انتخاب کلمۀ سال روسیه از دید «انستیتو پوشکین» : پوشکین در میان چهارپایان

انستیتو پوشکین بنا به سنت هرسالۀ خود، پنج کلمۀ سال روسیه را انتخاب کرد. این کلمات عبارتند از:
پوشکین، خانواده، هوش مصنوعی، انتخابات، چهارپا. در میان این کلمات، آنچه فوراً به چشم می‌آید، کلمۀ آخر است که قرابت چندانی با سایرین ندارد. در زیر تحلیلی از چرایی انتخاب این کلمات ارائه خواهد شد.

پوشکین
روسیه، سال 2024 را به عنوان 225-امین سال تولد شاعر بلندآوازۀ خود، جشن گرفت و به تبلیغ آثار و اقدامات او پرداخت. پربیراه نیست که روسیه در زمان بحران اوکراین و مواجه شدن با تبلیغات ضدروسی و روس‌هراسانه، بدین شکل و با قدرت نرم خود اقدام به مبارزه با غرب کرده باشد.

خانواده
همچنین سال 2024 در روسیه، از جانب رئیس جمهور این کشور سال «خانواده» نامگذاری شده بود. طی سال جاری میلادی تبلیغات بسیاری در خصوص فرزند آوری و اهمیت خانواده از جانب روسیه انجام شده بود که انتخاب این کلمه به عنوان یکی از 5 کلمۀ سال، حاکی از همین موضوع است.

هوش مصنوعی
اهمیت روزافزون هوش مصنوعی و در دنیای کنونی برای روسیه نیز محرز است. از این رو چندان دور از انتظار نیست که هوش مصنوعی جایی در میان 5 کلمۀ انتخابی انستیتو پوشکین داشته باشد.

انتخابات
مارس سال جاری، انتخابات مهم ریاست جمهوری روسیه برگزار شد. در این انتخابات 77.3% واجدین شرایط به پای صندوق های رای آمدند و از این میزان، 87.28% رای دهندگان، به ولادیمیر پوتین رای دادند تا به این ترتیب، ولادیمیر پوتین برای یک دوره دیگر حضور خود در کاخ کرملین را تمدید کند.

چهارپا(квадробер)
این کلمه، به افرادی اطلاق می‌شود که ماسک حیوانات به صورت میزنند، روی چهار دست و پا راه می‌روند و رفتارهای شبیه حیواناتِ مورد علاقۀ خود انجام می‌دهند. اگر دقت کرده باشید، 4 کلمه‌ای که در بالا گفته شد، همگی رنگ و بوی محافظه‌کاری داشتند. اما این کلمه و قشری که این کلمه به آن‌ها اطلاق می‌گردد، نسبتی با محافظه‌کاری ندارند. به نظر می رسد علی رغم تمام تلاش‌های روسیه در راستای اهمیت به سنت، خانواده و ضدیت با ارزش‌های غربی، کماکان قشری از جامعۀ جوان روسیه پایبند به تبلیغات کرملین نیست و در همین راستا، گاه و ناگاه زیرفرهنگ‌های (subculture) متعددی در جامعۀ روسیه به وجود می‌آید.
کلمۀ квадробер از آنجایی در محافل و صفحات مجازی بازتاب گسترده یافت که خواننده روسی به نام Mia Boyka بر روی سن، دختری را که ماسک گربه به صورت داشت، به باد انتقاد گرفت. پس از آن جنجال‌ها شروع شده و این خواننده مورد انتقاد جوانان قرار گرفت. گویا ورزشی نیز به نام «چهارپایی» شناخته شده است که بتواند وجهه هنجاری به آن دهد. با این حال نمایندگان مجلس روسیه در ماه اکتبر شروع به تنظیم لایحه‌ای کردند تا بتوانند به صورت قانونی با فراگیری آن مقابله کنند.

✏️حسین اصغری | @Birioza

فروپاشیدن، فروپاشاندن یا خودانحلالی؟

کلمات، به صریح‌ترین شکل ممکن، موضع انسان نسبت به موضوعات را لو می‌دهند. در زبان روسی، وقتی صحبت از پایان شوروی باشد، دو واژه برای «فروپاشی» به کار می‎‌رود، که البته هر دوی آن به یک شکل به فارسی ترجمه می‌شوند؛ غافل از این که این کلمات، بار معنایی متفاوتی دارند: Распад و Развал. بسته به این که گوینده از کدام یک استفاده کند، می‌توان دیدگاه سیاسی او به مسئلۀ «فروپاشی شوروی» را دانست.

«فروپاشی - Распад» به این معناست که یک مجموعه، با مشکلاتی که در درون خود دارد، در نهایت فرومی‌پاشد (از فعل Распадаться).

اما «فروپاشی - Развал» زمانی به کار می‌رود که گوینده معتقد باشد، پایان حیات شوروی ناشی از مشکلات تحمیلی از بیرون بوده که نهایتاً آن را فروپاشانده است (از فعل Развалить).

نکتۀ جالب‌تر اینجاست که اخیراً واژۀ ثالثی نیز به میان آمده که دو دیدگاه دیگر را به حاشیه می‌برد: «خودانحلالی - Самороспуск». یعنی گوینده با بکاربردن این کلمه، معتقد است که فروپاشی شوروی، حاصل یک قرارداد سیاسی آگاهانه بوده که نتیجتاً به توقف حیات شوروی منجرشده است.

✏️حسین اصغری | @Birioza

دیدگاه میخائیل شویدکوی، وزیر سابق فرهنگ فدراسیون روسیه، در خصوص انتخابات و نظر اکثریت:

اکثریت معمولاً محافظه‌کار است و این کاملاً طبیعی است. او از تغییرات می‌ترسد، چرا که تغییرات باعث سردرگمی او می‌شود. نهادهای دموکراتیک نیز بسیار حیله‌گرند. نامزدها در تجمعات و میتینگ‌های پیش از انتخابات سخنان فریبنده می‌گویند، در حالی که می‌دانند بعداً باید تصمیماتی اتخاذ کنند که به مذاق عامه خوش نمی‌آید. هیچ‌کس قبل از انتخابات نمی‌گوید: «ما کارهایی خواهیم کرد که مورد پسند اکثریت واقع نخواهد شد». قبل از انتخابات نمی‌گویند که «ما سن بازنشستگی را افزایش خواهیم داد»، اما بعد از انتخابات مجبور به انجام آن می‌شوند. بنابراین، همیشه بین انتظارات اکثریت و نیاز به پیشرفت جامعه و دولت، درگیری ایجاد می‌شود. این درگیری از همان ابتدا برنامه‌ریزی شده است. معمولاً لوکوموتیوهای توسعۀ در کشورها « اکثریت» نیست، بلکه ۱۰ تا ۱۵ درصد از جمعیت کشور به عنوان لوکوموتیو توسعه شناخته می‌شود. و بدون این اقلیت، متأسفانه توسعه‌ای وجود نخواهد داشت؛ اگر می‌دانستیم که در زمان گالیله چند نفر به این امر باور داشتند که زمین به دور خورشید می‌چرخد، می‌فهمیدیم که آن‌ها اقلیتی بسیار ناچیز بودند؛ یک اقلیت واقعاً ناچیز. و این موضوع را باید درک کرد. لازمۀ یک رأی‌گیری دموکراتیک داشتن استعداد نیست. من فکر می‌کنم اگر برای نظریۀ نسبیت انیشتین رأی‌گیری می‌شد، ممکن بود که اکثریت به نفع این نظریه رأی ندهد.

از کتاب «گفتگوهایی من باب آینده‌ای که هنوز نیامده»
Беседы о будущем, которого пока нет


✍🏻حسین اصغری | @Birioza

باشگاه والدای، در اکتبر ۲۰۲۲، یعنی ۸ماه پس از شروع بحران اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، گزارشی منتشر کرد که در آن ساختار نظام بین‌الملل آینده را پیش بینی می‌کند.
نویسندگان این گزارش در مورد احتمال تغییر اپراتور در غرب یا پیشتازی چین در نظام بین‌الملل آتی به معتقدند که:


جایگزینی «اپراتور»، همان‌طور که در قرون گذشته هم رخ می‌داد (مثلاً ایالات متحده به جای بریتانیا)، در نظم آتی دیگر کارساز نخواهد بود. نه این که غیرممکن باشد.

فرض بر این است که باید چین «سکاندار» بعدی نظام بین‌الملل شود، اما برای این امر موانع متعددی وجود دارد:
اولاً، رهبر فعلی به هیچ وجه قصد ندارد جایگاه خود را به پکن واگذار کند، و تمام سیستم تحت کنترل او، به ویژه سیستم مالی و اقتصادی، برای مقابله با این امر بکارگرفته خواهد شد.
ثانیاً، به نظر می‌رسد که چین اصلاً آماده نبوده و نخواهد بود که بار و ریسک‌های ابرقدرتی را به جان بخرد.
ثالثاً، که مهم‌ترین نکته نیز همین است، ساختار سیاست جهانی به‌گونه‌ای تغییر کرده که دولت‌های مهم، دیگر به سادگی صاحب سلطه نخواهند بود.


✍️حسین اصغری | @Birioza

بریکس در دوراهی: «دلار زدایی و رویکرد ضدغربی» یا «اتخاذ رویکرد صرفاً غیرغربی»

برخلاف آنچه که در فضای عمومیِ تحلیل روابط‌ بین‌الملل در ایران می‌گذرد، بریکس خود را یک سازمان ضدغربی نمی‌داند. با این حال نشانه‌هایی هست که می‌توان آن را تاحدودی ضدغربی نیز دانست. ولادیمیر پوتین در نشستی با نمایندگان رسانه‌‌ای کشورهای عضو بریکس، که یک هفته پیش از برگزاری اجلاس ۲۰۲۴ برپا شده بود، با اشاره به سخنان مودی، نخست‌وزیر هند، اظهار داشت که: "بریکس یک «اتحاد ضدغربی» نیست، بلکه صرفاً «غیرغربی» است." و افزود که بریکس «اتحادی است از کشورهایی که براساس ارزش‌های مشترک و چشم‌انداز توسعه، با یکدیگر همکاری می‌کنند و مهم‌ترین اصل این اتحاد، در نظر گرفتن منافع یکدیگر است. بنابراین بریکس هرگز علیه کسی تشکیل نشده است».

این سخنان پوتین، با توجه به این که بریکس در چشم انداز خود، گسترش خود را نیز مد نظر دارد، می‌تواند به این معنا باشد که شاید در آینده برخی کشورهای اروپایی نیز بتوانند در صورت پذیرش واقعی ارزش‌های بریکس به این اتحاد بپیوندند.

ادامه: اینجا

✍️حسین اصغری | @Birioza

تاریخ روسیه، عرصۀ تمام‌عیار بازتولید «محافظه‌کاری» است. احترام به سنت‌ها و تکریم نهاد «خانواده»، که از ارکان اصلی محافظه‌کاری به شمار می‌آیند، در روسیۀ تزاری، اتحاد جماهیر شوروی و در فدراسیون روسیه مدام در شکل‌های مختلف ظهور یافته و در تازه‌ترین اقدام، دولت روسیه طی قانونی، تبلیغات منفی درمورد «خانواده» و «فرزندآوری» را ممنوع اعلام کرده است.

بر اساس این سند، انتشار محتوای «زندگی بدون فرزند» (Childfree) در اینترنت، رسانه‌های جمعی و فیلم‌ها ممنوع خواهد بود. وب‌سایت‌هایی که چنین تبلیغاتی را منتشر می‌کنند، در فهرست واحدهای رسانه‌ای ممنوعۀ «Роскомнадзор» قرار خواهند گرفت. مالکان شبکه‌های اجتماعی باید برای شناسایی متخلفین، بر محتوای منتشر شده نظارت کنند و فیلم‌هایی که دارای چنین تبلیغاتی هستند، پروانه نمایش نخواهند گرفت.


✍🏻حسین اصغری | @Birioza

پیوتر یاکُولِویچ چاادایف (۱۷۹۴-۱۸۵۶)، از متفکرین مطرح قرن نوزدهم روسیه است که بیشتر به جهت شعری که پوشکین با عنوان «به چاادایف» در مورد او سرود، شناخته می‌شود.

چاادایف طی سال‌های ۱۸۲۸-۱۸۳۰ مشهورترین اثر خود به نام «نامه‌های فلسفی» را نوشت. این اثر، متشکل از شش نامه است که فقط نامۀ اول آن در زمان حیات نویسنده به چاپ رسید.

پس از انتشار اولین نامه، جنجال بزرگی در محافل علمی و ادبی روسیه به وجود آمد. وزیر علوم وقت، سرگی سیمیونویچ اوواروف این اثر را چرندیاتی گستاخانه نامید. سپس چاادایف از سمت مقامات روسیه، "دیوانه" خطاب شد و تحت کنترل پزشک و پلیس ویژه قرار گرفت.

اما او در این نامه چه گفته بود که اینگونه مورد هجمه قرار گرفت؟ در پست بعدی بخشی از این نامه را خواهم آورد.

✍🏻حسین اصغری | @Birioza

... و بنابراین از شما می پرسم: حکیمان و متفکران ما کجا هستند؟ چه کسی تا به حال برایمان اندیشیده است؟ چه کسی اکنون به ما می‌اندیشد؟ آخر ما درحالی که بین دو بخش اصلی جهان، یعنی شرق و غرب ایستاده‌ایم و یک آرنجمان در چین و دیگری در آلمان فرورفته، می‌بایست اکنون هر دو اصل سترگ طبیعت معنوی را در خود ترکیب می‌کردیم: تخیل و تعقل. و بدین ترتیب می‌بایست تاریخِ سراسر جهان را در تمدن خود ترکیب می‌کردیم. اما انگار این نقشی نیست که مشیت‌الهی برای ما در نظر گرفته باشد و گذشته از آن، به نظر می‌رسد که مشیت‌ الهی اصلاً نگران سرنوشت ما نیز نیست. ... و انگار چیزی به اسم تجربۀ تاریخی برای ما وجود خارجی ندارد. نسل‌ها و قرن‌ها بدون هیچ منفعتی برای ما سپری شده است. با نگاهی به (تاریخ) ما می‌توان گفت که قانون کلی بشریت در رابطه با ما منسوخ شده است. ما تنها در گوشه‌ای از دنیا افتاده‌ایم، چیزی به آن نیفزودیم و چیزی به آن نیاموختیم. ما حتی یک ایده به انبوه ایده‌های بشری نیز اضافه نکرده‌ایم، ما به هیچ وجه به پیشرفت ذهن انسان کمک نکرده‌ایم و هر آنچه را که از این پیشرفت به دست آورده‌ایم، تحریف کرده‌ایم. ما از اولین دقایق حیات اجتماعی خود هیچ حرکتی برای منافع عمومی مردم انجام نداده‌ایم. حتی تاکنون یک فکر مفید در خاک لم‌یزرع سرزمین ما متولد نشده است. هیچ حقیقت سترگی از درون ما بیرون نجسته است؛ ما خودمان زحمت اختراع چیزی را نکشیده‌ایم و از آنچه دیگران اختراع کردند فقط از ظاهر فریبنده و تجملات بیهوده‌اش استقبال کرده‌ایم.


پیوتر چاادایف، نامه‌های فلسفی، نشریۀ تلسکوپ، 1836
Пётр Я‌ковлевич Чаада‌ев, «Философические письма», журнал «Телескоп», 1836


✍🏻حسین اصغری | @Birioza

پوشکین، سعدی و چشمۀ اشک‌ها

پوشیکن به استناد اپی‌گرافی که بر منظومۀ «فوارۀ باغچه‌سرای» نوشته، شناخت خوبی از سعدی داشته است. او اینگونه اثر خود را با کلامی از سعدی تضمین کرده است:

Многие, так же как и я, посещали сей фонтан; но иных уже нет, другие странствуют далече.
Сади

ترجمه تحت اللفظی این چند سطر اینگونه است:

بسیاری چون من،
این فواره را دیده‌اند
اما آن‌ها دیگر نیستند
و مابقی نیز در دوردست‌ها سیر می‌کنند.

پژوهشگران معتقدند که این ابیات برگرفته از باب اول بوستان سعدی است؛ آنجا که شیخ اجل گفته:

شنیدم که جمشید فرخ‌سرشت|به سرچشمه‌ای بر، به سنگی نوشت
بر این چشمه چون ما بسی دم زدند|برفتند چون چشم بر هم زدند
گرفتیم عالم به مردی و زور|ولیکن نبردیم با خود به گور

نام «فوارۀ باغچه‌سرای» در حقیقت برگرفته از چشمه‌ای واقع در کریمه است که در سال ۱۷۶۴ ساخته شده و به «چشمۀ سلسبیل» یا «چشمۀ اشک‌ها» نیز معروف است. بر بالای این چشمه، دو سنگ‌نوشته وجود دارد که اولی آیه‌ای از قرآن(عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّىٰ سَلْسَبِيلًا) و دیگری اشعاری به زبان ترکی عثمانی است که فردی به نام «شیخی» آن را سروده است.

✍🏻حسین اصغری | @Birioza

با گذشت بیش‌ از سه دهه از فروپاشی شوروی که بسیاری آن‌ را نقطۀ پایانی بر سوسیالیسم می‌دانند، برخی از متفکران روسیه بر این باورند که این مکتب سیاسی بخش‌ جدایی‌ناپذیری از نظام فکری انسان است و نمی‌توان آن را پایان یافته در نظر گرفت. به عبارت دیگر، مادامی که بشر به مفاهیمی چون عدالت‌طلبی و رفاه عمومی بیندیشد، به سادگی بساط سوسیالیسم از جهان برچیده نخواهد شد. در همین راستا، در پست بعدی به بخشی از سخنان کنستانتین کوساچف، معاون شورای فدراسیون روسیه که به سوسیالیسم در آینده اشاره دارد، خواهیم پرداخت.

@Birioza

من فکر می‌کنم که در آینده ما شاهد بازگشت مجدد سوسیالیسم باشیم. نه به این دلیل که افرادی در آینده عاشق سوسیالیسم باشند، بلکه به این دلیل که توسعۀ دنیای مدرن به‌طور ناگزیر، نیاز به مشارکت بیشتر جامعه دارد و امکانات بخش خصوصی برای حل مشکلات، جهان را محدود می‌کند.

برای مثال، انرژی هسته‌ای نمی‌تواند در دست بخش خصوصی باشد و باید تحت کنترل دولت باشد. برخی از آزمایشات علمی، به‌ویژه در زمینۀ مهندسی ژنتیک و موارد مشابه، نمی‌توانند در دست بخش خصوصی باشند. مشکلاتی که انسان با آن‌ها روبه‌رو است، نیاز به همبستگی و نظارت دارند. گرمایش زمین، مسائل اقلیمی، کمبود آب شرب که می‌دانیم در آیندۀ نزدیک رو به وخامت خواهد رفت. همۀ این مشکلات را نمی‌توان در یک سیستم سازمان‌دهی لیبرالیستی حل کرد. بر این اساس است که می‌گویم با گذشت زمان، دولت به طور فزاینده‌ای زندگی انسانی، سازمان‌ها و اقتصاد را کنترل خواهد کرد.


ترجمه از کتاب «گفتگوهایی من باب آینده‌ای که هنوز نیامده»
Беседы о будущем, которого пока нет

✍🏻حسین اصغری | @Birioza

«قهرمان، در دو راهی»، ویکتور واسنیتسوف، 1882
«Витязь на распутье», Виктор Васнецов. 1882

واسنیتسوف در نامه‌ای که در خصوص این اثر به دوستش نوشت، اشاره می‌کند که روی آن سنگ، این متن نوشته شده است:

"Как пряму ехати — живу не бывати — нет пути ни прохожему, ни проезжему, ни пролетному."

«اگر مستقیم بروی، زنده نخواهی ماند. راهی برای هیچ کس باقی نمانده؛ نه برای پیاده، نه برای سواره و نه برای پرنده.»

✍🏻حسین اصغری | @Birioza

عنوان بریکس چیست؟
بریکس به دنبال چیست؟

بریکس تاکنون فاقد اساسنامه، منشور یا موافقتنامۀ مشترک و حتی مقر اجرایی متمرکز یا دبیرخانۀ واحد است. از این رو هنوز دقیقاً مشخص نیست که باید آن را چه نامید: سازمان، نهاد، اتحاد، ائتلاف، گروه یا بلوک. بنابراین دیدگاه‌های آن نه در اساسنامه، که در بیانیه‌هایش منعکس می‌گردد. در خصوص این بیانیه‌ها دو نکته حائز اهمیت است:

1. اشارۀ صریح بریکس به فعالیت طبق منشور سازمان ملل متحد و تاکید بر اصول زیر که تقریباً از همان بیانیۀ اول در سال 2011 تا بیانیۀ اخیر در اکتبر 2024 مورد توافق اعضای بریکس بوده است:
• عملگرایی، باز بودن، همبستگی و یاری‌متقابل.

(Мы твердо настроены на дальнейшее укрепление партнерства в рамках БРИКС [...] на основе прагматичного подхода и в соответствии с принципами открытости, солидарности и взаимопомощи)

2. تلاش برای ایجاد یک نظام بین المللی عادلانه، ساخت جهان چند قطبی و تغییر در ساختار شورای امنیت سازمان ملل.
(БРИКС стремится внести значительный вклад в развитие человечества и создание более равноправного и справедливого мира.)

✍🏻حسین اصغری | @Birioza

«اهالی زاپاروژیه به سلطان ترکیه نامه می‌نویسند»، ایلیا رپین، ۱۸۹۱

«Запорожцы пишут письмо турецкому султану», Илья Репин, 1891

بی شک یکی از مشهورترین تابلوهای رِپین، همین تابلوست. سوژۀ تابلو، برگرفته از داستانِ پاسخ به نامۀ تهدیدآمیز سلطان محمود چهارم (عثمانی) است‌. او طی این نامه، در سال ۱۶۷۵ به مردم زاپاروژیه دستور می‌دهد تا فوراً و به صورت داوطلبانه و بدون هیچ مقاومتی تسلیم شود.

رپین اولین بار در سال ۱۸۷۸ در مورد این نامه مطالبی شنید و جرقۀ اولیۀ ترسیم این تابلو در او شکل گرفت. سپس او به مطالعۀ تاریخ و زندگی مردمان زاپاروژیه پرداخت، به اوکراین سفر کرد، افسانه های رایج در مورد کازاک‌ها را جمع آوری نمود و در نهایت، در سال ۱۸۹۱ این اثر را تکمیل کرد.

مشخص است که کازاک‌ها دارند پاسخ استهزاء‌آمیزی به سلطان می‌نویسند. لباس و چهرۀ شخصیت‌ها نشان می‌دهد که همگی نظامیند. اما در مرکز این اثر، نه نظامیان، که نویسندۀ نامه قرارگرفته است: با سر و وضعی مرتب و متفاوت از دیگران که یحتمل تنها فرد دارای سواد در این جمع باشد. تبسم نویسنده و قهقۀ جنگجویان، نشان از رضایت همگان از محتوای نامه دارد.

✍🏻 حسین اصغری | @Birioza

«پرحرفی ممنوع!» | «Не болтай!»

در عصری که خبری از ابزاهای امروزی در حوزۀ رسانه نبود، پوسترهای حزب کمونیسم، یکی از ابزارهای اساسی دولت شوروی برای پیشبرد اهدافش به شمار می‌رفت.

هنر پوستر (Плакатное искусство) از جهات بسیاری، مورد توجه حزب بود:
در دسترس تودۀ مردم بود
تصاویر قابل فهمی داشت
متن یا شعار پرشور آن، فوراً به یاد می‌ماند
توده‌های کم‌سواد را به عمل یا پیروی از آن فرا می‌خواند.

نکتۀ جالب توجه اینست که عملکرد و بازدهی پوسترهای حزب به ویژه در دهۀ 20 در مقایسه با نقش رادیو و روزنامه‌ها، قابل مقایسه نبود. (مطالعۀ بیشتر)

در پوستر زیر زنی با روسری قرمز (رنگ پر بسامد پوسترهای حزب) و با چهره‌ای جدی، مردم را به کم‌حرفی دعوت می‌کند. در بالای این تصویر، متنی نیز نوشته شده که در حقیقت، شعار و محتوایی است که می‌بایست به توده‌ها منتقل شود:

«Будь на чеку, в такие дни подслушивают стены. Недалеко от болтовни и сплетни до измены».

هوشیار باش! این روزها دیوارها هم به گوشند. از «پرحرفی و خبرچینی» تا «خیانت» راهی نیست.

به عبارت دیگر: «دیوار موش داره، موش هم گوش داره!»
#شوروی

@Birioza | دریچه‌ای به روسیه‌شناسی