَّ لِبَاسٌ لَکُم وَ أنتُم لِبَاسٌ لَهُنَّ ( (بقره : 187)

«آنان باري شما و شما براي آنان (همچون) لباس هستيد».

فقهاء در تعريف خلع گفته‌اند : خلع آن است که مرد در مقابل گرفتن مالي از همسرش از او جدا شود اين عوض فديه و افتداء ناميده مي‌شود.[1]



مشروعيت خلع:
هرگاه اختلاف بين زن و مرد شدت گرفت و امکان ادامه زندگي بين آنان وجود نداشت، و زن مايل به جدايي از شوهرش شد، در اينصورت بايد مالي را بمنظور جبران ضرر ناشي از جدايي به شوهرش بدهد، و از او درخواست جدائي کند. خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَلاَيَحِلُّ لَکُم أن تَأخُذُوا مِمَّا آتَيتُمُوهُنَّ شَيئاً إلاَّ أن يَخَافَا أن لاَيُقِيمَا حُدُودَ اللهِ فَإن خِفتُم أن لاَيُقِيمَا حُدُودَ اللهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيهِمَا فِيمَا افتَدَت بِهِ ( (بقره : 229)

«و براي شما حلال نيست که چيزي از آنچه (مهر ايشان کرده‌ايد يا) بديشان داده‌ايد باز پس گيريد مگر اينکه، (شوهر و همسر) بترسند که نتوانند حدود خدا را پابرجا دارند. پس اگر بيم داشتيد که حدود الهي را رعايت نکنند گناهي بر ايشان نيست که زن فديه و عوضي بپردازد (و در برابر آن از او درخواست جدائي کند)».

از ابن عباس(رض) روايت است : زن ثابت بن قيس بن شماس نزد پيامبرr آمد و گفت : اي رسول خدا! من نسبت به دين و اخلاق ثابت ايرادي ندارم، ولي از کفران و ناسپاسي با او مي‌ترسم – چون او را دوست ندارم - پيامبرr فرمود : (فتردين عليه حديقته) «آيا باغش را به او پس مي‌دهدي؟ گفت : بله، پس باغ را به او پس داد، پيامبرr به ثابت دستور داد تا از او جدا شود».[2]



پرهيز از خلع:
از ثوبانt روايت است که پيامبرr فرمود : (أيما امرأة سألت زوجها الطلاق من غير ما بأس فحرام عليها رائحة الجنة)[3] «هر زني که بدون دليل از شوهرش تقاضاي طلاق کند، بوي بهشت بر او حرام است».

و همچنين از ثوبانt روايت است که پيامبرr فرمود :

(المختلعات هن المنافقات)[4] «زناني که خواهان خلع هستند، منافق‌اند».



تحذير مردان از عضل[5] زنان:
هرگاه مرد همسرش را دوست نداشته باشد و بنا به دلايلي از او ناراضي باشد، بايد او را به طور شايسته، همانطور که خداوند متعال امر فرموده از خود جدا کند، جايز نيست که او را حبس کند و يا به او ضرر برساند طوريکه زن مجبور شود که با پرداخت مالي خودش را نجات دهد، خداوند متعال مي‌فرمايد :

)وَ إِذَا طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاَتُمْسِکُوهُنَّ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاَتَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ مَا أَنزَلَ عَلَيْکُمْ مِنْ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَةِ يَعِظُکُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ( (بقره : 231)

«و هنگامي که زنان را طلاق داديد و به عده خود رسيدند، يا به طرز صحيح و عادلانه‌اي آنان را نگاه داريد يا آنان را به طرز پسنديده و دادگرانه‌اي رها سازيد، و بخاطر زيان رسانيدن بديشان و تعدي کردن بر ايشان هيچگاه ايشان را نگاه نداريد، وکسي که چنين کند بي‌گمان به خويشتن ستم کرده است، و آيه‌هاي خدا را به استهزاء نگيريد و نعمت خدا را بر خود و آنچه را که از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده است و شما را با آن پند مي‌دهد بخاطر بياوريد و از خدا بپرهيزيد و بدانيد که بيگمان خداوند از هر چيزي آگاه است».

همچنين مي‌فرمايد :

) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَيَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ کَرْهاً وَ لاَتَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالمَعرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَي أَنْ تَکْْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً کَثِيراً ( (نساء : 19)

«اي کساني که ايمان آورده‌ايد! براي شما درست نيست که زنان را (همچون کالايي) به ارث ببريد، حال آنکه چنين کاري را نمي‌پسندند، و وادار بدان مي‌گردند، و آنانرا تحت فشار قرارندهيد؛ تا بدينوسيله برخي از آنچه را که بديشان داده‌ايد دوباره به دست آوريد؛ مگر اينکه آنان دچار گناه آشکاري شوند. و با زنان خود بطور شايسته معاشرت کنيد و اگر هم از آنان کراهت داشتيد، (شتاب نکنيد و زود تصميم به جدايي نگيريد) زيرا که چه بسا از چيزي بدتان بيايد و خداوند در آن خير و خوبي فراوان قرار بدهد».



خلع فسخ است، طلاق نيست:
اگر زني در مقابل پرداخت مالي، خود را از شوهرش آزاد کرد و جدا شد، مالک نفس خود مي‌گردد و مرد نمي‌تواند اورا بدون رضا

يتش بازگرداند. اين جداي اگر با لفظ طلاق هم واقع شود، طلاق محسوب نمي‌گردد بلکه فسخ عقد است به خاطر مصلحت زن برابر مالي که خودش را با آن آزاد کرده است.

ابن قيم جوزيه(ره) مي‌گويد :

«آنچه دلالت بر اين دارد که خلع، طلاق نيست اين است که خداوند متعال در طلاق بعد از دخول، و قبل از وقوع طلاق سوم سه حکم را قرار داده، که هيچکدام از آنها در خلع وجود ندارند :

1- در طلاق شوهر اختيار به بازگرداندن زن را دارد.

2- طلاق مذکور جزء سه طلاق محسوب مي‌شود. لذا بعد از تمام شدن سه طلاق، زن براي شوهرش حلال نمي‌شود مگر بعد از ازدواج با مردي ديگر و همبستر شدن با او.

3- عده در طلاق، سه طهر است.

با نص و اجماع ثابت شده که در خلع رجوع کردن نيست (شوهر حق بازگرداندن زن را ندارد).

و با سنت اقوال صحابه ثابت شده که عده در خلع يک حيض است.

و با نص ثابت شده که بعد از دو طلاق، خلع جايز است و بعد از اين خلع، طلاق سوم واقع مي‌شود.

بسيار واضح است که خلع، طلاق نيست خداوند متعال مي‌فرمايد :

) الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلاَيَحِلُّ لَکُم أن تَأخُذُوا مِمَّا آتَيتُمُوهُنَّ شَيئاً إلاَّ أن يَخَافَا أن لاَيُقِيمَا حُدُودَ اللهِ فَإن خِفتُم أن لاَيُقِيمَا حُدُودَ اللهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيهِمَا فِيمَا افتَدَت بِهِ ( (بقره : 229)

«طلاق دو بار است نگهداري به گونه شايسته يا رها کردن با نيکي، و بر شما حلال نيست که چيزي از آنچه بديشان داده‌ايد باز پس گيريد مگر اينکه، بترسند که نتوانند حدود خدا را پابرجا دارند؛ پس اگر بيم داشتيد که حدود الهي را رعايت نکنند گناهي بر ايشان نيست که زن فديه و عوضي بپردازد».

اين حکم، به زن دو بار طلاق داده اختصاص ندارد، هم او را شامل مي‌شود و هم ديگران را، و جايز نيست که ضمير به کسي برگردد که ذکر نشده و کسي که ذکر شده را شامل نشود، بلکه يا بايد به مذکور اختصاص پيدا کند و يا شامل مذکور و غيرمذکور گردد. سپس مي‌فرمايد :

) فَإن طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَه مِن بَعدُ ( (بقره : 230)

«پس اگر او را طلاق داد از آن به بعد زن بر او حلال نخواهد بود».

و اين قطعاً زني را شامل مي‌شود که بعد از دوبار طالق و فديه، طلاق داده شود؛ چراکه در آيه قبلي چنين زني ذکر شده است، بنابراين بايد لفظ شامل آن بشود، و ترجمان قرآن (عبدالله بن عباس) که پيامبرr براي او دعا کرد تا خداوند به او تفسير ياد دهد و بدون شک اين دعا در حقش مستجاب شده، آيه را چنين فهميده است. و از آنجائيکه احکام فديه (خلع) متفاوت با احکام طلاق است در مي‌يابيم که فديه از جنس طلاق نيست و اين مقتضاي نص و قياس و اقوال صحابه است».



--------------------------------------------------------------------------------

[1]) فقه السنة (253/2)، منار السبيل (226/2)، فتح الباري (395/9).

[2]) صحيح : (الإرواء 2036)، خ (5276/395/9).

[3]) صحيح : (ص. جه 1672)، د (2209/308/6)، ت (1199/329/2)، جه (2055/662/1).

[4]) صحيح [ص. جه 6681]، ت (1198/329/2).

[5]) عضل يعني بازداشتن، و در اينجا يعني اينکه مرد همسرش را در خانه نگه دارد که نه بعنوان يک همسر با او رفتار کند و نه به او اجازه ازدواج با ديگري را بدهد.