افسانه اراده آزاد؛ آیا ما اراده آزاد داریم؟

-آرش افراز؛ عصب شناس

@Discourseees

چرا انسان خدا را ساخت؟ ریشه ادیان و نقد نواندیشی دینی با دکترکیمیایی-اسدی و وریا امیری (→)

منبع: پادکست هوشیوار

«فایل صوتی»
@Discourseees

پست جدید ترامپ

نظر شخصی: با توجه به مجموعه‌ای از شواهد سیاسی، نظامی و دیپلماتیک، به نظر می‌رسد احتمال ازسرگیری تنش نظامی میان جمهوری اسلامی، آمریکا و اسرائیل همچنان قابل توجه باشد. زمان وقوع چنین درگیری‌ای، در صورت رخ دادن، قابل پیش‌بینی دقیق نیست.
همان‌طور که پیش‌تر نیز گفته بودم، اگر این روند ادامه پیدا کند، از نگاه من دو سناریوی اصلی قابل تصور است: یا جمهوری اسلامی به سمت عادی‌سازی رفتار و کاهش مؤلفه‌های ایدئولوژیک حرکت می‌کند، یا ساختار کنونی آن دستخوش تغییر اساسی می‌شود(رژیم چنج). از این منظر، هر دو مسیر می‌توانند به تغییر ماهیت نظام منجر شوند، هرچند تحقق هر یک به عوامل متعددی وابسته است.

در مجموع، من نشانه‌هایی می‌بینم که احتمال افزایش دوباره تنش را در آینده نزدیک بالا می‌برد، هرچند فاصله زمانی آن از نظر من می‌توانست بیشتر باشد. در هر صورت، در شرایطی که منطقه همچنان بی‌ثبات است، بد نیست افراد اخبار را از منابع معتبر دنبال کنند، برای شرایط اضطراری آمادگی عمومی داشته باشند و از تصمیم‌گیری بر اساس شایعات پرهیز کنند.

چرا هیچ‌کس نمی‌تواند خودش را قلقلک بدهد؟ تا حالا براتون سوال شده!

اگر بخواهید یکی از عجیب‌ترین توانایی‌های مغز را ببینید، لازم نیست سراغ دستگاه‌های پیشرفته تصویربرداری یا آزمایش‌های پیچیده بروید.

فقط یک کار ساده انجام دهید...

سعی کنید کف پای خودتان را قلقلک بدهید.

احتمالاً فقط یک تماس معمولی احساس می‌کنید.

نه خنده‌ای در کار است، نه آن حس غیرقابل کنترل که وقتی شخص دیگری همین کار را انجام می‌دهد تجربه می‌کنید.

حالا از یک نفر دیگر بخواهید دقیقاً همان نقطه را، با همان شدت و همان حرکت، لمس کند.

نتیجه کاملاً متفاوت خواهد بود.

سؤال اینجاست...

اگر گیرنده‌های پوستی یکی هستند، شدت لمس هم تقریباً یکسان است و حتی محل تماس هم تفاوتی نکرده، چرا مغز دو تجربه کاملاً متفاوت ایجاد می‌کند؟

پاسخ این سؤال، یکی از مهم‌ترین توانایی‌های مغز را آشکار می‌کند؛ قابلیتی که اگر وجود نداشت، احتمالاً زندگی روزمره تقریباً غیرممکن می‌شد.

وقتی تصمیم می‌گیرید دستتان را حرکت دهید، مغز فقط فرمان حرکت را به عضلات نمی‌فرستد.

هم‌زمان، یک نسخه از همان فرمان را هم برای بخش‌های پردازش حسی مغز ارسال می‌کند.

در علوم اعصاب به این نسخه، رونوشت حرکتی یا Efference Copy گفته می‌شود.

انگار مغز قبل از اینکه حرکت اتفاق بیفتد، به خودش خبر می‌دهد که:

چند میلی‌ثانیه دیگر، دست خودم قرار است پوست پایم را لمس کند. شدت فشار هم تقریباً این مقدار خواهد بود.

حالا وقتی پیام‌های حسی از پوست به مغز می‌رسند، مغز آن‌ها را با پیش‌بینی خودش مقایسه می‌کند.

اگر هر دو با هم مطابقت داشته باشند، نتیجه می‌گیرد که این لمس، توسط خود فرد ایجاد شده و اطلاعات جدید یا مهمی برای بقا ندارد.

بنابراین شدت پردازش آن را کاهش می‌دهد.

اما وقتی شخص دیگری شما را لمس می‌کند، داستان کاملاً فرق می‌کند.

مغز هیچ نسخه‌ای از فرمان حرکتی آن فرد ندارد.

نمی‌تواند دقیقاً زمان، شدت یا محل تماس را پیش‌بینی کند.

در نتیجه، این اطلاعات را مهم‌تر تلقی می‌کند و با حساسیت بیشتری پردازش می‌کند.

همین غافلگیر شدن مغز، یکی از دلایل اصلی احساس قلقلک است.

جالب‌تر اینکه اگر بتوانید مغز را فریب دهید، حتی ممکن است خودتان هم خودتان را قلقلک بدهید.

در بعضی آزمایش‌ها، پژوهشگران از بازوهای رباتیک استفاده کرده‌اند.

فرد اهرمی را حرکت می‌دهد، اما دستگاه با چند صد میلی‌ثانیه تأخیر همان حرکت را روی پوستش اجرا می‌کند.

این تأخیر کوچک باعث می‌شود پیش‌بینی مغز دیگر دقیق نباشد.

نتیجه؟

احساس قلقلک، تا حدی برمی‌گردد.

یعنی مغز فقط به این توجه نمی‌کند که چه کسی شما را لمس کرده است؛ بلکه به این هم توجه می‌کند که آیا توانسته آن تماس را دقیق پیش‌بینی کند یا نه.

اما اهمیت این سازوکار فقط به قلقلک محدود نمی‌شود.

تقریباً تمام زندگی ما به همین سیستم وابسته است.

وقتی راه می‌روید، اگر مغز نتواند پیام‌های ناشی از حرکت خودتان را از پیام‌های محیط جدا کند، هر قدمی که برمی‌دارید مثل یک ضربه ناگهانی احساس خواهد شد.

وقتی صحبت می‌کنید، صدای خودتان باید کمتر از صدای دیگران روی مغز اثر بگذارد؛ وگرنه تمرکز روی حرف‌های اطرافیان تقریباً غیرممکن می‌شود.

حتی وقتی چشم‌هایتان را حرکت می‌دهید، تصویر روی شبکیه جابه‌جا می‌شود؛ اما دنیا را متحرک نمی‌بینید، چون مغز از قبل می‌داند این تغییر تصویر، نتیجه حرکت چشم‌های خودتان است، نه حرکت جهان.

به همین دلیل است که دانشمندان معتقدند یکی از مهم‌ترین وظایف مغز، فقط درک جهان نیست...

بلکه تشخیص این است که کدام بخش از جهان، نتیجه اعمال خود ماست و کدام بخش واقعاً از بیرون آمده است.

این توانایی آن‌قدر مهم است که اگر در بعضی بیماری‌های عصبی یا روان‌پزشکی دچار اختلال شود، فرد ممکن است احساس کند بعضی افکار یا حتی بعضی حرکات بدنش، متعلق به خودش نیستند.

شاید عجیب به نظر برسد، اما اینکه نمی‌توانید خودتان را قلقلک بدهید، اصلاً یک نقص نیست.

این فقط یکی از ساده‌ترین نشانه‌های توانایی خارق‌العاده مغز در پیش‌بینی آینده است.

مغز انسان فقط به محرک‌ها واکنش نشان نمی‌دهد.

چند میلی‌ثانیه قبل از اینکه اتفاقی بیفتد، آن را حدس می‌زند، برایش آماده می‌شود و اگر پیش‌بینی‌اش درست باشد، حتی ممکن است آن را از آگاهی شما حذف کند.

شاید به همین دلیل است که بزرگ‌ترین شاهکار مغز، حافظه یا هوش نباشد...

بلکه توانایی شگفت‌انگیزش در پیش‌بینی مداوم جهان، حتی پیش از آنکه جهان خودش را به ما نشان دهد.

@Discourseees

چرا هیچ حیوانی مثل انسان صحبت نمی‌کند؟ مگر شامپانزه‌ها فقط کمی با ما تفاوت ندارند؟

اگر از مردم بپرسید بزرگ‌ترین تفاوت انسان با سایر جانوران چیست، احتمالاً جواب‌های مختلفی می‌شنوید.

هوش.

استفاده از ابزار.

آتش.

تمدن.

اما شاید مهم‌ترین تفاوت، چیزی باشد که هر روز از آن استفاده می‌کنیم و کمتر به آن فکر می‌کنیم...

زبان.

نه منظورم صدا درآوردن نیست.

تقریباً همه جانوران صدا تولید می‌کنند.

پرندگان آواز می‌خوانند.

گرگ‌ها زوزه می‌کشند.

دلفین‌ها سوت می‌زنند.

میمون‌ها برای دیدن مار، عقاب یا پلنگ، صداهای هشدار متفاوتی دارند.

اما هیچ‌کدام از این‌ها زبان به معنایی که انسان دارد نیست.

سؤال اینجاست...

چرا؟

اگر از نظر ژنتیکی، انسان و شامپانزه حدود ۹۸ تا ۹۹ درصد DNA مشترک دارند، چرا یکی توانسته فیزیک کوانتوم، شعر، فلسفه و موسیقی خلق کند، اما دیگری نه؟

آیا فقط به این دلیل که مغز انسان بزرگ‌تر است؟

نه.

اگر فقط اندازه مغز تعیین‌کننده بود، نهنگ‌ها و فیل‌ها هم باید زبان پیچیده‌ای شبیه انسان داشتند.

پس داستان چیست؟

اول باید یک سوءبرداشت را کنار بگذاریم.

زبان فقط حرف زدن نیست.

زبان یعنی اینکه بتوانید با تعداد محدودی صدا، بی‌نهایت جمله جدید بسازید.

شما احتمالاً هیچ‌وقت جمله‌ی اگر دایناسورها امروز زنده بودند، احتمالاً قوانین راهنمایی و رانندگی کاملاً متفاوت می‌شد را نشنیده‌اید.

اما همین الان معنایش را کاملاً فهمیدید.

چرا؟

چون مغز انسان فقط کلمات را حفظ نمی‌کند.

قانون ساختن جمله را یاد گرفته است.

می‌تواند واژه‌ها را بارها و بارها به شکل‌های جدید کنار هم بچیند و مفهوم‌هایی خلق کند که قبلاً هرگز وجود نداشته‌اند.

تا امروز، هیچ جانور دیگری چنین توانایی‌ای را نشان نداده است.

جالب‌تر اینکه دانشمندان دهه‌ها تلاش کردند شامپانزه‌ها را آموزش دهند.

بعضی از آن‌ها صدها نماد یا اشاره را یاد گرفتند.

حتی می‌توانستند درخواست غذا یا وسیله‌ای را مطرح کنند.

اما هیچ‌وقت نتوانستند دستور زبان واقعی را یاد بگیرند.

هیچ‌وقت جمله‌های پیچیده و بی‌نهایت متنوع نساختند.

هیچ‌وقت درباره گذشته دور، آینده یا مفاهیم انتزاعی مثل عدالت، مرگ یا بی‌نهایت گفت‌وگو نکردند.

پس تفاوت فقط در تعداد واژه‌ها نیست.

تفاوت در نوع پردازش مغز است.

مغز انسان شبکه‌هایی را تکامل داده که می‌توانند اطلاعات را در چندین سطح به هم وصل کنند؛ صداها را به واژه، واژه‌ها را به جمله و جمله‌ها را به مفاهیم پیچیده تبدیل کنند.

اما یک نکته جالب‌تر هم وجود دارد.

زبان فقط محصول مغز نیست.

برای اینکه انسان بتواند صحبت کند، حنجره، زبان، لب‌ها، فک، عضلات صورت، دستگاه تنفس و ده‌ها عضله کوچک دیگر باید با دقتی در حد چند هزارم ثانیه با هم هماهنگ شوند.

شما برای گفتن یک جمله کوتاه، صدها حرکت بسیار دقیق عضلانی انجام می‌دهید؛ آن‌قدر سریع که اصلاً متوجهشان نمی‌شوید.

یعنی زبان، حاصل تکامل هم‌زمان مغز و بدن است.

اگر فقط یکی از این دو تغییر می‌کرد، احتمالاً هرگز به وجود نمی‌آمد.

از دیدگاه تکامل هم زبان یک انقلاب بود.

تا قبل از آن، هر نسل باید تقریباً همه چیز را با تجربه شخصی یاد می‌گرفت.

اما با زبان، دانش دیگر لازم نبود همراه فرد بمیرد.

می‌شد آن را به نسل بعد منتقل کرد.

بعد به نسل بعد.

و بعد به نسل بعد.

به همین دلیل، انسان فقط با ژن‌هایش تکامل پیدا نکرد.

ما با فرهنگ هم تکامل پیدا کردیم.

هر کتابی که نوشته شد، هر کشفی که ثبت شد، هر تجربه‌ای که به زبان منتقل شد، دیگر لازم نبود دوباره از صفر کشف شود.

شاید اگر بخواهیم مهم‌ترین اختراع تاریخ را نام ببریم، چرخ، آتش یا برق نباشد.

شاید مهم‌ترین اختراع، اصلاً اختراع نبوده باشد...

بلکه توانایی عجیب مغز انسان برای ساختن زبان بوده است.

زیرا از همان لحظه‌ای که توانستیم تجربه‌هایمان را دقیق به یکدیگر منتقل کنیم، تکامل انسان فقط زیستی نبود؛ تکامل فرهنگی هم آغاز شد.

و شاید همین، بزرگ‌ترین دلیلی باشد که امروز انسان، سیاره‌ای را مطالعه می‌کند که میلیون‌ها گونه دیگر هم روی آن زندگی می‌کنند، اما هیچ‌کدام حتی نمی‌توانند درباره این سؤال با هم بحث کنند.

@Discourseees

چرا سرطان، با وجود اینکه تقریباً همیشه به ضرر بدن است، هنوز از بین نرفته است؟

وقتی اسم سرطان را می‌شنویم، معمولاً آن را یک بیماری می‌دانیم.

اما از نگاه زیست‌شناسی، سرطان پیش از آنکه یک بیماری باشد، نتیجه‌ی واقعیتی اجتناب‌ناپذیر است؛ واقعیتی که از همان زمانی آغاز شد که موجودات زنده چندسلولی شدند.


بدن شما از حدود ۳۰ تا ۴۰ تریلیون سلول تشکیل شده است.

هر روز میلیاردها سلول می‌میرند و میلیاردها سلول جدید جای آن‌ها را می‌گیرند. برای ساخته شدن هر سلول جدید، DNA باید دوباره همانندسازی شود.

اما هیچ سامانه‌ای کاملاً بی‌خطا نیست.

هر بار که DNA کپی می‌شود، احتمال ایجاد خطا وجود دارد؛ هرچند بیشتر این خطاها توسط سیستم‌های ترمیم DNA اصلاح می‌شوند.

بدن برای جلوگیری از تبدیل این خطاها به سرطان، چندین لایه دفاعی در اختیار دارد.

آنزیم‌هایی که آسیب‌های DNA را ترمیم می‌کنند.

پروتئین‌هایی که در صورت بروز مشکل، چرخه تقسیم سلولی را متوقف می‌کنند.

سیستم ایمنی که بسیاری از سلول‌های غیرطبیعی را شناسایی و حذف می‌کند.

و در نهایت، فرایندی به نام آپوپتوز؛ نوعی مرگ برنامه‌ریزی‌شده که باعث می‌شود سلول‌های آسیب‌دیده، پیش از آنکه خطرناک شوند، خودشان حذف شوند.

پس با وجود این همه سازوکار دفاعی، چرا سرطان هنوز وجود دارد؟

چون سرطان فقط یک بیماری نیست...

سرطان نمونه‌ای از تکامل داروینی در مقیاس سلولی است.

در برخی بافت‌های بدن، سلول‌ها برای فضا، مواد غذایی و دریافت سیگنال‌های رشد با یکدیگر رقابت می‌کنند.

گاهی یک جهش، به سلولی مزیتی می‌دهد؛ مثلاً باعث می‌شود کمی سریع‌تر تقسیم شود یا بهتر زنده بماند.

اگر آن سلول بتواند از کنترل‌های طبیعی بدن عبور کند، جمعیتش به‌تدریج افزایش می‌یابد.

در میان سلول‌های حاصل از آن نیز جهش‌های تازه‌ای رخ می‌دهد.

برخی از این جهش‌ها ممکن است فرار از سیستم ایمنی را آسان‌تر کنند.

برخی دیگر مقاومت در برابر آپوپتوز را افزایش دهند.

یا توانایی تحریک رگ‌سازی جدید را برای تأمین مواد غذایی ایجاد کنند.

در واقع همان اصول انتخاب طبیعی که طی میلیون‌ها سال باعث تکامل گونه‌ها شده‌اند، اینجا درون بدن و در مقیاس سلولی نیز عمل می‌کنند.

سلول‌هایی که بهتر زنده می‌مانند و بیشتر تکثیر می‌شوند، نسبت به سایر سلول‌ها گسترش پیدا می‌کنند.

اما مشکلی اساسی وجود دارد.

آنچه برای یک سلول، موفقیت تکاملی محسوب می‌شود، برای کل بدن یک فاجعه است.

سلول سرطانی قوانین همکاری را کنار می‌گذارد و تنها به تکثیر خودش ادامه می‌دهد.

در نهایت آن‌قدر رشد می‌کند که عملکرد اندام‌ها را مختل می‌کند و همان بدنی را که بقایش به آن وابسته است، از بین می‌برد.

به همین دلیل، برخی زیست‌شناسان سرطان را نوعی تراژدی تکاملی می‌دانند.

اما سؤال مهم‌تر این است...

اگر سرطان تا این اندازه زیان‌بار است، چرا انتخاب طبیعی آن را حذف نکرده است؟

پاسخ در نحوه عملکرد خود انتخاب طبیعی نهفته است.

انتخاب طبیعی بیش از هر چیز، صفاتی را حذف یا حفظ می‌کند که بر موفقیت در تولیدمثل اثر می‌گذارند.

بیشتر سرطان‌ها در سنین بالاتر بروز می‌کنند؛ یعنی زمانی که انسان‌ها، در طول بخش بزرگی از تاریخ تکامل، معمولاً فرزندان خود را به دنیا آورده بودند.

بنابراین فشار انتخاب طبیعی برای حذف کامل استعداد ابتلا به سرطان نسبتاً محدود بوده است.

به همین دلیل، بدن ما نتوانسته سرطان را به طور کامل حذف کند؛ بلکه تنها احتمال وقوع آن را تا حد امکان کاهش داده است.

اگر انسان‌ها چند صد سال عمر می‌کردند، فرصت تجمع جهش‌ها بسیار بیشتر می‌شد و احتمال ابتلا به سرطان در بیشتر افراد به‌شدت افزایش می‌یافت.

شاید عجیب به نظر برسد، اما سرطان دشمنی نیست که از بیرون وارد بدن شده باشد.

سرطان، سلول‌های خود ماست...

سلول‌هایی که پس از انباشته شدن چندین جهش مهم، قوانین همکاری را فراموش کرده‌اند و تنها در جهت بقای خود تکامل یافته‌اند.

و شاید تلخ‌ترین حقیقت درباره سرطان همین باشد.

این بیماری نتیجه یک اشتباه ناگهانی طبیعت نیست؛ بلکه یکی از هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر چندسلولی شدن، رشد، ترمیم بافت‌ها و زندگی طولانی‌تر است.

گاهی بزرگ‌ترین دشمن ما، نه یک ویروس است و نه یک باکتری...

بلکه همان سلولی است که روزی بخشی کاملاً طبیعی از بدن خودمان بوده است.

@Discourseees

مغز، قبل از اینکه شما تصمیم بگیرید، از تصمیمتان خبر دارد!

اگر همین حالا تصمیم بگیرید انگشت اشاره دست راستتان را بالا ببرید، احتمالاً احساس می‌کنید این اتفاق دقیقاً از همان لحظه‌ای شروع شد که تصمیم گرفتید.

بالاخره چه کسی جز خودتان این تصمیم را گرفته است؟

این یکی از بدیهی‌ترین تجربه‌های زندگی ماست.

اول تصمیم می‌گیریم...

بعد عمل می‌کنیم.

اما حدود چهل سال پیش، یک آزمایش ساده، این تصور را به هم ریخت.

عصب‌شناسی به نام بنجامین لیبت از داوطلبان خواست هر زمان که خودشان خواستند، بدون هیچ برنامه قبلی، انگشتشان را حرکت دهند. هم‌زمان فعالیت الکتریکی مغز آن‌ها ثبت می‌شد و از آن‌ها خواسته می‌شد دقیقاً بگویند چه لحظه‌ای احساس کرده‌اند که تصمیم گرفته‌اند.

نتیجه، عجیب بود.

مغز، حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌ثانیه قبل از آنکه فرد احساس کند تصمیم گرفته است، فعالیتی را آغاز کرده بود که امروز آن را پتانسیل آمادگی (Readiness Potential) می‌نامیم.

یعنی مغز، قبل از آنکه آگاهی از تصمیم باخبر شود، در حال آماده کردن حرکت بوده است.

وقتی این نتایج منتشر شد، بعضی‌ها با هیجان گفتند: پس اراده آزاد یک توهم است.

اما علم، به این سادگی حکم صادر نمی‌کند.

اول از همه باید بدانیم این آزمایش فقط درباره حرکت‌های بسیار ساده بود؛ مثلاً تکان دادن یک انگشت، نه تصمیم‌های پیچیده‌ای مثل انتخاب شغل، ازدواج یا نوشتن یک کتاب.

دوم اینکه هنوز میان عصب‌شناسان اختلاف نظر وجود دارد. بعضی معتقدند این فعالیت مغزی، آغاز واقعی تصمیم است. بعضی دیگر می‌گویند فقط نشان‌دهنده آماده شدن شبکه‌های حرکتی است، نه اینکه نتیجه از قبل قطعی شده باشد.

اما فارغ از این اختلاف‌ها، یک نکته تقریباً مورد توافق است.

آنچه ما به عنوان لحظه تصمیم گرفتن تجربه می‌کنیم، آغاز ماجرا نیست. بلکه آخرین بخش زنجیره‌ای از پردازش‌های ناآگاهانه است که از چند صدم ثانیه قبل شروع شده‌اند.

و این فقط به حرکت انگشت محدود نمی‌شود.

هر ثانیه، مغز شما میلیون‌ها محاسبه انجام می‌دهد که هرگز وارد آگاهی نمی‌شوند.

وقتی راه می‌روید، صدها عضله باید با دقتی در حد میلی‌ثانیه هماهنگ شوند.

وقتی جمله‌ای را می‌خوانید، مغز باید شکل حروف، صداها، معنا، دستور زبان و خاطرات مرتبط را کنار هم بگذارد.

وقتی یک چهره آشنا را می‌بینید، در کسری از ثانیه تشخیص می‌دهد او کیست، آخرین بار کجا دیده‌ایدش و چه احساسی نسبت به او دارید.

شما از هیچ‌کدام از این مراحل خبر ندارید.

آگاهی، فقط نتیجه نهایی را تحویل می‌گیرد.

شاید بزرگ‌ترین سوءتفاهم ما درباره مغز همین باشد.

ما فکر می‌کنیم آگاهی، مدیرعامل مغز است.

در حالی که شاید بیشتر شبیه سخنگوی یک شرکت باشد.

وقتی سخنگو پشت تریبون می‌آید و خبری را اعلام می‌کند، تصمیم‌ها مدت‌ها قبل، در جلسات مختلف گرفته شده‌اند.

او فقط آخرین نفری است که از نتیجه باخبر می‌شود.

آیا این یعنی اراده آزاد وجود ندارد؟

هنوز هیچ‌کس پاسخ قطعی این سؤال را نمی‌داند.

اما یک چیز روشن است.

مغز، بسیار پیچیده‌تر از آن است که حس درونی ما درباره تصمیم‌گیری نشان می‌دهد.

شاید چیزی که ما من تصمیم گرفتم می‌نامیم، فقط آخرین صفحه داستانی باشد که نویسندگی آن، چند لحظه قبل در اعماق شبکه‌های عصبی آغاز شده است.

@Discourseees

اگر آگاهی از بین برود، آیا مغز هنوز می‌تواند ببیند؟

اگر یک روز چشم‌هایتان را ببندید، دنیا ناپدید می‌شود.

این کاملاً بدیهی به نظر می‌رسد.

اگر هم به بخش بینایی مغز آسیب وارد شود، دیگر چیزی دیده نمی‌شود.

حداقل همه ما این‌طور فکر می‌کنیم.

اما حدود پنجاه سال پیش، پزشکان با بیمارانی روبه‌رو شدند که تمام این تصویر را به هم ریختند.

یکی از معروف‌ترین آن‌ها مردی بود که پس از سکته مغزی، بخش بزرگی از قشر بینایی اولیه مغزش آسیب دید. پزشکان از او پرسیدند:

دست مرا می‌بینی؟

جوابش قاطع بود.

نه... هیچ چیز نمی‌بینم.

نور را تشخیص نمی‌داد.

شکل‌ها را نمی‌دید.

رنگ‌ها را نمی‌دید.

از نظر خودش، آن قسمت از جهان کاملاً خاموش شده بود.

اما یکی از پژوهشگران سؤال عجیبی پرسید.

اگر مجبور باشی فقط حدس بزنی، دست من سمت راست است یا چپ؟

مرد خندید.

گفت:

وقتی چیزی نمی‌بینم، چطور حدس بزنم؟

اما بالاخره جواب داد.

و درست گفت.

دوباره آزمایش را تکرار کردند.

این بار نور را به نقاط مختلف صفحه تاباندند.

باز هم گفت چیزی نمی‌بیند.

اما هر بار که مجبور می‌شد حدس بزند نور کدام سمت ظاهر شده، پاسخ‌هایش بسیار بیشتر از شانس درست بودند.

بعد مسیری پر از مانع جلوی او ساختند.

او اصرار داشت که نابیناست.

اما وقتی شروع به راه رفتن کرد، بدون اینکه خودش بداند، از بیشتر موانع عبور کرد.

انگار کسی درون مغزش داشت دنیا را می‌دید...

اما آن «کسی» هرگز وارد آگاهی نمی‌شد.

این پدیده امروز با نام Blindsight یا بینایی نابینا شناخته می‌شود و یکی از عجیب‌ترین اختلال‌های شناخته‌شده در نوروساینس است.

اما برای فهمیدن آن، باید کمی درباره مسیر بینایی بدانیم.

وقتی نور وارد چشم می‌شود، گیرنده‌های شبکیه آن را به پیام عصبی تبدیل می‌کنند.

این پیام از طریق عصب بینایی به مغز می‌رسد.

سال‌ها تصور می‌شد تمام این اطلاعات فقط از یک مسیر عبور می‌کنند؛ شبکیه، تالاموس و بعد قشر بینایی در لوب پس‌سری.

اما بعدها مشخص شد ماجرا پیچیده‌تر از این حرف‌هاست.

بخشی از اطلاعات بینایی اصلاً از این مسیر عبور نمی‌کنند.

آن‌ها مستقیماً به ساختارهای قدیمی‌تر مغز، مثل کولیکولوس فوقانی و بعضی هسته‌های تالاموس می‌روند.

این مسیرها میلیون‌ها سال قبل از تکامل قشر مخ وجود داشته‌اند.

وظیفه‌شان هم چیز دیگری است.

آن‌ها قرار نیست دنیا را با تمام جزئیاتش به شما نشان دهند.

قرار است خیلی سریع به سؤال‌های ساده پاسخ بدهند.

چیزی دارد نزدیک می‌شود؟

حرکتی در گوشه میدان دید رخ داده؟

باید سر را به آن سمت بچرخانم یا نه؟

برای اجداد ما، این چند سؤال گاهی تفاوت میان مرگ و زندگی بود.

اگر موجودی در علفزار حرکت می‌کرد، لازم نبود ابتدا رنگ پوستش، شکل گوش‌هایش و اندازه دمش را تحلیل کنید.

کافی بود بفهمید چیزی در حال حرکت است و شاید خطرناک باشد.

به همین دلیل، طبیعت هرگز این مسیر قدیمی را حذف نکرد.

وقتی قشر بینایی آسیب می‌بیند، این مسیرهای قدیمی هنوز زنده‌اند.

آن‌ها هنوز می‌توانند حرکت، جهت و بعضی ویژگی‌های ساده را پردازش کنند.

اما چون اطلاعاتشان به شبکه‌هایی که آگاهی بینایی را می‌سازند نمی‌رسد، فرد هیچ تجربه‌ای از دیدن ندارد.

اینجا یکی از عجیب‌ترین پرسش‌های نوروساینس متولد می‌شود.

اگر مغز می‌تواند بدون آگاهی ببیند...

پس اصلاً دیدن یعنی چه؟

ما معمولاً تصور می‌کنیم دیدن، یعنی ورود نور به چشم.

بعد یاد می‌گیریم که نه، چشم فقط یک گیرنده است و مغز تصویر را می‌سازد.

اما Blindsight یک قدم فراتر می‌رود.

این پدیده می‌گوید حتی ساختن تصویر هم کافی نیست.

آنچه ما دیدن می‌نامیم، فقط زمانی اتفاق می‌افتد که آن پردازش‌ها وارد آگاهی شوند.

یعنی ممکن است مغز اطلاعات را دریافت کند، تحلیل کند، حتی بر اساس آن تصمیم بگیرد...

اما شما هرگز از وقوع هیچ‌کدامشان باخبر نشوید.

شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا همین باشد.

ما همیشه فکر می‌کنیم آگاهی، شرط لازم برای تعامل با جهان است.

اما این بیماران نشان می‌دهند مغز، مدت‌ها قبل از آنکه چیزی وارد آگاهی شود، مشغول کار است.

انگار آگاهی آخرین نفری است که از اتفاقات مغز باخبر می‌شود.

شاید به همین دلیل است که بعضی عصب‌شناسان می‌گویند بزرگ‌ترین اشتباه ما این است که فکر می‌کنیم آگاهی، مرکز فرماندهی مغز است.

در حالی که شاید فقط پنجره کوچکی باشد که بخش بسیار محدودی از آنچه در اعماق مغز می‌گذرد، از آن دیده می‌شود.

و شاید سؤال واقعی این نباشد که:

چگونه می‌بینیم؟

بلکه این باشد که...

چرا فقط از بخش کوچکی از آنچه مغزمان می‌بیند، آگاه می‌شویم؟

@Discourseees

چرا انسان جانوری است که از خجالت سرخ می‌شود؟

فرض کنید وسط خیابان راه می‌روید.

ناگهان زمین می‌خورید.

چند نفر برمی‌گردند و شما را نگاه می‌کنند.

در همان چند ثانیه، اتفاق عجیبی در بدنتان می‌افتد.

ضربان قلب بالا می‌رود.

تنفستان تغییر می‌کند.

و صورتتان شروع به سرخ شدن می‌کند.

همه ما این تجربه را داشته‌ایم.

اما یک سؤال عجیب...

چرا؟

ترس را می‌فهمیم.

اگر یک شیر حمله کند، افزایش ضربان قلب، انقباض عضلات و ترشح آدرنالین کاملاً منطقی است.

اما سرخ شدن صورت چه کمکی می‌کند؟

اتفاقاً برعکس...

اگر بخواهید چیزی را پنهان کنید، آخرین چیزی که به آن نیاز دارید این است که صورتتان مثل چراغ قرمز، احساسات درونی‌تان را لو بدهد.

پس چرا تکامل چنین ویژگی عجیبی را حذف نکرد؟

قرن‌ها این سؤال بی‌پاسخ بود.

حتی چارلز داروین هم در کتاب ابراز هیجان‌ها در انسان و حیوانات نوشت که سرخ شدن از مرموزترین رفتارهای انسان است.

چون تقریباً هیچ پستاندار دیگری چنین واکنشی ندارد.

وقتی خجالت می‌کشید، سیستم سمپاتیک فعال می‌شود؛ همان سیستمی که در ترس و استرس هم فعال است.

اما برخلاف بسیاری از بخش‌های بدن که رگ‌هایشان تنگ می‌شود، در پوست صورت رگ‌های خونی گشادتر می‌شوند.

خون بیشتری وارد گونه‌ها، بینی و پیشانی می‌شود و نتیجه همان رنگ قرمزی است که همه می‌شناسیم.

اما چرا فقط صورت؟

چون صورت مهم‌ترین بستر ارتباط اجتماعی انسان است.

ما نه فقط با کلمات، بلکه با کوچک‌ترین تغییرات چهره با هم حرف می‌زنیم.

یک بالا رفتن ابرو.

یک انقباض لب.

یک تغییر میلی‌متری مردمک.

و البته...

سرخ شدن.

زیست‌شناسان تکاملی معتقدند این واکنش احتمالاً یک سیگنال صادقانه است.

شما نمی‌توانید عمداً در یک ثانیه صورتتان را سرخ کنید.

همان‌طور که نمی‌توانید با اراده، ضربان قلبتان را ناگهان دو برابر کنید.

به همین دلیل، مغز دیگران این پیام را تا حد زیادی قابل اعتماد تلقی می‌کند.

سرخ شدن صورت یعنی:

من متوجه اشتباهم شده‌ام.

قصد بدی نداشتم.

هنوز برای قضاوت شما ارزش قائلم.

در یک گونه فوق‌العاده اجتماعی مثل انسان، این پیام می‌تواند ارزش زیادی داشته باشد.

کسی که بعد از شکستن یک هنجار اجتماعی، هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد، ممکن است کمتر قابل اعتماد به نظر برسد.

اما کسی که نشانه‌های واقعی شرمندگی را بروز می‌دهد، شانس بیشتری برای حفظ روابط اجتماعی دارد.

در واقع، شاید سرخ شدن صورت بیش از آنکه یک واکنش فیزیولوژیک باشد، یک ابزار تکاملی برای حفظ همکاری میان انسان‌ها باشد.

جالب‌تر اینکه ما حتی از سرخ شدن خودمان هم خجالت می‌کشیم.

یعنی فقط کافی است احساس کنیم دیگران متوجه سرخ شدن صورتمان شده‌اند تا این واکنش شدیدتر شود.

این چرخه، تقریباً در هیچ جانور دیگری با این شدت دیده نمی‌شود.

شاید به همین دلیل است که داروین آن را انسانی‌ترین حالت چهره می‌دانست.

و شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا همین باشد...

ما معمولاً فکر می‌کنیم تکامل فقط پنجه‌های تیزتر، مغز بزرگ‌تر یا عضلات قوی‌تر ساخته است.

اما شاید یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های تکامل، این بوده که بدن ما را طوری طراحی کرده که گاهی حقیقت را، حتی برخلاف میل خودمان، روی صورتمان بنویسد.

@Discourseees

چرا مغز شما، بعضی خاطرات را هرگز فراموش نمی‌کند؟

همه ما خاطراتی داریم که دوست داریم برای همیشه از ذهنمان پاک شوند.

یک اشتباه جلوی جمع.

یک جمله‌ای که نباید می‌گفتیم.

یک شکست.

یک تصادف.

یا حتی یک اتفاق کوچک که سال‌ها از آن گذشته، اما هنوز گاهی قبل از خواب ناگهان وارد ذهنمان می‌شود.

جالب اینجاست که در همان روز، شاید ده‌ها اتفاق دیگر هم افتاده باشد.

با آدم‌های مختلف حرف زده‌اید.

چندین چهره دیده‌اید.

چند خیابان را رد کرده‌اید.

اما از همه آن‌ها تقریباً هیچ چیزی به یاد ندارید.

در عوض، مغزتان هنوز همان اشتباه ده سال پیش را با تمام جزئیات نگه داشته است.

چرا؟

آیا مغز عمداً ما را آزار می‌دهد؟

آیا حافظه، یک سیستم معیوب است؟

یا اصلاً داستان چیز دیگری است؟

برای فهمیدن پاسخ، باید یکی از بزرگ‌ترین سوءبرداشت‌های ما درباره حافظه را کنار بگذاریم.

بیشتر مردم فکر می‌کنند حافظه، مثل یک هارددیسک است.

اتفاقی رخ می‌دهد.

مغز آن را ذخیره می‌کند.

هر وقت لازم باشد، دوباره همان فایل را باز می‌کند.

اما نوروساینس سال‌هاست نشان داده که این تصویر، تقریباً کاملاً اشتباه است.

حافظه یک آرشیو نیست.

حافظه، یک سیستم انتخاب است.

مغز قرار نیست همه چیز را نگه دارد.

اصلاً چنین کاری غیرممکن است.

در هر ثانیه میلیون‌ها پیام عصبی وارد مغز می‌شوند.

اگر قرار بود همه آن‌ها با یک اهمیت ذخیره شوند، بعد از مدت کوتاهی دیگر هیچ چیز ارزش خاصی نداشت.

بنابراین مغز از همان ابتدا شروع به قضاوت می‌کند.

این اتفاق مهم بود یا نه؟

آیا ممکن است دوباره تکرار شود؟

آیا دانستن آن، احتمال زنده ماندن را بیشتر می‌کند؟

اگر پاسخ مثبت باشد، احتمال ماندگار شدن آن خاطره بسیار بیشتر می‌شود.

به همین دلیل است که هیجان، ترس، شرم و غافلگیری، تأثیر عجیبی بر حافظه دارند.

وقتی اتفاقی از نظر احساسی شدید باشد، ساختاری در عمق مغز به نام آمیگدال فعال می‌شود.

آمیگدال فقط مرکز ترس نیست.

در واقع، یکی از وظایف اصلی آن این است که به هیپوکامپ پیام بدهد:

این اتفاق مهم است؛ آن را جدی بگیر.

در نتیجه، همان خاطره با قدرت بیشتری تثبیت می‌شود.

اما سؤال مهم‌تر این است...

چرا خاطرات شرم‌آور این‌قدر ماندگارند؟

فرض کنید ده هزار سال پیش، انسانی در قبیله‌اش رفتاری انجام می‌داد که باعث می‌شد از گروه طرد شود.

در آن زمان، طرد شدن فقط یک ناراحتی اجتماعی نبود.

ممکن بود به معنی گرسنگی، نداشتن محافظ، نداشتن جفت و در نهایت مرگ باشد.

برای همین، مغزی که اشتباهات اجتماعی را بهتر به خاطر می‌سپرد، احتمالاً شانس بیشتری برای بقا داشت.

به زبان ساده‌تر...

شرم، فقط یک احساس نیست.

یک سیستم یادگیری است.

هر بار که از یادآوری یک اشتباه قدیمی خجالت می‌کشید، مغز در واقع دارد به خودش یادآوری می‌کند:

دفعه بعد این اشتباه را تکرار نکن.

اما این سیستم یک مشکل دارد.

مغز بین خطرهای امروزی و خطرهای صد هزار سال پیش تفاوت زیادی قائل نیست.

برای مغز، یک سخنرانی ناموفق جلوی همکلاسی‌ها، ممکن است همان‌قدر مهم به نظر برسد که برای اجدادمان، تحقیر شدن جلوی قبیله.

برای همین، خاطره‌ای که از نظر منطقی دیگر هیچ اهمیتی ندارد، هنوز هم می‌تواند با کوچک‌ترین محرکی دوباره زنده شود.

و شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که...

هر بار که آن خاطره را به یاد می‌آورید، در حال باز کردن یک فایل قدیمی نیستید.

شما آن را دوباره می‌سازید.

نوروساینس امروز نشان داده است که خاطرات هنگام یادآوری، برای مدتی ناپایدار می‌شوند و سپس دوباره ذخیره می‌شوند؛ فرایندی که به آن بازتحکیم (Reconsolidation) می‌گویند.

یعنی هر بار که گذشته را به یاد می‌آورید، این احتمال وجود دارد که جزئیاتی به آن اضافه یا از آن کم شود.

به همین دلیل است که حافظه، با وجود شگفت‌انگیز بودنش، یکی از قابل‌اعتمادترین راویان زندگی ما نیست.

شاید بزرگ‌ترین اشتباه ما این باشد که فکر می‌کنیم مغز، گذشته را حفظ می‌کند.

در حالی که مغز، گذشته را بازسازی می‌کند.

و تنها بخش‌هایی را نگه می‌دارد که از نگاه تکامل، ممکن است روزی دوباره به درد زنده ماندنمان بخورند.

@Discourseees