بر مرد واجب است ک با همسرش ب خوبی معاشرت کند

مرد آزاد با چند زن مي‌تواند ازدواج کند؟


ازدواج با بيش از چهار زن حلال نيست به دليل فرموده خداوند متعال :

) فَانکِحُوا مَاطَابَ لَکُم مِنَ النِّسَاءِ مَثنَي وَ ثُلاَثَ وَ رُبَاع ( (نساء : 3)

«سپس از زناني که (بر شما حلالند) دوست داريد با دو يا سه يا چهار تا ازدواج کنيد».

پيامبرr به غيلان بن سلمه که زمان اسلام آوردنش ده زن داشت فرمود : (أمسک أربعا و فارق سائرهن)[1] «چهار زن را براي خود نگه دار و بقيه را رها کن».

از قيس بن حارث روايت است : وقتي که اسلام آوردم هشت زن داشتم. نزد پيامبرr رفتم و جريان را برايش تعريف کردم، فرمود : (إختر منهن أربعا)[2] «چهار زن را از بين آنها براي خود اختيار کن».




--------------------------------------------------------------------------------

[1]) صحيح : [ص. ج 1589]، ت (1138/295/2)، جه (1953/628/1).

[2]) حسن صحيح : [ص. جه 1588]، جه (1952/628/1)، د (224/327/6).

بر مرد واجب است ک با همسرش ب خوبی معاشرت کند

هرگاه مردي (متأهل) با دوشيزه‌اي ازدواج کرد، سنت است که هفت شب نزد او بماند و بعد از آن به نوبت نزد زنان ديگرش برود. ولي اگر زن بيوه‌اي را بعد از ازدواج با دختري باکره به نکاح خود درآورد سه شب نزد او بماند، و سپس به نوبت نزد آنها برود. ابوقلابه اين چنين از انس روايت کرده و گفته است : مي‌توانم بگويم انس اين حديث را به پيامبرr نسبت مي‌داد[1]. (يعني اين حديث مرفوع است).



بر مرد واجب است که با همسرش به خوبي معاشرت کند و او را در آنچه خداوند براي او حلال کرده همراهي کند بويژه وقتي که جوان باشد. در اين باره چندين حديث آمده از آن جمله :

پيامبرr فرمود : (خيرکم، خيرکم لأهله، و أنا خيرکم لأهلي)[2] «بهترين شما کسي است که با خانواده‌اش خوش‌رفتارتر باشد و من بهترين شما براي خانواده‌ام هستم».

در حديثي ديگر مي‌فرمايد : (أکمل المؤمنين إيمانا أحسنهم خلقا، و خيارکم خيارکم لنسائهم)[3] «کاملترين مؤمنان از لحاظ ايمان خوش اخلاق‌ترين آنان است و بهترين شما کساني هستند که با همسرانشان خوش رفتارتر باشند».

و در حديثي ديگر مي‌فرمايد : (لايفرک مؤمن مؤمنة إن کره منها خلقا رضي منها آخر)[4] «هيچ مرد مؤمني نبايد کينه زن مؤمني را به دل بگيرد؛ چون اگر رفتاري از او را نپسندد، رفتاري ديگري از اورا مي‌پسندد».

در خطبه حجة الوداع مي‌فرمايد : (ألا واستوصوا بالنساء خيرا، فإنهن عوان عندکم ليس تملکون منهن شيئا غير ذلک، إلا أن يأتين بفاحشة مبينة، فإن فعلن فاهجروهن في المضاجع و اضربوهن ضربا غير مبرح، فإن أطعنکم فلاتبغوا عليهن سبيلا، ألا إن لکم علي نسائکم حقا، و لنسائکم عليکم حقا، فأما حقکم علي نسائکم فلا يوطن فرشکم من تکرهون، و لايأذن في بيوتکم لمن تکرهون، ألا وحقهن عليکم أن تحسنوا إليهن في کسوتهن و طعامهن)[5].«آگاه باشيد يکديگر را به رفتار خوب با زنان سفارش کنيد؛ چون آنان نزد شما گرفتارند، و شما غير از در اختيار داشتنشان مالک چيز ديگري از آنان نيستيد مگر اينکه مرتکب منکري آشکار شوند، پس در اينصورت بسترهايشان را ترک کنيد و آنان را طوري بزنيد که به آنها آسيب نرسد، پس اگراز شما اطاعت کردند راهي را براي (تنبيه) ايشان نجوييد، بدانيد که همسرانتان بر شما حقي دارند و شما نيز بر آنان حقي داريد، اما حق شما بر همسرانتان اين است که کسي را که دوست نداريد به حريم و خانه شما راه ندهند. آگاه باشيد که حق آنان بر شما اين است که به خوبي پوشاک و غذا را براي آنان تهيه کنيد».



بر مرد واجب است که در خوراک و مسکن و لباس و بيتوته و ديگر رفتارهاي مادي بين زنانش عدالت برقرار کند. پس اگر به يکي از آنها بيش از ديگران توجه کند تهديدي که در حديث زير ذکر شده است، شامل حال او مي‌شود :

(من کانت له امرأتان يميل مع أحدهما علي الأخري، جائ يوم القيامة وأحد شقيه ساقط)[6] «هر کس دو زن داشته باشد و بين آنها عدالت برقرار نکند، روز قيامت در حالي به پيشگاه خداوند حاضر مي‌شود که يکي از پهلوهايش ساقط (افتاده) است».

ولي تمايل قلبي بيشتر به يکي از آنان اشکال ندارد؛ چون ميل و گرايش قلبي غيرارادي است، لذا خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَلَن تَستَطِيعُوا أن تَعدِلُوا بَينَ النِّسَاءِ وَلَو حَرصتُم فَلاَ تَمِيلُوا کُلَّ المَيلِ فَتَذَرُوهَا کَالمُعَلَّقَةِ ( (نساء : 129)

«شما نمي‌توانيد (ازنظر محبت قلبي) ميان زنان دادگري (کامل) برقرار کنيد هرچند هم (در اين راه به خود زحمت دهيد و) همه کوشش و توان خود را به کار بريد؛ ولي بطور کلي دوري نکنيد بدانگونه که او را به صورت زن معلقه‌اي درآوريد (که بلاتکليف بوده بطوريکه نه شوهر دارد و نه بي‌شوهر به شمار آيد)».

پيامبرr در امور مادي بين همسرانش به عدالت رفتار مي‌کرد و بين آنان فرق نمي‌گذاشت ولي با وجود اين عائشه محبوبترين آنان، نزدش بود :

از عمرو بن عاص روايت است : (أن النبيr بعثه علي جيش ذات السلاسل فأتيته فقلت : أي الناس أحب إليک؟ قال : عائشة، فقلت من الرجال؟ قال أبوها، قلت : ثم من؟ قال : ثم عمر بن الخطاب، فعد رجالا)[7] «پيامبرr مرا به فرماندهي لشکر ذات السلاسل برگزيد، نزد پيامبرr رفتم و گفتم محبوبترين مردم نزد شما کيست؟ فرمود عايشه، گفتم از ميان مردان چه کسي؟ فرمود : پدرش، گفتم بعد از او چه کسي؟ فرمود : عمر بن خطاب و چند مرد ديگر را هم نام برد».




--------------------------------------------------------------------------------

[1]) متفق عليه : خ (5214/314/9)، م (1461/1084/2)، د (2110/160/6)، ت (1148/303/2).

[2]) صحيح : [ص. ج 3266]، ت (3985/369/5).

[3]) صحيح : [ص. ج 3265]، ت (1172/315/2).

[4]) صحيح : [ص. ج 7741]، م (1469/1091/2).

[5]) حسن [ص. جه 1501]، ت (1173/315/2).

[6]) صحيح [ص. جه 1603]، جه (1969/633/1)، اين لفظ ابن ماجه است، د (2119/171/6)، ت (1150/304/2)، نس (63/7).

[7]) صحيح : [ص. ت 3046]، ت

زناني که ازدواج با آنان حرام است


خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَلاَ تَنکِحُوا مَانَکَحَ آبَاؤُکُمْ مِنْ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سَاءَ سَبِيلاً. حُرَّمَتْ عَلَيْکُمْ أُمَّهَاتُکُمْ وَ بَنَاتُکُمْ وَ أَخَوَاتُکُمْ وَعَمَّاتُکُمْ وَ خَالاَتُکُمْ وَ بَنَاتُ الأخِ وَ بَنَاتُ الأُخْتِ وَ أُمَّهَاتُکُمْ اللاَتِي أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوَاتُکُمْ مِنْ الرِّضَاعَةِ وَ أُمَّهَاتُ نِسَائِکُمْ وَ رَبَائِبُکُمْ اللاَتِي فِي حُجُورِکُمْ مِنْ نِسَائِکُمْ اللاَتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلاَجُنَاحَ عَلَيْکُمْ وَ حَلاَئِلُ أَبْنَائِکُمْ الَّذِينَ مِنْ أَصْلاَبِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعوا بَيْنَ الأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللهَ کَانَ غَفُوراً رَحِيماً. وَالْمُحْصَنَاتُ مِنْ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ کِتَابَ اللهِ عَلَيْکُمْ وَأَحِلَّ لَکُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِکُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَمُسَافِحِينَ ( (نساء : 22-24)

«با زناني ازدواج نکنيد که پدران شما با آنها ازدواج کرده‌اند؛ چرا که اين کار عمل بسيار زشت و مبغوض و روش بسيار نادرستي است؛ مگر آنچه گذشته است(و در زمان جاهليت بوده است که مورد عفو خدا قرار مي‌گيرد). خداوند بر شما حرام نموده است ازدواج با مادرانتان، دخترانتان، خواهرانتان، عمه‌هايتان، و خاله‌هايتان، برادرزادگانتان، خواهرزادگانتان، مادراني که به شما شير داده‌اند، خواهران رضاعي‌اتان، مادران همسرانتان، دختران همسرانتان از مردان ديگر که تحت کفات و رعايت شما پرورش يافته و با مادرانشان همبستر شده‌ايد، ولي اگر با مادرانشان همبستر نشده باشيد، گناهي (در ازدواج با چنين دختراني) بر شما نيست، همسران پسران صلبي خود و (بالأخره اينکه) دو خواهر را با هم جمع آوريد، مگر اينکه آنچه گذشته است (که با ترک يکي از آن دو خواهر، قلم عفو بر اين کار که در زمان جاهليت واقع شده است، کشيده خواهد شد) بي‌گمان خداوند بسي آمرزنده است (و گذشته راناديده مي‌گيرد و) مهربان است. و زنان شوهردار (بر شما حرام شده‌اند) مگر زناني که (آنان را در جنگ ديني مسلمانان با کافران) اسير کرده باشيد، که (در اين صورت نکاح شوهران کافرشان با اسارت لغو مي‌گردد و بعد از زدوده شدن رحم ايشان) براي شما حلال مي‌باشند. اين را خداوند بر شما واجب گردانده است (پس آنچه را که او بر شما حرام نموده است حرام بداريد و آنرا مراعات داريد) براي شما ازدواج با زنان ديگري جز اينان (يعني جز زنان مؤمن حرام) حلال گشته است و مي‌توانيد با اموال خود (از راه شرعي) زناني را جويا شويد و با ايشان ازدواج کنيد (بدان شرط که منظورتان زنا و دست‌بازي نباشد) و پاکدامن و از زنا خويشتندار باشيد».

خداوند متعال در اين آيه زناني را ذکر کرده که ازدواج با آنها حرام است، و با تأمل در آن در مي‌يابيم که تحريم دو نوع است :

1- تحريم ابدي، که در آن ازدواج مرد با زن براي هميشه ممنوع است.

2- تحريم موقت، که در آن تا زماني که زن در وضعيت خاصي قرار دارد، ازدواج با او ممنوع است ولي بمحض اينکه اين وضعيت تغيير کرد، تحريم از بين مي‌رود و ازدواج با او حلال مي‌شود.

اسباب تحريم ابدي عبارتند از : نسب، خويشاوندي ناشي از ازدواج (مصاهره)، شيرخوارگي.

أ- زناني که به سبب نسب حرام شده‌اند عبارتند از :

مادران، دختران، خواهران، عمه‌ها، خاله‌ها، دختران برادر و دختران خواهر.

ب- زناني که به سبب مصاهره حرام شده‌اند عبارتند از :

1- مادر همسر، و در تحريم او آميزش با دخترش شرط نيست بلکه به محض عقد دخترش حرام مي‌شود.

2- دختر زني که با او آميزش کرده است پس اگر مردي مادر را عقد کرد بدون اينکه با او آميزش کند، دخترش براي او حلال است، به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإن لَم تَکُونُوا دَخَلتُم بِهِنَّ فَلاَجُنَاحَ عَلَيکُم ( «ولي اگر با مادرانشان همبستر نشده باشيد گناهي (در ازدواج با چنين دختراني) بر شما نيست».

3- همسر پسر که به محض عقد حرام مي‌شود.

4- همسر پدر، بر پسر حرام است که با همسر پدرش ازدواج کند و اين تحريم به محض اينکه پدرش او را عقد کرد حاصل مي‌شود.

ج- تحريم به سبب شيرخوارگي :

خداوند متعال مي‌فرمايد : ) وَ أُمَّهَاتُکُمْ اللاَتِي أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوَاتُکُمْ مِنْ الرِّضَاعَةِ ( «و مادراني که به شما شير داده‌اند و خواهران رضاعي‌تان».

و پيامبرr مي‌فرمايد : ) الرَّضَاعَةُ تُحَرِّمُ مَاتُحَِّرمُ الوَلاَدَةُ ([1] «شيرخوارگي حرام مي‌کند آنچه را که نسب حرام مي‌کند».

بنابراين شيردهنده مادر (رضاعي) است، در نتيجه تمام کساني که از جانب مادر نسبي بر پسر حرام شده‌اند، از طرف مادر رضاعي بر شيرخوار نيز حرام مي‌شوند.

پس شيرخوار نمي‌تواند با افراد زير ازدواج کند :

1- زن شي

ردهنده، (مادر رضاعي) 2- مادرزن شيردهنده 3- مادرشوهر شيردهنده 4- خواهرزن شيردهنده 5- خواهرشوهر شيردهنده 6- دختران پسر و دختر شيردهنده 7- خواهرشيري.



مقدار شيري که با خوردن آن تحريم ثابت مي‌شود:
از عايشه روايت است که پيامبرr فرمود : (لاتحرم المصة و المصتان)[2] «با يک يا دو بار مکيدن تحريم ثابت نمي‌شود».

از ام فضل روايت است که پيامبرr فرمود : (لاتحرم الرضعة أوالرضعتان، أوالمصة أو المصتان)[3] «با يک يا دو بار شيرخوردن(*) و يا يک يا دو بار مکيدن تحريم ثابت نمي‌شود».

از عايشه روايت است : (کان فيما أنزل من القرآن عشر رضعات معلومات يحرمن، ثم نسخن، بخمس معلومات. فتوفي رسول اللهr و هن فيما يقرأ من القرآن)[4] «از جمله آيات نازل شده در قرآن، آية (عشر رضعات معلومات يحرمن) بود. «يعني : ده بار شير دادن معلوم (نکاح را) حرام مي‌کند». سپس لفظ و حکم اين آيه با آيه (بخمس معلومات) نسخ شد. «يعني ک با پنج بار شيردادن معلوم». (تلاوت پنج بار شيردادن نسخ شد و حکم آن باقي ماند) سپس پيامبرr فوت کرد ولي (به خاطر تأخير نسخ آن) آيه نسخ شده از جمله آياتي بود که (هنوز) جزو قرآن به حساب مي‌آمد».

شيرخوارگي بايد تا دو سالگي باشد (و بعد از آن اعتبار ندارد) به دليل فرموده خداوند متعال :

) وَالوَالِدَاتُ يُرضِعنَ أولاَدَهُنَّ حَولَينِ کَامِلَينِ لِمَن أرَادَ أن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ ( (بقره : 233)

«مادران (اعم از مطلقه و غيرمطلقه) دو سال تمام فرزندان خود را شير مي‌دهند، هرگاه يکي از والدين يا هر دوي ايشان خواستار تکميل دوران شيرخوارگي شوند».

از ام سلمه روايت است که پيامبرr فرمود : (لايحرم من الرضاع إلا ما فتق الأمعاء في الثدي و کان قبل الفطام)[5] «شيرخوارگي موجب تحريم ازدواج نمي‌شود مگر زماني که شير به روده کودک برسد (بطوريکه روده کودک تنها از آن تغذيه کند) و قبل از دو سالگي باشد».



زناني که بطور موقت حرام شده‌اند:
1- جمع بين دو خواهر (دوخواهر را در يک زمان به ازدواج خود درآوردن)، خداوند متعال مي‌فرمايد :

‌) وَ أن تَجمَعُوا بَينَ الأُختَينِ إلاَّ مَا قَدسَلَفَ ( (نساء : 23)

«و اينکه دو خواهر را با هم جمع آوريد، مگر آنچه گذشته است» (که با ترک يکي از آندو خواهر، قلم عفو بر اين کار که در زمان جاهليت واقع شده است کشيده خواهد شد)».

2- جمع بين زن و عمه يا خاله او : به دليل حديث ابوهريره از پيامبرr که فرمود : (لايجمع بين المرأة و عمتها ولا بين المرأة و خالتها)[6] «جمع بين زن و عمه‌اش، زن و خاله‌اش، جايز نيست».

3- زني که همسر مردي ديگر است و در عده او به سر مي‌برد : به دليل فرموده خداوند متعال : ) وَالمُحصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَکَت أيمَانُکُم (. «زنان شوهردار (بر شما حرام شده‌اند) مگر زناني که (آنان را در جنگ ديني مسلمانان با کافران) اسير کرده باشيد، که بعد از پاک شدن رحم ايشان، براي اسيرکننده حلال مي‌گردند اگرچه در ازدواج کسان ديگري باشند، به دليل حديث ابوسعيد :

(أن رسول اللهr بعث جيشا إلي أو طاس، فلقي عدوا فقاتلوهم، فظهروا عليهم و أصابوا سبايا، و کان ناس من أصحاب رسول اللهr تحرجوا من غشيانهن، من أجل أزواجهن من المشرکين، فأنزل الله عزوجل في ذلک
) وَالمُحصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَکَت أيمَانُکُم ( أي فهن لکم حلال إذا انقضت عدتهن)[7] «پيامبرr سپاهي را به او طاس فرستاد، و با دشمن روبرو شدند و با آنها جنگيدند، و بر آنها چيره شدند، و چندين زن را به اسارت درآوردند، گروهي از اصحاب پيامبرr به خاطر شوهران مشرکشان نزديکي با آنان را ناپسند دانستند، خداوند عزوجل در اين باره اين آيه را نازل کرد : ) وَالمُحصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَکَت أيمَانُکُم (. «هرگاه عده آنان به پايان رسيد براي شما حلال‌اند».

4- زني که سه بار طلاق داده شده، ازدواج او با شوهر اولش جايز نيست، مگر اينکه مرد ديگري بطور صحيح او را به ازدواج خود درآورده سپس او را طلاق دهد، به دليل فرموده خداوند متعال : ) فَإن طَلَّقَهَا فَلاَتَحِلُّ لَهُ مِن بَعدُ حَتَّي تَنکِحَ زَوجاً غَيرَهُ، فَإن طَلَّقَهَا فَلاَجُنَاحَ عَلَيهِمَا أن يَتَرَاجَعَا إن ظَنَّا أن يُقِيمَا حُدُودَ اللهِ ( «پس اگر (بعد از طلاق و رجوع بار ديگر هم) او را طلاق داد از آن به بعد زن براي او حلال نخواهد بود، مگر اينکه با شوهري ديگر ازدواج کند، (و با او آميزش جنسي نمايد و ازدواج واقعي و جدي صورت گيرد نه موقتي و فريبکارانه) دراينصورت اگر (شوهر دوم) او را طلاق داد، گناهي بر آن دو (زن و شوهر اول) نخواهد بود که (به کانون زندگي زناشويي) برگردند (و زن با شوهر اول ازدواج نمايد) در صورتيکه اميدوار باشند که مي‌توانند حدود الهي را (محترم بشمارند و) پابرجا دارند».

5- ازدواج با زنان زناکار : براي هيچ زن و مردي جايز نيست که با مرد و زن زناکار ازدواج کند، مگر اينکه توبه

کنند؛ به دليل فرموده خداوند متعال :

) الزَّانِي لاَيَنکِحُ إلاَّ زَانِيَةً أَو مُشرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لاَينَکِحُهَا إلاَّ زَانٍ أو مُشرِکٌ وَ حُرّمَ ذَلِکَ عَلَي المُؤمِنِينَ ( (نور : 3)

«مرد زناکار (پيش از دست کشيدن از کار پليد زنا و توبه کردن از آلوده داماني) حق ندارد جز با زن زناکار (فاحشه‌اي که از عمل زشت فاحشه‌گري دست نکشيده و از آلوده داماني توبه نکرده باشد) و يا با زن مشرک (و کافري که هنوز بر شرک و کفر ماندگار باشد) ازدواج کند، همانگونه هم زن زناکار (پيش از دست کشيدن از کار پليد زنا و توبه از آلوده‌داماني) حق ندارد جز با مرد زناپيشه (ماندگار بر زناکاري و توبه ناکرده از آلوده‌داماني) و يا با مرد مشرک (و کافري که هنوز شرک و کفر را رها نکرده باشد) ازدواج کند، چنين ازدواجي بر مؤمنان حرام شده است».

از عمرو بن شعيب از پدرش از جدش روايت است : (أن مرثد بن أبي مرثد الغنوي کان يحمل الأساري بمکة، و کان بمکة بغي يقال لها عناق، و کانت صديقته، قال : جئت إلي النبيr فقلت : يا رسول الله أنکح عناقا؟ قال : فسکت عني فنزلت : ) وَالزَّانِيَةُ لاَيَنکِحُهَا إلاَّ زَانٍ أو مُشرکٌ ( فدعاني فقرأها علي وقال : لاتنکحها)[8] «مرثد بن ابي مرثد غنوي اسيران را به مکه حمل مي‌کرد، در مکه زن زناکاري به نام عناق که دوست مرثد بود زندگي مي‌کرد، مرثد گفت : نزد رسول اللهr رفتم و گفتم : اي رسول خدا! آيا عناق را به ازدواج خود درآورم؟ مرثد گويد : پيامبر در جواب من ساکت ماند، سپس اين آيه نازل شد : ) وَالزَّانِيَةُ لاَينَکِحُهَا إلاَّ زَانٍ أو مُشرکٌ ( مرا صدا زد و آيه را برايم خواند، و فرمود : با او ازدواج نکن».



--------------------------------------------------------------------------------

[1]) متفق عليه : خ (5099/139/9)، م (1444/1068/2)، ت (1157/307/2)، د (2041/53/6)، نس (99/6).

[2]) صحيح : [ص 1557]، [الإرواء 2148]، م (1450/1073/2)، ت (1160/308/2)، د (2049/69/6)، جه (1941/624/1)، نس (101/6).

[3]) صحيح : [مختصر م 878]، م (1451 / 20/1074/2)، و هذا لفظه، نس (101/6).

*) رضعه يا يک بار شير خوردن اين است که پستان مادر در دهان کودک گذاشته شود و کودک آنرا بمکد و بعد از خوردن به اختيار خود آنرا رها کند و هيچ عارضي غير طبيعي او را از مکيدن باز ندارد «مترجم».

[4]) صحيح : [مخصتر مسلم 879]، م (1425/1075/2)، د (2048/67/6)، ت (1160/308/2)، جه (1942/625/1) بمعناه، نس (100/6).

[5]) صحيح : [الإرواء 2150]، ت (1162/31/2).

[6]) متفق عليه: خ (5109/160/9)، م (1408/1028/2)، د (2025/72/6)، ت (1135/297/2)، جه (1929/621/1)، بمعناه، نس (98/6).

[7]) صحيح : مختصر م 837]، م (1456/1079/2)، ت (5005/301/4)، نس (110/6)، د (2141/190/6).

[8]) سند آن حسن است : [ص. نس 3027]، د (2037/48/6)، نس (66/6)، ت (3227/10/5).

ازدواجهاي فاسد

1- نکاح شغار:
نکاح شغار عبارت است از اينکه کسي دختر يا خواهر خود و يا دختري که سرپرستي اورا که به عهده دارد به ازدواج کسي ديگر درآورد به شرط اينکه او هم دختر، خواهر، خواهرزاده و... خود را به ازدواج او يا پسرش يا برادرزاده‌اش درآورد.

ابن عقد به اين صورت فاسد است خواه مهريه براي آن ذکر شده باشد يا خير، چون پيامبرr از اين کار نهي کرده و مسلمانان را از آن برحذر داشته است. وخداوند متعال هم فرموده است :

) وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُم عَنهُ فَانتَهُوا ( (حشر : 7)

«چيزهايي را که پيامبر براي شما (از احکام الهي) آورده، اجرا کنيد و از چيزهايي که شما را از آن بازداشته است، دست بکشيد».

و در صحيحين از ابن عمر روايت است : (أن النبيr نهي عن الشغار)[1] «پيامبرr از نکاح شغار نهي کرد».

در صحيح مسلم از ابوهريره روايت است که پيامبرr از نکاح شغار نهي کرد. و فرمود شغار اين است که مردي، به مردي ديگر بگويد : (زوجني ابنتک و أزوجک ابتني، أو زوجني أختک و أزوجک أختي)[2] «دختر را به ازدواج من در بياور، تا من (در مقابل)، دخترم را به ازدواج تو درآورم، يا خواهرت را به ازدواج من در بياور تا من هم (در مقابل) خواهرم را به ازدواج تو درآورم».

در حديثي ديگر فرمودند : (لاشغار في الإسلام)[3] «در اسلام شغار نيست».

لذا، اين احاديث صحيح دلالت مي‌کند بر اين که نکاح شغار حرام، فاسد و مخالف شرع و قانون خداوند است و پيامبرr بين نکاح شغاري که در آن مهريه ذکر شده باشد و نکاحي که اسمي از مهريه به ميان نيامده باشد تفاوتي قايل نشده است.

اما آنچه در حديث ابن عمر درباره تفسير نکاح شغار آمده مبني بر اينکه نکاح شغار عبارت است از اينکه مردي دخترش را به ازدواج ديگري درآورد به شرطي که او هم در مقابل دختر خود را به ازدواج او درآورد بدون اينکه مهريه‌اي در کار باشد. اهل علم گفته‌اند که در حديث ابن عمر اين تعريف (دربارة شغار) از کلام نافع است، نه پيامبرr، چراکه پيامبرr در حديث ابوهريره که قبلاً ذکر شد شغار را تفسير کرده و فرموده است : «شغار نکاحي است که مردي دختر يا خواهرش را به ازدواج ديگري درآورد به شرط آنکه او هم در مقابل دختر يا خواهرشرا به ازدواج درآورد» و نفرموده که بين آنها مهريه نباشد و اين دلالت مي‌کند بر اينکه ذکر يا عدم ذکر مهريه هيچ تأثيري در حکم اين نوع ازدواج ندارد وآنچه باعث فساد آن مي‌شود به شرط گرفتن مبادله (دو زن) است که فساد زيادي را به دنبال دارد؛ چون اين نوع ازدواج منجر به مجبور کردن زنان به ازدواج با کساني مي‌شود که راضي نيستند، و در واقع در اين نوع ازدواج مصلحت اولياء بر مصلحت زنان ترجيح داده مي‌شود و اين کاري ناپسند و ظلمي بر زنان است. يکي ديگر از اثرات نامطلوب آن، محروم کردن زنان از مهرالمثلشان است همانطور که در ميان انجام دهندگان اين عقد ناپسند وجود دارد مگر کسي که خدا بخواهد (و او را از اين منکر محافظت کند) و بسياري از اين نوع ازدواجها به جنگ و دشمني بعد از ازدواج مي‌انجامند و اين از عقوبات زودرس مخالفت با شرع است.[4]



2- نکاح محلل:
نکاحي است که مرد زني را که سه طلاقه شده پس از سپري شدن عده‌اش به ازدواج خود درآورد، سپس او را طلاق داده تا براي شوهر اولش حلال شود.

اين نوع ازدواج گناهي کبيره و عملي زشت است، و به هيچ صورت جايز نمي‌باشد، چه هنگام عقد يا قبل از آن، اين شرط را کرده باشند، و يا اينکه يکي از آنها در دل نيت اين کار را داشته باشد، در هر صورت انجام دهنده آن ملعون است.

از علي روايت است : (لعن رسول اللهr المحلل و المحلل له)[5] «پيامبرr محلل(حلال کننده زني که سه طلاق شده) و محلل له(مردي که زن برايش حلال شده – شوهر اول) را لعنت کرده است».

از عقبه بن عامر روايت است که پيامبرr فرمود : (ألا أخبرکم بالتيس المستعار؟ قالوا : بلي يا رسول الله، قال : هو المحلل، لعن الله المحلل و المحلل له)[6] «آيا شما را از بز نر به کرايه گرفته شده خبردار کنم؟ گفتند بله اي رسول خدا، فرمود : او محلل است، خداوند محلل و محلل‌له را لعنت کرده است».

از عمر بن نافع از پدرش روايت است : (جاء رجل إلي ابن عمر رضي الله عنهما فسأله عن رجل طلق أمرأته ثلاثا، فتزوجها أخ له من غير مؤامرة منه ليحلها لأخيه، هل تحل للأول؟ قال : لا، إلا نکاح رغبة، کنا نعد هذا سفاحا علي عهد رسول اللهr)[7] «مردي نزد ابن عمر(رض) آمد و از او درباره مردي سؤال کرد که همسرش را سه بار طلاق داده است و يکي از برادران (ديني‌اش) بدون داشتن هيچ حيله و نقشه‌اي او را به ازدواج خود درآورده تا او را براي برادرش حلال کند آيا (اين زن) براي (شوهر) اول حلال مي‌شود؟ ابن عمر گفت : نه، مگر اينکه ازدواج از روي ميل و رغبت (و بدون قصد تحليل) باشد؛ چون ما در زمان رسول اللهr اين کار را زنا به حساب مي‌آورديم».



نکاح زن به نيت طلاق دادن او:
شيخ سيد ساب

ق(ره) در کتاب فقه السنه (38/2) مي‌گويد : علماء اتفاق‌نظر دارند بر اينکه اگر مردي زني را بدون اينکه هنگام عقد،مدتي را معين کند، به ازدواج خود درآورد، اگر قصد داشته باشد که بعد از مدتي يا بعد از برطرف شدن نيازش در آنجايي که هست، اورا طلاق دهد، اين ازدواج صحيح است.

ولي اوزاعي با اين رأي مخالف است و آنرا نکاح متعه مي‌داند.

شيخ رشيد رضا در تفسير «المنار» در اين باره مي‌گويد :

«هرچند تشديد و تأکيد علماي سلف و خلف در منع نکاح متعه، ايجاب مي‌کند که ازدواج به نيت طلاق ممنوع باشد، واگرچه فقها مي‌گويند : اگر مرد هنگام ازدواج، مدت زمان خاصي را در دل نيت کرده باشد، ولي در صيغه عقد آنرا به شرط نگيرد، نکاحش صحيح است. ليکن پنهان کردن تعيين وقت ونيت طلاق، حيله و فريب به حساب مي‌آيد، لذا اين نوع عقد سزاوارتر به بطلان از عقدي است که با رضايت شوهر و زن و ولي او منعقد شده و تنها مفسده آن، به بازي گرفتن بزرگترين پيوند بشري يعني ازدواج و شهوتراني زنان و مردان شهوتران است، اين نوع ازدواج بايد به طريق اولي باطل باشد؛ چراکه اين نوع ازدواج علاوه بر حيله و فريب‌کاري داراي مفاسدي ديگر است، همچون دشمني و کينه و از بين رفتن اعتماد حتي به انسانهاي صادقي که قصد ازدواج حقيقي دارند، ازدواجي که هدف آن پاکدامني هر يک از زن و شوهر و خلوص نيت آنها نسبت به يکديگر و همکاريشان براي تأسيس خانواده‌اي صالح در ميان امت اسلامي است – اه‍ - ».

مي‌گويم : اثر عمر بن نافع از پدرش نظر شيخ رشيد(ره) را تأييد مي‌کند که : (جاء رجل إلي إبن عمر رضي الله عنهما فسأله عن رجل طلق امرأته ثلاثا، فتزوجها أخ له من غير مؤامرة منه، ليحلها لأخيه، هل تحل للأول؟ قال : لا إلا نکاح رغبة، کنا نعد هذا سفاحا علي عهد رسول اللهr)[8] «مردي نزد ابن عمر(رض) آمد و از او درباره مردي سؤال کرد که همسرش را سه بار طلاق داده است و يکي از برادران (ديني‌اش) بدون داشتن هيچ حيله و نقشه‌اي او را به ازدواج خود درآورده تا او را براي برادرش حلال کند، آيا (اين زن) براي شوهر (اول) حلال مي‌شود؟ ابن عمر گفت نه : مگر اينکه ازدواج از روي ميل و رغبت (و بدون قصد تحليل) باشد، چون ما در زمان رسول اللهr اين کار را زنا به حساب مي‌آورديم».


--------------------------------------------------------------------------------

[1]) [مختصر م 808]، خ (5112/162/9)، م (1415/1034/2)، نس (112/6).

[2]) صحيح : [مختصر م 808]، م (1416/1035/2).

[3]) صحيح : [ص. ج 7501]، م (1415 – 60/1035/2).

[4]) به رساله «حکم السفور و الحجاب و نکاح الشغار» نوشته شيخ بن باز رحمت خدا بر او باد مراجعه شود.

[5]) صحيح : [ص. ج 5101]، د (2062/88/6)، ت (1128/294/2)، جه (1935/622/1).

[6]) حسن : [ص. جه 1572]، جه (1936/623/1)، کم (198/2)، هق (208/7).

[7]) صحيح : [الإرواء 6/311]، کم (199/2)، هق (208/7).

[8]) صحيح : [الإرواء 6/311]، کم (199/2)، هق (208/7).

حقوق زن بر مرد


خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَ مِن آيَاتِه أن خَلَقَ لَکُم مِن أنفُسِکُم أزوَاجاً لِتَسکُنُوا إلَيهَا وَ جَعَلَ بَينَکُم مَوََّةً وَ رَحمَةً ( (روم : 21)

«و يکي از نشانه‌هاي (دال بر قدرت و عظمت) خدا اين است که از جنس خودتان همسراني را براي شما آفريد تا در کنار آنان بياراميد و در ميان شما و ايشان محبت و مهرباني انداخت».

محبت و رحمتي که بين زن و شوهر وجود دارد، بين هيچ دو نفر ديگري ديده نمي‌شود، خداوند سبحان دوست دارد که اين محبت و مهرباني بين زنان و شواهران تداوم پيدا کند، لذا حقوقي را براي آنان واجب کرده که رعايت آنها محبت و مهرباني را (تداوم بخشيده) و آنرا از نابودي حفظ مي‌کند، خداوند متعال مي‌فرمايد :

) وَلَهُنَّ مِثلُ الَّذِي عَلَيهِنَّ بِالمَعرُوفِ ( (بقره : 228)

«و براي همسران (حقوق و واجباتي) است (که بايد شوهران ادا بکنند) همانگونه که بر آنان (حقوق و واجباتي) است که (بايد همسران اداء بکنند) به گونه‌اي شايسته».

اين کلام با وجود اختصاري که دارد دربرگيرنده مفاهيمي است که بيان آنها نياز به نوشتن کتاب بزرگي دارد. اين قاعده‌اي کلي است و بيان‌کنندة اين است که زن در تمام حقوق با مرد مساوي است مگر دز يک مورد که خداوند آن را در آيه ) وَلِلرِّجَالِ عَلَيهِنَّ دَرَجَةٌ ( «و مردان را بر زنان برتري است» بيان فرموده است.

خداوند بزرگ شناخت حقوق و وظايف زنان را به عرف و عادتي که ميان مردم درباره معاشرت و رفتار آنها با يکديگر وجود دارد، محول کرده است، و شيوه عرف بين مردم تابع شرايع و عقايد و آداب و عاداتشان است، پس اين جمله ميزاني به مرد مي‌دهد تا با آن رفتارش را با همسرش در تمام شئون و احوال زندگي بسنجد، پس اگراز او خواست کاري را انجام دهد به ياد مي‌آورد که او نيز در مقابل همسرش وظايفي به عهده دارد.

از ابن عباس(رض) روايت است : (إني لأتزين لامرأتي کما تتزين لي) «من خودم را براي همسرم مي‌آرايم همچنانکه او خودش را براي من مزين مي‌کند».[1]

مسلمان واقعي به حقوقي که همسرش بر او دارد اعتراف مي‌کند؛ همچنانکه خداوند متعال مي‌فرمايد : )وَلَهُنَّ مِثلُ الَّذِي عَلَيهِنَّ بِالمَعرُوفِ( «و براي همسران (حقوق و واجباتي) است (که بايد شواهران ادا بکنند) همانگونه که بر آنان (حقوق و واجباتي) است که (همسران اداء بکنند) به گونه‌اي شايسته».

و پيامبرr مي‌فرمايد : (ألا إن لکم علي نسائکم حقا و لنسائکم عليکم حقا)[2] «آگاه باشيد که همسرانتان بر شما حقي دارند همانطور که شما بر آنان حقي داريد».

مسلمان فهميده هميشه تلاش مي‌کند که حق همسرش را ادا کند بدون توجه به اينکه آيا حق خودش را دريافت کرده است يا نه، چون اسلام بر تداوم محبت و مهرباني بين زوجين و فرصت ندادن به شيطان براي پاشيدن بذر اختلاف بين آنان حريص است.

از باب (الدين النصيحة) «دين نصيحت است» اکنون حقوق زن بر مرد را بيان مي‌کنيم و پس از آن حقوق مرد بر زن را ذکر مي‌کنيم، به اميد اينکه زوجين از آن درس بگيرند و همديگر را به حق و صبر وصيت کنند.

(إن لنسائکم عليکم حقا) «به راستي زنان شما بر شما حقي دارند»، حقوق زنان بر مردان عبارتند از :

1- مرد با همسرش به خوبي معاشرت کند به دليل فرموده خداوند متعال :

) وَعَاشِرُوهُنَّ بِالمَعرُوفِ ( (نساء : 19)

«و با آنان (زنان) به خوبي معاشرت کنيد».

و معاشرت خوب يعني اينکه اگر غذا خورد به او نيز غذا بدهد، واگر براي خود لباس خريد براي او هم لباس بخرد واگر زن نافرماني او را کرد، به روشي که خداوند براي تأديب زنان مقرر کرده، او را تأديب کند، به اين ترتيب که نخست او را به روشي نيکو و بدون فحش و دشنام و حرف زشت نصيحت کند، پس اگر از او اطاعت کرد چه بهتر، در غير اينصورت بستر (خواب) خود را از او جدا کند، اگر در اين حالت از او اطاعت کرد چه بهتر، در غير اينصورت او را بزند، ولي بايد از زدن بر سر و صورت و ضربه شديد خودداري نمايد، به دليل فرموده خداوند متعال :

) وَاللاَّتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهَجُرُوهُنَّ فِي المَضَاجِعِ وَاضرِبُوهُنَّ فَإن أطَعنَکُم فَلاَتَبغُوا عَليَهِنَّ سَبيلاً، إِنَّ اللهَ کَانَ عَلِيّاً کَبِيراً ( (نساء : 34)

«و زناني که از سرکشي و سرپيچي ايشان بيم داريد پند و اندرزشان دهيد و (اگر مؤثر واقع نشد) از همبستري با آنان خودداري کنيد و بستر خويش را جدا کنيد (و با ايشان سخن نگوييد و اگر بازهم مؤثر واقع نشد و راهي جز شدت عمل نبود) آنانرا (تنبيه کنيد و کتک مناسبي) بزنيد، پس اگر از شما اطاعت کردند (ترتيب سه‌گانه را مراعات داريد و از اخف به أشد نرويد و جز اين) راهي براي (تنبيه) ايشان نجوييد (و بدانيد که) بيگمان خداوند بلندمرتبه و بزرگ است».

و به دليل فرموده پيامبرr که وقتي از او سؤال شد حق همسران ما بر ما چيست؟ فرمود : (أن تطعمها إذا طعمت و تکسوها إذا اکتسيت ولاتض