پایان یک دیکتاتور

✍️دکتر قربان عباسی _جامعه‌شناس

دیکتاتوری، پیش از آنکه یک نظام سیاسی باشد، یک وضعیت روحی است؛ حالتی مزمن که در آن قدرت از پاسخ‌گویی معاف می‌شود و جامعه به سکوت عادت داده می‌شود. دیکتاتور از دل ترس زاده می‌شود، اما با بازتولید ترس زنده می‌ماند. او نه به رضایت نیاز دارد و نه به حقیقت؛ تنها چیزی که برایش حیاتی است، تداوم فرمان‌پذیری است. در چنین نظمی، انسان نه شهروند، بلکه تابع است؛ نه صاحب صدا، بلکه حامل اطاعت.

دیکتاتوری همیشه با وعده آغاز می‌شود: وعده‌ی امنیت، شکوه، استقلال، نجات. اما این وعده‌ها به‌سرعت به ابزار کنترل بدل می‌شوند. زبان رسمی، زبان تهدید است؛ تاریخ بازنویسی می‌شود؛ حافظه جمعی قطع می‌گردد. دیکتاتوری از مردم نمی‌خواهد باور کنند، می‌خواهد فراموش کنند. فراموشیِ کرامت، فراموشیِ حق، فراموشیِ امکان بدیل.

در این ساختار، قدرت نه به‌مثابه مسئولیت، بلکه به‌مثابه تملک عمل می‌کند. کشور ملک شخصی می‌شود، نهادها به تزئین بدل می‌گردند و قانون به فرمان تقلیل می‌یابد. دیکتاتور خود را با ملت یکی می‌کند تا هر نقدی، خیانت تلقی شود. این همان لحظه‌ای است که سیاست به الهیات تاریک تبدیل می‌شود: رهبر خطاناپذیر، مردم گناهکار، آینده گروگان.

اما دیکتاتوری، هرقدر هم خشن و طولانی، از یک ضعف بنیادی رنج می‌برد: ناتوانی در تولید معنا. زور می‌تواند اطاعت بسازد، اما نمی‌تواند امید پایدار تولید کند. سرکوب می‌تواند خیابان را ساکت کند، اما نمی‌تواند ذهن را خاموش سازد. به همین دلیل است که دیکتاتورها از کلمه می‌ترسند، از تصویر می‌ترسند، از بدن جمعی می‌ترسند. هر تجمع، هر فریاد، هر خاطره، تهدید است.

حقیقت پابرجاست: هیچ دیکتاتوری ابدی نیست. پایان دیکتاتورها الزاماً با تانک و نیروهای خارجی رقم نمی‌خورد؛ اغلب با فرسایش درونی، انزوای مشروعیتی و فروپاشی اعتماد آغاز می‌شود. لحظه‌ای که مردم دیگر حتی تظاهر به باور نمی‌کنند، دیکتاتوری وارد فاز احتضار شده است. این پایان ممکن است ناگهانی یا تدریجی باشد، اما اجتناب‌ناپذیر است.

نقد رادیکال دیکتاتوری یعنی نام‌بردن از حقیقتی ساده و بی‌رحم: دیکتاتور بدون ترس مردم هیچ است. تمام دستگاه امنیتی، تبلیغاتی و ایدئولوژیک او برای مدیریت همین ترس ساخته شده است. وقتی ترس ترک برمی‌دارد، قدرت عریان می‌شود؛ و قدرت عریان، ناپایدار است.

دیکتاتوری نه نشانه‌ی قدرت یک ملت، بلکه سند زخم‌خوردگی آن است. پایان آن، هر زمان که فرا برسد، نه هدیه‌ی قدرت‌های خارجی، بلکه محصول بازگشت مردم به صدای خود است. تاریخ نشان داده است: عصر دیکتاتورها نه با سقوط کاخ‌ها، بلکه با فروپاشی مشروعیت پایان می‌یابد. این پایان، دیر یا زود، اما قطعی است.

#دیکتاتور #مادرو #خامنه_ای #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌

اثر حقیقت واهی (Illusory Truth Effect) یکی از شناخته‌شده‌ترین سوگیری‌های شناختی است که نشان می‌دهد تکرار مداوم یک ادعا— اگر غلط باشد—می‌تواند باعث شود افراد آن را به‌عنوان حقیقت بپذیرند. این پدیده بر پایه این واقعیت روان‌شناختی عمل می‌کند که آشنایی ذهنی با یک گزاره، حس صحت و اطمینان به آن را افزایش می‌دهد. به بیان ساده، هرچه چیزی را بیشتر بشنویم، احتمال بیشتری دارد که آن را باور کنیم، صرف‌نظر از اینکه چقدر با شواهد واقعی در تضاد باشد.

این سوگیری در جوامع چندفرهنگی و به‌ویژه در نظام‌های بسته، بستر حاصل‌خیزی برای تحریف واقعیت فراهم می‌کند. حکومت‌های دیکتاتوری مذهبی، که نیازمند تثبیت یک روایت واحد و جلوگیری از پرسش‌گری هستند، از این پدیده به‌عنوان یک ابزار تبلیغاتی مؤثر استفاده می‌کنند. آن‌ها با تکرار بی‌وقفه آموزه‌ها، شعارها و روایت‌های ایدئولوژیک، حتی مخالفان را در معرض همان گزاره‌ها قرار می‌دهند تا در طول زمان، حس آشنایی جای تحلیل منطقی را بگیرد.

یکی از پیامدهای خطرناک اثر حقیقت واهی این است که مرز بین «باور» و «حقیقت» در ذهن مردم محو می‌شود. وقتی یک جامعه مرتباً با گزاره‌های خاص بمباران شود، حتی اگر در ابتدا با شک و تردید به آن‌ها نگاه کند، به تدریج در برابر آن‌ها بی‌دفاع می‌شود. در حکومت‌های دیکتاتوری مذهبی، این روند اغلب با استفاده از منابر، رسانه‌های کنترل‌شده، آموزش رسمی و مراسم آیینی تشدید می‌گردد تا یک «واقعیت رسمی» جایگزین واقعیت‌های متکثر و متناقض شود.

از منظر روان‌شناختی، اثر حقیقت واهی بر اساس «پردازش روانی آسان» عمل می‌کند: ذهن ما ترجیح می‌دهد چیزی را بپذیرد که آسان و بدون زحمت پردازش می‌شود. گزاره‌ای که بارها شنیده‌ایم، به‌صورت روان‌تری در ذهن پردازش می‌شود و همین روانی پردازش، به‌اشتباه به‌عنوان نشانه صحت آن تلقی می‌گردد. این مکانیسم، به‌خصوص در جوامعی که دسترسی آزاد به اطلاعات محدود است، به یک چرخه خودتقویت‌کننده تبدیل می‌شود که شکستن آن دشوار است.

برای مقابله با اثر حقیقت واهی، دو گام ضروری وجود دارد: نخست، آموزش سواد رسانه‌ای و مهارت ارزیابی انتقادی اطلاعات؛ دوم، ایجاد دسترسی آزاد و گسترده به منابع خبری و روایت‌های جایگزین. در غیاب این اقدامات، هرچقدر هم یک حکومت دروغ بزرگی بگوید، کافی است آن را آن‌قدر تکرار کند تا در نهایت به «حقیقت رسمی» بدل شود—حقیقتی که نه بر شواهد، بلکه بر آشنایی و تکرار بنا شده است.

#خطای_شناختی #سوگیری_شناختی #اثر_حقیقت_واهی #پروپاگاندا #حکومت_مذهبی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

در زمانه ظلم سازمان‌یافته،
خاموشی چگونه به همدستی بدل می‌شود

پیام همراهان

اکنون زمان آن است که نه از جایگاه شعار، بلکه از منظر اخلاق سوال کرد: آیا می‌شود اعتراض کرد؟
یا باید اندیشید: آیا می‌توان اعتراض نکرد؟

در فلسفه اخلاق، سکوت هرگز خنثی نیست. ارسطو انسان را «حیوان سیاسی» می‌دانست؛ یعنی موجودی که خیر او در پیوند با خیر جمعی معنا پیدا می‌کند. وقتی نظم سیاسی به‌جای تحقق خیر عمومی، به ابزار سلطه و تحقیر انسان تبدیل می‌شود، کناره‌گیری از عرصه عمومی دیگر فضیلت نیست، بلکه گسست از انسان‌بودن است.

کانت کرامت انسانی را امری ذاتی می‌دانست و تاکید می‌کرد انسان هرگز نباید صرفا «وسیله» باشد. در نظامی که بدن، صدا و زندگی شهروندان را ابزار حفظ قدرت می‌کند، اعتراض فقط یک حق نیست؛ پاسداری از کرامت انسانی است. نادیده‌گرفتن این وضعیت، به‌معنای پذیرش فروکاستن انسان به وسیله است.

هانا آرنت، در تحلیل «ابتذال شر»، هشدار می‌دهد که شر بزرگ اغلب نه به‌دست هیولاها، بلکه به‌واسطه انسان‌های عادیِ خاموش و مطیع ممکن می‌شود. از این منظر، سکوت در برابر سرکوب، نوعی مشارکت منفعلانه در تداوم آن است. خاموشی، بی‌طرفی نیست؛ جای ایستادن در کنار قدرت است.

جان رالز، نافرمانی مدنی را در شرایط بی‌عدالتی ساختاری، کنشی اخلاقی برای بازگرداندن جامعه به عدالت می‌داند؛ کنشی که هدفش نه هرج‌ومرج، بلکه منفعت عمومی است. وقتی راه‌های اصلاح بسته می‌شوند، اعتراض مسالمت‌آمیز به زبان اخلاق جامعه بدل می‌شود.

در تجربه. مردم ایران، تحت حاکمیت یک دیکتاتوری مذهبی، اعتراضات اخیر نه واکنشی احساسی، بلکه پاسخی اخلاقی به سلب سیستماتیک کرامت، آزادی و حق زیستن بوده است. در چنین شرایطی، کنش اعتراضی دیگر انتخابی شخصی نیست؛ وظیفه‌ای عمومی برای رهایی جمعی است.

اعتراض، دفاع از زندگی است.
و خاموش‌ماندن، هرچند از سر بی‌تفاوتی، ترس یا خستگی، در نهایت به دفاع از ظلم می‌انجامد.

#اعتراضات_سراسرى #پایان_دیکتاتور #قشر_خاکستری #همبستگی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402