Выходзіць кніга пра «маскоўскага намесніка ў Літве і Беларусі» Адольфа Іофэ

У маі пабачыць свет кніга «Маскоўскі намеснік у Літве і Беларусі: Адольф Іофэ і нацыянальнае самавызначэнне па-бальшавіцкаму шляху». Гісторык Jerzy Borzecki грунтуецца на раней невядомых архіўных матэрыялах і прасочвае місію Адольфа Іофэ ад імя Цэнтральнага камітэта бальшавікоў у пачатку 1919 года ў Літве і Беларусі.

Іофэ (1883 - 1927) выступаў у якасці фактычнага намесніка Масквы ў Літве і Беларусі, а таксама кіраваў іх знешнімі, унутранымі і ваеннымі справамі. Тым не менш, місія Іофэ практычна невядомая гісторыкам.

У апісанні выдання гаворыцца: «Кніга імкнецца вырашыць тры пытанні, якія дагэтуль бянтэжылі гісторыкаў. Па-першае, чаму Ленін перадумаў і вырашыў стварыць Савецкую Беларусь? Па-другое, чаму Савецкая Расія анексавала ўсходнюю Савецкую Беларусь? І па-трэцяе, чаму была створана ўнітарная Літоўска-Беларуская Савецкая рэспубліка (ЛітБел)?»

Як Радзівілы кантралявалі дапамогу касцёлу ў Чарнаўчыцах

Łukasz Gołaszewski у зборніку The Woman at the Source of History (2024) прааналізаваў сем дакументаў і лістоў Мікалая Крыштафа Радзівіла «Сіроткі» і Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла (1578, 1589, 1633 гг.) адносна матэрыяльнага забеспячэння касцёла ў Чарнаўчыцах (цяпер аграгарадок у Брэсцкім раёне, здымак pinskdiocese. by). Лісты былі адрасаваны святарам і землеўладальнікам.

Радзівілы выступалі пасрэднікамі ў спрэчках, вызначалі парадак выплаты дзесяціны, змянялі яе форму ў выпадку цяжкасцяў. Напрыклад, у 1578-м Радзівіл «Сіротка» распарадзіўся замест звычайнай дзесяціны з фальваркаў у Чарнаўчыцах і Покрах выдаваць мясцоваму плябану штогод 30 бочак жыта, 20 бочак ячменю і 20 бочак аўса, бо землі фальваркаў былі пераразмеркаваны паміж сялянамі і звычайную дзесяціну збіраць стала немагчыма.

У 1633-м Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл пацвердзіў права плябана задарма браць дровы з мясцовых лясоў. Дадамо, што ў Чарнаўчыцах знаходзіўся і палац Радзівілаў.

Новыя дадзеныя пра Казанскі кітаб, помнік рукапіснай спадчыны татараў ВКЛ

Сваім даследаваннем Міхаіл Тарэлка дзеліцца ў расійскім часопісе «Залатаардынскі агляд». Так званы «Казанскі кітаб» захоўваецца ў бібліятэцы Казанскага ўніверсітэта. Ранейшае сцвярджэнне, што абедзве часткі рукапісу (цюркскі і беларускі) напісаны на аднолькавай паперы, цяпер не выглядае пераканаўчым. Верагодна, цюркская частка магла ўзнікнуць за мяжой (альбо скапіяваная з замежнага рукапісу), а беларуская частка была напісана на тэрыторыі Беларусі.

Таксама варта разглядаць пазаначаную дату як «не раней чым»: Казанскі кітаб быў напісаны не ў 1645 г., а не раней чым у 1645 г., быць можа ў канцы XVII ці нават у пачатку XVIII ст. Пра гэта сведчыць наяўнасць у беларускіх тэкстах больш за 150 выпадкаў абазначэння галоснага [o] асаблівым знакам, характэрным для беларускататарскіх рукапісаў з канца XVIII ст.

Што тычыцца ўладальніцкіх запісаў, то цяпер відавочна, што лёс Казанскага кітаба быў значна больш складаны, чым меркавалася раней.

Новая гіпотэза пра родапачынальніка князёў Кобрынскіх і яго братоў

Станіслаў Келембет у навуковым зборніку «Украіна ў геапрасторы сярэднявечнай і раннемадэрнай цывілізацый» (2025) рэканструюе лёс нашчадкаў Фёдара Альгердавіча, якія прыходзіліся ўнукамі Альгерду. Гісторык пасля аналізу розных крыніц робіць выснову: Фёдару, князю Ратненскаму і Кобрынскаму, старэйшымі сынамі, верагодна, прыходзіліся Аляксандр (Осцей), Жэдзівід і Раман.

Верагодна, Кобрын быў сталіцаю Фёдара Альгердавіча ў 1377 г., калі ён прызнаў сабе васалам польскага караля Людовіка. Потым Фёдар перабраўся да атрыманага «in Polonia» Ратна (сучасная Украіна), пакінуўшы ў Кобрыні сына Рамана. Той з'яўляецца ў дакументах як кобрынскі князь у 1388 г. На яго пячатцы – выява «Пагоні» з пазнакай «de cobrin» (на ілюстрацыі).

Калі Осцей і Жэдзівід служылі Маскве, то Раман Фёдаравіч стаў родапачынальнікам князёў Кобрынскіх. У іншых крыніцах пазначана, што ў 1393 г. Раман узначальваў войска наўгародцаў у паходах на ўладанні князя маскоўскага Васіля I.

Выйшла кніга «100 раслін і грыбоў Беларусі»

Над выданнем працавалі навукоўцы з Інстытута эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча. Для кожнага з 100 відаў раслін і грыбоў складзены нарыс – з самымі характэрнымі прыкметамі, якія дазваляюць пазнаць від у палявых умовах, адрозніць яго ад падобных.

Кніга багата ілюстравана каляровымі аўтарскімі здымкамі і картамі распаўсюджвання. У выданні таксама апісана магчымасць выкарыстання раслін і грыбоў у прамысловасці, афіцыйнай і народнай медыцыне. У кнізе 207 старонак.

Як Чэхаславакія ў 1920-я стала буйным цэнтрам беларускіх студэнтаў

Пра гэта піша Андрэй Буча ў апошнім нумары расійскага «Часопіса францірных даследаванняў». Дзякуючы намаганням беларускай грамады ў Празе на чале з Мікалаем Вяршыніным у рамках дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі былі выдзелены стыпендыі і для беларусаў.

Масавы прыток перш за ўсё ўраджэнцаў Заходняй Беларусі ў Прагу прыпаў на 1921 - 1925 гг. Большасць з іх склалі выпускнікі Віленскай і Навагрудскай беларускіх гімназій (на тэрыторыі Заходняй Беларусі дзейнічала толькі адна ВНУ — Віленская, дзе доля беларусаў з-за абмежаванняў уладаў вагалася ад 0,75% да 2,82%). У чэхаславацкіх універсітэтах па стыпендыях вучылася некалькі соцень беларусаў.

Чэхаславакія ператварылася ў найбуйнейшы беларускі акадэмічны цэнтр за межамі этнічнага пражывання беларускага народа ў 1920-я гг. Там былі падрыхтаваны кадры інтэлігенцыі, неабходныя найперш для аказання супраціву асіміляцыйнай палітыцы польскіх уладаў у Заходняй Беларусі.

Што пісалі пра дзейнасць народнікаў расійскаму імператару з беларускіх зямляў

Надзея Маторава ў апошнім нумары «Весніка Магілёўскага дзяржуніверсітэта» адзначае: у справаздачах за 1878 - 1884 гг. дзейнасці народнікаў надавалі ўвагу губернатары Віленскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў. У іх справаздачах не называліся арганізацыі «Зямля і воля», «Народная воля», маштаб «шкодных дзеянняў» у цэлым ацэньваўся як невялікі, канкрэтныя прапановы па барацьбе з народніцкай прапагандай адсутнічалі.

Магілёўскі губернатар А. Дамбавецкі пісаў, што найбольш народнікаў падтрымлівала моладзь, якая вучылася і недавучылася, у тым ліку выхаванкі прыватнага жаночага пансіёна. Дзеці бедных чыноўнікаў і непрывілеяваных сацыяльных груп адлічваліся з-за адсутнасці грошай. У Магілёўскай мужчынскай гімназіі гэты паказчык дасягаў трэці. Такія маладыя людзі фармавалі «элемент браджэння».

Да сярэдзіны 1880-х гг. згадкі аб народніках зніклі. Пасля забойства Аляксандра II актыўныя члены «Народнай волі» былі пакараныя смерцю.

Пра асаблівасці структуры рачных партоў і гаваняў ВКЛ у XVI - XVIII ст.

Rimantas Bedulskis у Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (2025) піша: у крыніцах відаць падзел у ВКЛ на «парты» і «гавані»: першыя знаходзіліся ў гарадах і былі добра абсталяваныя (мелі прычалы, склады, верфі), другія – абапіраліся на прыродныя месцы для швартоўкі суднаў.

Асновай гандлю былі рачныя сістэмы Нёмана, Дзвіны і Віслы. Праз іх тавары ішлі ў Кёнігсберг, Рыгу і Гданьск. Нягледзячы на ​​выгаднае становішча Дняпра, развіццё гандлю там стрымлівалася палітычнымі прычынамі: ніжнюю плынь кантралявала Асманская імперыя, таму купцы ВКЛ не мелі ўласнага выхаду да Чорнага мора. З-за гэтага тавары на беларускіх землях часта везлі сухапутна да Нёмана ці Дзвіны.

Аднак Дняпро быў важным для ўнутранага злучэння. Асаблівую ролю ў рачным гандлі адыгрывалі наступныя пункты: Полацк, Віцебск, Магілёў, Орша, Шклоў, Бешанковічы, Рэчыца, Пінск, Гродна. Беларускія землі ВКЛ былі глыбока ўключаны ў міжнародны рачны гандаль ранняга Новага часу.

Навукоўцы: сарокі масава выбіраюць толькі адзін горад Беларусі

Віталь Сахвон і Карына Федарынчык у свежым нумары часопіса Contemporary Problems of Ecology пішуць: вынікі іх даследавання паказваюць, што размеркаванне сарокі звычайнай па Беларусі вельмі нераўнамернае — больш за 80% птушак жывуць у Мінску.

Аналіз грунтуецца на дадзеных, сабраных у 2024 - 2025 гадах у 19 буйных і 12 малых гарадах Беларусі. Каля 5,0 - 5,4 тысячы гарадскіх пар з усіх ацэначных 6,0 - 6,3 тыс. сканцэнтравана ў Мінску. У Баранавічах, якія займаюць другое месца па колькасці гняздуючых пар, гарадская папуляцыя не перавышае 130 пар.

У 13 найбуйнейшых гарадах сарокі гняздуюцца толькі асобнымі парамі (да дзесяці пар) або зусім адсутнічаюць. Гэтыя вынікі сведчаць аб тым, што папуляцыі сарокі ў розных рэгіёнах сфарміраваліся незалежна. У Мінску сярэдняя шчыльнасць размнажэння складае 27 пар/км2, а памер папуляцыі павялічыўся ў параўнанні з 2015 - 2016 гадамі. У цэлым найвышэйшая шчыльнасць гнездавання назіраецца ў малапавярховых раёнах.

Выйшла кніга «Стараверы Беларускага Паазер'я: гісторыя і культура»

Калектыўная манаграфія расказвае пра рускіх старавераў, расселеных на тэрыторыі паўночна-заходняй Беларусі. Прааналізаваны фарміраванне і развіццё стараверскай супольнасці ў рэгіёне (другая палова XVII – пачатак ХХІ ст.), а таксама асаблівасці гаспадарчай дзейнасці, традыцыйнай абраднасці, культавага дойлідства, іканапісу, кніжнай культуры.

Упершыню ўводзіцца ў навуковы ўжытак вялікі блок матэрыялаў палявых даследаванняў, архіўных крыніц. У выданні ад Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры 495 старонак.

Апублікавана цікавае даследаванне пра беларускіх студэнтаў за мяжой

Даследаванне падрабязна разглядае адукацыйную міграцыю з Беларусі з 2013 па 2025 гады ў 37 краін – Еўропу, Расію і Турцыю. Цяпер за мяжой навучаецца каля 30 тысяч грамадзян Беларусі. З іх каля 20 тысяч у Еўрапейскім саюзе.

Кірункі міграцыі кардынальна змяніліся з Расіі на карысць Еўропы. Даследаванне фіксуе не толькі важныя тэндэнцыі размеркавання беларускіх студэнтаў па краінах, але і іх прычыны. Таксама зроблены прагнозы. Поўны тэкст даследавання даступны па спасылцы па-беларуску і па-англійску.

Адкуль былі ўзяты вобразы для малюнкаў у Радзівілаўскім летапісе

Пра гэта піша Аляксей Талочка ў украінскім часопісе Ruthenica (2025). У Радзівілаўскім летапісе (помнік XIII ст., які захаваўся ў двух спісах XV ст. – адзін з іх належаў Радзівілам, захоўваўся ў Нясвіжы, адсюль і назва) прысутнічаюць відавочна «заходнія» элементы: гатычная архітэктура, заходнееўрапейскія даспехі і інш.

У серыі малюнкаў, якія ілюструюць падарожжа Аскольда і Дзіра у Візантыю, вылучаюцца два (пра прыбыццё варагаў у Кіеў і іх напад на Канстанцінопаль) – кідаецца ў вочы фігура чалавека ў заходніх даспехах (з «рондэлямі» – круглымі металічнымі кавалкамі і з «bevor» — абаронай падбародка і шыі, якая закрывае палову твару). І хоць чалавек у даспехах намаляваны ў розных сітуацыях, яго пастава аднолькавая – трохі адкінутая назад.

Верагодна, аўтар малюнкаў скапіяваў мадэль. І, верагодна, з кнігі нямецкага майстра фехтавання Hans Talhoffer: адзін з яго дапаможнікаў выйшаў у 1459 г., піша Талочка. На ілюстрацыі – параўнанне малюнкаў.

Якімі былі міжнацыянальныя адносіны ў Драгічынскім павеце ў 1921 - 1939 гг.

Пра гэта піша Віталь Гарматны ў «Весніку Магілёўскага дзяржуніверсітэта». Згодна першаму ўсепольскага перапісу 1921 г. у Драгічынскім павеце жыло беларусаў – 18,4 тыс., «тутэйшых» (не маглі вызначыць уласную нацыянальнасць) – 25,4, палякаў – 9,1, яўрэяў – 6, украінцаў – 3,7.

Беларусы як сяляне былі на самым нізе сацыяльнай лесвіцы. Улады праводзілі дыскрымінацыйную палітыку, забаранялася беларуская мова. Станоўча ацэньвалася ідэнтыфікацыя сябе ў якасці «палешукоў» – як пераходны этап да прызнання сябе палякамі.

Палякі былі самай прывелеяванай часткай: займалі высокія пасады ў адміністрацыі і паліцыі. Заахвочвалася перасяленне асаднікаў, якім для стварэння гаспадарак выдавалі льготныя банкаўскія крэдыты. Беларусы разглядалі палякаў як прыгнятальнікаў. Яўрэі былі найбольш заможнай часткай насельніцтва, займаліся гандлем і рамяством. Частка з іх атрымлівала ад сваякоў з ЗША пераводы. Стаўленне да яўрэяў у цэлым было нейтральным.