Пабачыла свет кніга пра беларускія гаворкі Салечніцкага раёна Літвы

Пры падтрымцы Інстытута літоўскай мовы выйшла манаграфія польскага мовазнаўцы Міраслава Янковяка «Сучасныя беларускія гаворкі ў Літве. Том 2: Салечніцкі раён». У першым выданні серыі, якое пабачыла свет у 2023-м, разглядаліся беларускія гаворкі Варэнскага раёна.

Новы том знаёміць чытача з Салечніцкім раёнам, які разам з Віленскім «утвараў гістарычна адзіную і моцна паланізаваную тэрыторыю распаўсюджвання беларускіх дыялектаў», паведамляе Інстытут літоўскай мовы. Салечніцкі раён мяжуе з Гродзенскай вобласцю.

У канцы кнігі ёсць рэзюмэ на літоўскай і англійскай мовах. 354-старонкавае выданне таксама змяшчае дыялектныя тэксты і фотаздымкі. Кніга даступная ў літоўскіх анлайн-крамах.

Пасля рэстаўрацыі выстаўлены ў музеі абраз к. XVIII ст. з Кобрынскага раёна

Алтарны абраз «Уваход Гасподні ў Іерусалім» (канец XVIII – пачатак XIX ст., 191 х 325 см., палатно, алей) паходзіць з царквы Святой Параскевы в. Чаравачыцы Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці. У канцы XX стагоддзя там на месцы старога драўлянага храма была пабудавана новая мураваная царква. Рэстаўрацыя алтарнага абраза працягвалася больш за паўтара года, яе выканалі Л. Брагілеўская і П. Федаровіч.

Нядаўна твор паступіў у экспазіцыю Навукова-даследчага музея беларускага мастацтва і культуры, паведаміў Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры. Рэжым працы музея пазначаны тут.

Як і чаму зніклі драўляныя раёны Мінска

Антон Пятрухін піша ў свежым нумары кітайскага часопіса Built Heritage: да сярядзіны ХХ ст. большая частка Мінска была драўлянай, але знікненне гістарычных драўляных раёнаў не было выпадковасцю ці толькі вынікам дрэннага стану дамоў. Асноўнымі прычынамі сталі дзяржаўная горадабудаўнічая палітыка, слабая сістэма аховы гісторыка-культурнай спадчыны і эканамічныя інтарэсы.

У СССР у прыярыце было будаўніцтва шматпавярховых мікрараёнаў. Пасля 1991 г. дадаўся фактар высокіх коштаў на зямлю. На пачатку 1990-х ішла дыскусія пра магчымасць захавання гістарычных кварталаў, але эканамічны крызіс зрабіў яе неактуальнай. Акрамя таго, рэстаўрацыя драўляных дамоў патрабуе значнай дзяржаўнай падтрымкі.

Калі ў пачатку 1990-х пад дзяржаўнай аховай у Мінску знаходзіліся 62 драўляныя дамы, то сёння афіцыйны ахоўны статус захавалі толькі 13 дамоў у Паўночным завулку (на здымку), адзіным захаваным драўляным квартале сталіцы, які знаходзіцца пад аховай дзяржавы.

Стыпендыі для беларускіх выкладчыкаў, навукоўцаў і даследнікаў

У рамках праекта «EU4Belarus – Support to Advanced Learning and Training (SALT)» да ўдзелу ў конкурсе заявак з ліку грамадзян Беларусі запрашаюцца выкладчыкі вну, навукоўцы і даследнікі. Праца павінна праводзіцца ў адной з вну ў краінах ЕС або навукова-даследчай установе ў краінах ЕС.

Падтрымка разлічана на перыяд ад трох да шасці месяцаў. (пачатак – арыентыровачна з 1 студзеня 2027 года, канец – не пазней за 11 жніўня 2027 года). Дэдлайн падачы заявак – 21 верасня 2026 г. Усе падрабязнасці тут.

NASA запусціла робата, каб выратаваць ад падзення на Зямлю каштоўныя тэлескопы

Аперацый такога кшталту да гэтага часу не было, і шанцы на поспех не стопрацэнтныя. Але навукоўцы, якім абсерваторыя пастаўляе каштоўныя здымкі, лічаць, што спроба вартая таго, паведамляе BBC. Гаворка – пра касмічную абсерваторыю Swift (на ілюстрацыі), якая вядзе назіранне за самымі магутнымі выбухамі зорак у Сусвеце. Яе арбіта знізілася да небяспечных значэнняў і калі не ўмяшацца, то яна ўпадзе на Зямлю.

І таму камерцыйная кампанія пад кіраўніцтвам NASA запусціла апарат пад назвай LINK. План просты: апарат захоплівае тэлескоп трыма «рукамі»-маніпулятарамі і штурхае Swift далей ад Зямлі і яе атмасферы, аднаўляючы параметры арбіты. Але проста гэта гучыць толькі ў апісанні.

Падзенне спадарожнікаў на Зямлю — справа звычайная. Але Swift – улюбёнец навукоўцаў і страціць яго ім асабліва шкада. І гэта пры тым, што замест запланаваных двух гадоў працы абсерваторыя правяла на арбіце ўжо 22 гады.

Ледавік, які змяніў Палессе: што адбылося 450 тысяч гадоў таму

Група польскіх і ўкраінскіх навукоўцаў у свежым нумары часопіса Quaternary International паведаміла, што з выкарыстаннем сучасных геалагічных метадаў было праведзена даследаванне на трох участках: Калонія Стаўкі (Польшча), Арэхава (Беларусь) і Ростань (Украіна).

Выяўлена, што ледавіковыя адклады сфармаваліся тут падчас эльстэрскага зледзянення (MIS 12), а не пазнейшага заальскага (MIS 6), як меркавалася раней. Гэта значыць каля 480 000 - 424 000 гадоў таму, а не 194 000 - 135 000. Эльстэрскае зледзяненне – адзін з самых магутных ледавіковых перыядаў у гісторыі Еўропы (на ілюстрацыі Wikipedia – яго максімальная прастора), а заальскае супадае з глабальным перадапошнім ледавіковым перыядам.

Вынікі дазваляюць рэканструяваць этапы руху ледавіка (наступанне, стагнацыю, адступленне), удакладніць працэсы фарміравання рэльефу Заходняга Палесся і прапанаваць адзіны падыход да інтэрпрэтацыі геалагічных схем Польшчы, Беларусі і Украіны.

Выйшла навукова-папулярная кніга пра Беларусь у IX-XV стагоддзях

Пабачыла свет другое выданне кнігі Івана Саверчанкі «Рождение легенды», у якой у даступнай форме раскрыта фарміраванне беларускай народнасці ў IX–XV стст. Прасочана ўзнікненне першых дзяржаўных утварэнняў на беларускай зямлі. Асвятляецца гераічная барацьба са знешнімі ворагамі – качавымі плямёнамі, крыжакамі і мангола-татарамі. Вызначана роля выдатных гістарычных асоб.

Паказана ўзнікненне беларускага пісьменства, літаратуры і славеснасці ў IX–XV стст., вызначаны сувязі з візантыйскай літаратурнай традыцыяй. Адзначаны ўплыў пісьменнікаў старажытнасці на ўмацаванне беларускай ідэнтычнасці. У кнізе 375 старонак.

Якім быў канфлікт вакол цэнтральнай плошчы ў Полацку ў XIX ст.

Андрэй Лукашэвіч піша ў свежым нумары «БДУ. Гісторыя»: барацьба паміж Полацкім кадэцкім корпусам і гарадскім самакіраваннем пачалася з заснавання першага ў 1835 г. у сценах былога калегіума езуітаў. Кадэтам пад праваслаўны храм перадалі і былы касцёл Святога Стэфана. Нарэшце, на плошчы перад ім узнік помнік пра падзеі 1812 г. Уся прастора была перададзена кадэцкаму корпусу (на здымку – выгляд на плошчу ў 1915 г.).

Аднак з часам пляц дэ-факта ператварыўся ў неафіцыйны гарадскі бульвар. Падчас 50-годдзя корпуса ў 1885 г. «выгляд пляца, які выкарыстоўваецца ў якасці агульнадаступнага рынку і месца стыхійных гулянняў, мог успрымацца як прамое прыніжэнне карпаратыўнага гонару». Вайскоўцы запатрабавалі допуску гараджан на плошчу толькі па білетах.

Аднак гарадское самакіраванне атрымала перамогу ў мясцовым судзе. І ўсё ж у 1904 г. Мікалай II загадаў перадаць пляц і бульвар вайскоўцам. Па перыметры з'явілася высокая агароджа.

Як у ВКЛ судзіліся за збеглых прыгонных у XVIII ст.

Adam Stankevič у Rocznik Lituanistyczny (2025 г.) прааналізаваў каля 170 рашэнняў Віленскага гродскага суду у 1765 - 1792 гг. З іх толькі 29 былі канчатковымі, астатнія – прамежкавымі. У спрэчках удзельнічалі землеўладальнікі, а іх прадметам былі дзве асноўныя групы сялян: тыя, хто быў прымацаваны да зямлі і не меў асабістай свабоды, і тыя, хто быў свабодны. Агулам у справах фігуравала больш за 500 сялян. Звычайна бакі прадстаўлялі інвентары маёнткаў разам з метрыкамі хрышчэння і шлюбу. Часта ўзнікалі абвінавачанні ў падробцы дакументаў.

Былі выпадкі, калі ўцёкі сялян арганізоўваліся з дапамогай іншых землеўладальнікаў. Сяляне маглі заставацца на новым месцы дзесяцігоддзямі, але іх усё роўна спрабавалі вярнуць.
Віцебскі ваявода Міхал Касакоўскі патрабаваў ад біскупа Лівоніі вярнуць адразу 87 прыгонных.

Вяртанне адбывалася разам з усёй сям'ёй (жонкай, дзецьмі) і маёмасцю. І з кампенсацыяй: за год адсутнасці селяніна сума звычайна складала каля 40 злотых.

Выйшаў зборнік «Беларускае гістарычнае мовазнаўства»

У выданне ўключаны артыкулы па матэрыялах Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Беларускае гістарычнае мовазнаўства: стан і перспектывы развіцця», якая адбылася ў Мінску ў сакавіку 2025 года. Зборнік прысвечаны 90-годдзю з дня нараджэння члена-карэспандэнта НАН Аляксандра Мікалаевіча Булыкі.

У выданні разглядаюцца актуальныя праблемы гісторыка-лінгвістычных даследаванняў (эвалюцыя і функцыянаванне старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы, моўныя асаблівасці рукапісаў і старадрукаваных выданняў, распрацоўка лінгвістычнага корпуса старабеларускай мовы, гістарычная лексікалогія і анамастыка), а таксама пытанні лексікалогіі, тэрміналогіі і стылістыкі беларускай мовы ХХ-ХХІ стст.

Да чаго прывялі шлюбныя стратэгіі Радзівіла «Геркулеса»

Agnieszka Januszek-Sieradzka піша ў Folia Historica Cracoviensia (2025 г.): літоўскі магнат Юрый Радзівіл «Геркулес» (1480–1541) зрабіў шлюбы сваіх дзяцей галоўным інструментам умацавання палітычнага ўплыву і пашырэння зямельных уладанняў.

У 1523-м была заключана дамова пра шлюб яго пяцігадовай дачкі Ганны з трынаццацігадовым сынам Канстанціна Астрожскага Ільём. Аднак пасля смерці К. Астрожскага Юры Радзівіл перадумаў і прапанаваў Ільі малодшую дачку Барбару, на што той не пагадзіўся. У 1537-м кароль Жыгімонт I прызнаў шлюбны кантракт паміж Ганнай і Ільём несапраўдным.

Наступнай была заключана дамова на шлюб Барбары Радзівіл са Станіславам Гаштольдам – для прымірэння ворагаў. Пасля яго смерці Барбара стала жонкай Жыгімонта II. Ганна выйшла за літоўскага магната. Сын «Геркулеса» Мікалай ажаніўся з польскай шляхцянкай. У наступныя пакаленні біржанская лінія Радзівілаў стала адной з самых магутных у ВКЛ. З цягам часу стратэгія «Геркулеса» спрацавала.

«Вывад шляхецтва» на прыкладзе справы Андрэя Гнявінскага (1574–1579 гг.)

Іван Красінскі піша ў апошнім «Весніку Баранавіцкага дзяржуніверсітэта»: у XV - XVI ст. шляхецкае саслоўе значна ўзрасло колькасна, што прывяло да ўзнікнення пазямельных канфліктаў. Падчас падзелу маёмасці роду Тураўскіх у вёсках Бабры і Бісняны паміж прадстаўнікамі родаў Гродзенскага павета было пастаўлена пад сумнеў шляхецтва Андрэя Гнявінскага.

Архітэктура доказу ў справе Гнявінскага (1574–1579 гг.) паказвае стандарт легітымацыі на практыцы: «вертыкаль» паходжання (сямейная памяць бліжэйшых сваякоў), «гарызанталь» супольнасці (сведчанні лакальнай шляхты і службовых асоб павета) і «адміністрацыйны якар» (ліст старасты). Такая трохузроўневая канфігурацыя не толькі адпавядала рамкам Статута ВКЛ 1566 года, але і кампенсавала слабасці кожнага з элементаў асобна.

24 сакавіка 1579 года ў Вільні суд паставіў кропку: паны-рада і кароль польскі, вялікі князь літоўскі Стэфан Баторы зацвердзілі шляхецкі статус Андрэя Гнявінскага.