De facto. Беларуская навука
1.59K subscribers
1.35K photos
1 video
2 files
715 links
Інфармацыя пра ўсе значныя падзеі ў беларускім даследчым жыцці ў краіне і за мяжой з фокусам на сацыяльныя і гуманітарныя дысцыпліны.

Перадрукі і цытаванні дапускаюцца – з абавязковай гіперспасылкай на канал.
Download Telegram
Выйшла кніга пра дывізію, якая ў Першую сусветную была сфармавана з жыхароў беларускіх губерняў

У выдавецтве «Беларуская навука» пабачыла свет манаграфія Міхаіла Смальянінава «75-я пяхотная дывізія рускай арміі ў гады Першай сусветнай вайны». Гэтае вайсковае злучэнне было сфарміравана з мабілізаваных «чыноў запасу» паветаў Віцебскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў Расійскай імперыі.

Аўтар падрабязна ўзнаўляе ўдзел дывізіі ў ключавых бітвах Першай сусветнай вайны на працягу 1914–1918 гадоў. На 363 старонках кнігі дэталёва апісана паўсядзённая баявая дзейнасць і франтавы побыт салдат і афіцэраў.

Два гады таму выйшла манаграфія Міхаіла Смльянінава «76-я пяхотная дывізія рускай арміі ў гады Першай сусветнай вайны».
👍22🤔12🥱4✍1👎1
Хто з беларусаў трапіў у топ-2% самых цытаваных навукоўцаў свету

У абноўленым рэйтынгу ад даследнікаў Стэнфардскага ўніверсітэта (ЗША) і выдавецтва Elsevier, які грунтуецца на базе Scopus, у топ-2% самых цытуемых навукоўцаў свету па выніках 2025 года трапіла каля двух дзесяткаў беларускіх даследнікаў. Мы вылучылі тых, хто непасрэдна звязаны з інстытутамі ў Беларусі альбо хто працаваў у беларускай навуцы на працягу апошніх 15 год.

▪️Вадзім Дзямідчык, (біялогія, Фашанскі універсітэт (Кітай) і Інстытут экперыментальнай батанікі НАН);
▪️Мікалай Філончык (метэаралагічныя навукі, Ланьчжоўскі транспартны ўніверсітэт (Кітай));
▪️Сяргей Дабравольскі (біяхімія, Акадэмічны інжынерны каледж Браўдэ (Ізраіль));
▪️Віктар Асадчы (фізіка, Універсітэт Аалта (Фінляндыя));
▪️Андрэй Іванец (Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН);
▪️Міхаіл Коржык (фізіка, Інстытут ядзерных праблемаў БДУ);
▪️Павел Лойка (хімія, Універсітэт Кан-Нармандыя, Францыя);
▪️ Аляксандр Скіба (матэматыка, Гомельскі дзяржуніверсітэт);

Працяг ніжэй
🔥21🏆8👍7🤮1
Пачатак вышэй

▪️Мікалай Мышкін (фізіка, Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя Белага);
▪️Сіямак Шахаб (хімія, Міжнародны экалагічны ўніверсітэт імя Сахарава);
▪️Дзмітрый Лапотка (біяінжынерыя, ЗША);
▪️Сяргей Гапоненка (Інстытут фізікі НАН);
▪️Андрэй Навіцкі (фізіка, БДУ);
▪️Віктар Пуставалаў (фізіка, БНТУ);
▪️асобна можна вылучыць групу фізікаў з НПЦ па матэрыялазнаўстве: Сяргея Труханава, Аляксандра Труханава, Дар’ю Цішкевіч і Таццяну Зубар.

У спісе за 2025 таксама фізікі Анатоль Кілбас і Ігар Траянчук, якія пайшлі з жыцця, але працы якіх перавыдаюцца і цытуюцца. З даследнікаў, малодшых за 40 гадоў, у топ-2% самых цытаваных навукоўцаў свету трапілі Мікалай Філончык (нарадзіўся ў лістападзе 1986 г.), Павел Лойка (1988 г.н.) і Віктар Асадчы (1990 г.н.). Пра іх мы напішам падрабязней пазней.

У іншым спісе – не за 2025 год, а за увесь час кар'еры — у топ-2% самых цытаваных навукоўцаў свету прысутнічаюць Сяргей Касцюк (Парыжскі інстытут малекулярнай хіміі), Міхаіл Арцем'еў (хімія, БДУ) і Васіль Кавалёў (Інстытут праблем інфарматыкі НАН).
🔥20👍8🏆7❤4🤮1
Каля берагоў Турцыі знайшлі найстаражытнейшы затанулы карабель у свеце

Падводныя археолагі выявілі ля турэцкага вострава Кекава ў Міжземным моры рэшткі гандлёвага судна, якое магло затануць 4400- 4700 гадоў таму. Калі датаванне пацвердзіцца, гэта будзе найстаражытнейшае вядомае караблекрушэнне ў свеце – судна затанула прыкладна ў эпоху будаўніцтва егіпецкіх пірамід, паведамляе Bild.

Сам драўляны корпус не захаваўся. Аднак на глыбіні каля 30 метраў даследнікі знайшлі тры каменныя якары і больш за 30 буйных керамічных амфар, у якіх перавозілі тавары. Узрост знаходкі вызначылі па форме і арнаменце сасудаў. Па папярэдняй версіі, судна магло адправіцца з партоў усходняга Міжземнамор'я ў бок Троі або Крыта.

Асаблівую цікавасць уяўляюць амфары, унутры якіх захаваліся бліскучыя вязкія рэшткі. Навукоўцы правяраюць, ці маглі гэта быць аліўкавы алей, віно ці драўняная смала.
👍20🐳12🔥7❤5
Чаму ў топ-2% самых цытаваных навукоўцаў свету няма прадстаўнікоў сацыяльна-гуманітарных дысцыплін з Беларусі?

Пасля публікацыі пра беларусаў у рэйтынгу за 2025 год у «De facta. Беларуская навука» прыйшлі пытанні: чаму сярод іх выключна прадстаўнікі прыродазнаўчых навук? Справа, перш за ўсё, у методыцы. У мінулым падчас лекцыі ў БДУ М. Арцем’еў (хімія) і С. Гапоненка (фізіка), адзначылі наступнае.

У гуманітарных навуках значная частка даследаванняў носіць нацыянальны характар, тады як прыродазнаўчыя навукі інтэрнацыянальныя і маюць сістэму высокарэйтынгавых міжнародных часопісаў на англійскай мове. Навукоўцы-гуманітарыі накіраваны на стварэнне аб’ёмных работ (кнігі, манаграфіі), менш друкуюцца. А ў сферы прыродазнаўчых навук прыярытэт – кароткія артыкулы аб выніках эксперыментаў.

У сацыяльна-гуманітарных навуках аўтарам часта выступае адзін чалавек, а ў прыродазнаўчых пераважаюць калектывы. Так адзін навуковец можа стаць аўтарам некалькіх публікацый у высокарэйтынгавых часопісах на працягу аднаго года.
👍21🤔10🔥2😁1
Як Казімір Семяновіч удзельнічаў у аблозе форта Мурспей у 1645-м

Піліп Падбярозкін піша ў «Беларускім гістарычным часопісе» (2026, № 8) пра ўдзел Казіміра Семяновіча ў аблозе форта Мурспей (тэрыторыя сучаснай Бельгіі) у лістападзе 1645 г. Семяновіч служыў у артылерыі арміі Рэспублікі Злучаных Правінцый Нідэрландаў, якая ваявала за незалежнасць ад Іспаніі.

Аўтар супаставіў успаміны Семяновіча з дзённікам нідэрландскага ваеначальніка Вільгельма Фрэдэрыка. Падчас аблогі, якая скончылася паспяхова, Семяновіч назіраў за новымі тэхнічнымі рашэннямі і іх практычным выкарыстаннем. Ён мог вывучаць не толькі выкарыстанне гармат, але і арганізацыю артылерыйскай службы. Пазней Семяновіч напісаў, што форт быў здадзены пад уздзеяннем ваеннай сілы і хітрага тактычнага прыёму

Праз пяць гадоў, у 1650 г., выйшла яго кніга «Вялікае майстэрства артылерыі». Такім чынам Семяновіч сфарміраваўся як артылерыйскі тэарэтык дзякуючы непасрэднаму ўдзелу ў ваенных кампаніях і назіранню за практыкай вядучых еўрапейскіх армій.
🔥26👍9🫡5👏1
Выйшла кніга «500 год на берагах Дзвіны. Габрэі Полацка»

У новай кнізе рэдактара часопіса «Мішпоха» Аркадзя Шульмана «500 год на берагах Дзвіны. Габрэі Полацка» сабраны дакументы і фатаграфіі, якія нідзе раней не публікаваліся, успаміны людзей, якія нарадзіліся ў Полацку і ​​пражылі дзесяцігоддзі жыцця.

Кніга разлічана на шырокае кола чытачоў. Матэрыялы для выдання збіраліся амаль трыццаць год. Па словах аўтара, «кніга не прэтэндуе на тое, каб лічыцца гісторыяй габрэяў Полацка, хутчэй, гэта нататкі розных гадоў». Выданне таксама даступна ў фармаце pdf.
👍27👌8❤4👏2🙏1
Першае забойства дзідай у гісторыі? Сярод неандэртальцаў магло быць больш гвалту, чым лічылася раней

Археолагі аднавілі карціну верагоднага забойства, якое адбылося 75 тысяч гадоў таму. Прычынай смерці неандэртальца, які жыў на тэрыторыі сучаснага Ірака, быў удар завостранай драўлянай дзідай, піша BBC. На лапатцы выявілі адтуліну дыяметрам 15 мм (на здымку). Смяротны ўдар быў нанесены спераду.

Гэтыя высновы археолагаў – яшчэ адно сведчанне, што сярод неандэртальцаў (старажытных людзей, якія вымерлі 40 тыс. гадоў таму, перыяд іх існавання часткова супаў па часе з Homo sapiens) было больш гвалту, чым лічылася раней.

На працягу многіх дзесяцігоддзяў лічылася, што арганізаваныя войны пачаліся толькі з развіццём сельскай гаспадаркі, калі людзі сталі змагацца за зямлю, жывёлу і запасы харчавання. Цяпер галоўнае пытанне заключаецца ў тым, наколькі такі гвалт быў распаўсюджаны задоўга да сельскагаспадарчай рэвалюцыі.
😱20🤷‍♂3🙈3💯2🔥1
Пра ролю Зінкявічуса ў даследаваннях прысутнасці балтаў на тэрыторыі Беларусі

Віктар Корбут у зборніку «Kalba buvo jo gyvenimas», прысвечаным стагоддзю з дня нараджэння Зігмаса Зінкявічуса (1925–2018), вядомага літоўскага мовазнаўца XX ст., піша пра свае кантакты з ім. Корбут падкрэслівае значэнне кнігі «Rytų Lietuva praeityje ir dabar» («Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1996 г.), у якой былі прадстаўлены малавядомыя факты пра прысутнасць балтаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Частка іх нашчадкаў з цягам часу перайшла на беларускія гаворкі. Даследаванні паходжання геаграфічных назваў, асабістых імёнаў і прозвішчаў дапамагаюць рэканструяваць гістарычныя сувязі паміж народамі. Прыводзіцца ў прыклад наваколле вёскі Гервяты ў Астравецкім раёне.

Корбут лічыць, што кнігу Зінкявічуса пра Усходнюю Літву варта было б выдаць па-беларуску. Ён звяртае ўвагу на недахоп падтрымкі з боку дзяржаўных устаноў Літвы ў прасоўванні даследаванняў агульнай гісторыі Літвы і Беларусі ў беларускай грамадскай прасторы.
❤27💯11🤡10👌3💩1
Як зімняя дарога ў Рыгу стала паратункам для сялян Віцебшчыны

Аляксандр Ерашэвіч піша ў зборніку «Сельская гаспадарка скрозь прызму навуковых даследаванняў» (2025 г.): з беларускага краю ў Рыгу ў 1810-х–1850-х гг. экспартавалася да 50% агульнага аб’ёму льну ў гэты порт. На вывазе льну спецыялізавалася Віцебская губерня.

У маладаходным у параўнанні з іншымі беларускімі губернямі рэгіёне землеўладальнікі патрабавалі ад сялян не выплат аброкаў грашыма, а ўнёскам тавараным льном. Ён быў галоўным прадметам знешняга гандлю Віцебскай губерні.

Санная дарога зімой у Рыгу была для сялян галоўнай крыніцай аплаты дзяржаўных падаткаў і падтрымкі дабрабыту. За лён у Рызе атрымлівалі грошы і куплялі соль. Селянін ў пачатку 1850-х гг. за прывезеныя 5–6 пудоў льну ў Рыгу закупляў там 8 пудоў солі і меў 4 цалковых (сярэбраных рублёў). Аднак да 1850-х гг. цэны на лён і пяньку на замежных рынках упалі ў сувязі з канкурэнцыяй таннага індыйскага канатніка і замяшчэннем баваўляльна-папяровых тканін палатнянымі.
❤14👍13🤡1💯1
Сонечнае зацьменне дапамагло ў 1654-м выйграць бітву пад Шкловам?

Наталля Сліж піша ў апошнім нумары італьянскага часопіса Galilæana: інфармацыя пра сонечнае зацьменне, якое чакалася 12 жніўня 1654 г., выклікала шырокія дыскусіі і апакаліптычны страх у Еўропе, у тым ліку ў ВКЛ. Духавенства імкнулася супакоіць насельніцтва. У Вільні ў друкарні Акадэміі езуітаў выйшла выданне з крытыкай памылак астралагічных прадказанняў.

Януш Радзівіл у адным з лістоў пісаў, што шляхта занадта моцна прыслухоўвалася да астролагаў. Падзеі 1654 г. супалі з пачаткам разбуральнай вайны паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай, 12 жніўня адбылася бітва пад Шкловам.

Магчыма, Януш Радзівіл наўмысна выбраў гэтую дату для бітвы, каб яна супала з сонечным зацьменнем (на тэрыторыі Беларусі зацьменне не было поўным, але месяц закрыў значную частку сонечнага дыска). У выніку войска ВКЛ на чале з ім атрымала перамогу. Зацьменне магло ўплываць на ход бітвы праз умовы бачнасці і псіхалагічны эфект – як знак Божага ўмяшання.
❤‍🔥22👀14❤6👍2🌚1
Выйшла кніга «Цюркізмы ў старабеларускай літаратурна-пісьмовай мове»

Аляксандр Булыка ў сваёй манаграфіі ўпершыню правёў комплекснае даследаванне ўсіх слоў цюркскага паходжання ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Раскрыты іх семантычны аб’ём, вызначаны храналогія, шляхі і спосабы іх пранікнення ў беларускую мову. Ахарактарызавана іх словаўтваральная актыўнасць, паказана прадстаўленасць у помніках старабеларускай пісьменнасці розных жанраў.

У кнізе 206 старонак. Выданне адрасавана як спецыялістам, так і ўсім, хто цікавіцца гісторыяй беларускай мовы.
❤30👍21🔥4👏2✍1
Пачынаецца намінаванне на прэмію «Бізон Гіґс – 2026»

31 кастрычніка стартуе намінаванне на навуковую прэмію «Бізон Гіґс – 2026». Правілы наступныя: намінаваць беларускага навукоўца мусяць дзве асобы; навуковец можа займацца як акадэмічнаю навукаю, гэтак і грамадзянскаю (прывязка да інстытутаў неабавязковая, важная бачнасць ягонай дзейнасці іншым); дзейнасць навукоўца палягае ў натуральных навуках, навуках аб Зямлі і дакладных дысцыплінах.

Намінаваць можна будзе да 27 лістапада. Падрабязнасці тут. У снежні адбудзецца галасаванне за намінантаў і вызначэнне пераможцы(аў). Таксама працягваецца збор фонду прэміі.
🔥15👍5👏4
Выйшла кніга «Могілкі беларусаў Падляшша»

Як паведаміла ў сацсетках аўтарка манаграфіі Вольга Сямашка, выданне з'яўляецца плёнам дзесяці гадоў даследаванняў. У кнізе 700 старонак, каля 400 ілюстрацый і здымкаў, інфармацыя пра больш чым 30 некаропаляў рэгіёна.

Аўтарка праз арнамент, сімволіку надмагілляў і размовы з мясцовымі жыхарамі паспрабавала адшукаць адказ на пытанне: як у прасторы могілак захоўваюцца гісторыя, культура і тоеснасць беларусаў Падляшша. Кніга пабачыла свет у беластоцкім выдавецтве дзякуючы падтрымцы і прыватным ахвяраванням жыхароў Падляшша.
❤36👍8🔥5🙏1
Пра асаблівасці складу паліцэйскіх чыноўнікаў у беларускіх губернях у сяр. XIX ст.

Аляксандр Кісялёў піша ў расійскім часопісе «Новае мінулае/The New Past»: большасць паліцэйскіх чыноўнікаў не мела нерухомасці і жыла на дараванне. Пераважная большасць у земскай паліцыі была ўраджэнцамі беларускіх губерняў.

Большасць з іх была дваранамі. Сялян і мяшчан сярод паліцэйскіх чыноўнікаў беларускіх губерняў налічвалася ўсяго 8 чалавек (1,4%). У параўнанні з іншымі губернямі Расійскай імперыі (Еўрапейскай Поўначы, Цэнтра і Урала) сярод іх было значна менш выхадцаў з духавенства.

Яшчэ адной асаблівасцю была абсалютная перавага не праваслаўных, а католікаў (у земскай паліцыі — 75%) — нават нягледзячы на паўстанне 1830–1831 гг. Выключэннем былі кіраўнікі гарадской паліцыі, сярод якіх праваслаўныя мелі невялікую колькасную перавагу. Паліцэйскія чыноўнікі ў асноўным не служылі ў войску і мелі досвед грамадзянскай службы. Іх узровень адукацыі быў адносна нізкім, значная частка абмяжоўвалася хатнім выхаваннем.
👍13🤔7😨2🤪2🤡1
Малавядомае пра «польскую частку» Брэсцкай крэпасці

Aliaksandr Cyargeenka і Marek Więckowski у перадапошнім нумары Geographia Polonica звяртаюць увагу: першапачаткова Брэсцкая крэпасць будавалася Царскай Расіяй у XIX ст. як комплексная сістэма, дзе Цытадэль абыходзілі тры знешнія ўмацаванні: Тэрэспальскае (на захадзе), Валынскае (на поўдні) і Кобрынскае (на поўначы і ўсходзе). Сучасная мяжа па рацэ Заходні Буг праходзіць акурат паміж Цытадэллю і Тэрэспальскім умацаваннем.

На польскім баку для наведвання турыстамі адкрыты толькі два аб'екты («Залы памяці»): парахавы склад у Тэрэспалі і абарончыя казармы ў Кабылянах. Колькасць наведвальнікаў тут значна меншая ў параўнанні з комплексам у Беларусі. Большасць іх складаюць палякі, за імі ідуць турысты з нямецкамоўных краін, а наведвальнікаў з Беларусі і Расіі няшмат.

У Польшчы акцэнт робіцца на абароне крэпасці польскімі войскамі ад нацысцкіх войскаў у верасні 1939 г. Тэрэспальскі пункт таксама ўспрымаецца як месца сутыкнення розных імперый/рэжымаў.
🔥15👍10👀6❤1🤯1
Выйшла кніга «Царкоўныя прыходы Нараўляншчыны: гістарычны нарыс»

Аўтар Яўген Кавалёў працаваў над выданнем 15 гадоў і асвятляе падзеі і факты гісторыі царкоўных прыходаў, што знаходзіліся ў населеных пунктах, якія сёння ўваходзяць у склад Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Кніга заснавана на архіўных матэрыялах і ўспамінах сучаснікаў.

У выданні (здымак – @ akademkniga.minsk) – апісанне знешняга і ўнутранага выгляду цэркваў, іх эканамічнага становішча, асобныя біяграфічныя дадзеныя настаяцеляў прыходаў. Кніга ўтрымлівае шмат ілюстрацый: здымкаў, партрэтаў, карцін.
👍21❤3🔥2
Новым помнікам прыроды абвешчаны парк Хмараў з двухсотгадовымі ліпамі

Згодна з рашэннем Мінрайвыканкама «Ландшафтны парк сядзібы Хмараў» аб'яўлены батанічным помнікам прыроды мясцовага значэння. У ягоных межах вызначаны рэжым аховы. Гэта ўнікальнае месца ў аграгарадку Сёмкава Мінскага раёна, дзе гарманічна пераплятаюцца прырода і гісторыя. Тут захаваліся руіны палацава-паркавага ансамбля XVIII стагоддзя і велічныя ліпы-доўгажыхары, узрост якіх складае каля двухсот гадоў, паведамляе НПЦ па біярэсурсах.

Пабудова каменнага палацавага комплекса ў Сёмкаве звязана з асобай апошняга мінскага ваяводы Адама Хмары і пачалася ў 1770- 1780-х гадах. Архітэктарам лічыцца італьянец Карла Спампані. На сёння ў сядзібным комплексе захаваўся вялікі паркавы масіў, старыя алеі, руіны палаца, флігелі. Па экалагічнай сцежцы «Сёмкава» праводзяць экскурсіі.
❤22👍12👏4🙏1
Пасля 50 гадоў даследаванняў навуковец патлумачыў паведамленні пра лох-нэскую пачвару

Ужо амаль стагоддзе гэты міф бударажыць уяўленне не толькі турыстаў, але і сур'ёзных навукоўцаў – і адзін з іх вырашыў канчаткова ва ўсім разабрацца, піша Bild. У 1973 г. ўраджэнец Англіі, натураліст Адрыян Шайн пераехаў у Шатландыю і заснаваў «Праект Лох-Нэс». Шайн збіраў і аналізаваў звесткі, вывучаў паведамленні відавочцаў. Так ён высветліў, што за паведамленнямі пра пачвару стаялі выключна прыродныя з'явы.

«Многія выпадкі назірання звязаны з хвалямі ад суднаў», – тлумачыць эксперт. Ёсць і іншыя тлумачэнні: птушкі на вадзе могуць ствараць уражанне доўгай шыі. Скалы або ствалы дрэў, якія праз асаблівасці плыняў нібыта плывуць супраць ветру, таксама могуць ствараць уражанне пачвары. Пра іншыя здымкі, на якіх пачвару нібыта відаць больш выразна, навуковец кажа: «Усе яны былі падробкамі».

Тым не менш паведамленні пра сустрэчы з пачварай працягваюць паступаць: афіцыйна зарэгістравана 1165 выпадкаў.
🤷‍♀15👍8😁5🦄4☃1
Як беларускія перасяленцы ў Сібіры сталі «рускімі»

Елізавета Фёдарава піша ў магістарскай дысертацыі (Падуанскі ўніверсітэт, Італія) пра вёску Вазнясенка. Яна была заснавана ў 1897 г. у Тарскім павеце Табольскай губерні (цяпер – Омская вобласць РФ) перасяленцамі з Віцебскай губерні.

Доўгі час беларускія перасяленцы захоўвалі сваю адметнасць: іх аб'ядноўвалі паходжанне (адрознівалі «віцебскіх» ад «мінскіх», перасяленцаў ад старажылаў), мова («наша гаворка» – паўночна-ўсходні беларускі дыялект), вера (хрысціяне – не татары), сваяцкія сувязі, традыцыі і гаспадарчы ўклад. У 1926 г. Вазнясенка фігуравала як беларуская вёска, а з 1938 г. яе жыхароў запісвалі ўжо «рускімі», хаця істотных змен у складзе сем'яў не адбылося.

Калектывізацыя і Другая сусветная вайна паскорылі разбурэнне беларускай супольнасці, яе прадстаўнікі ўсё часцей уступалі ў шлюбы за межамі супольнасці. Аднак культурныя традыцыі захаваліся – напрыклад, у харчаванні (у тым ліку прыгатаванне дранікаў), праз вырошчванне лёну і канопляў.
👍12🤔12🤷1