Навукоўцы: сабака стаў найлепшым сябрам чалавека значна раней, чым лічылася

Аналіз ДНК паказаў, што знойдзеная ў Самэрсэце на паўднёвым захадзе Англіі сківіца прыналежала адной з самых ранніх вядомых прыручаных сабак, і што людзі ў Брытаніі жылі ў цесным кантакце з імі 15 тысяч гадоў таму – за тысячы гадоў да таго, як у нашых хатах з'явіліся коткі ці былі прыручаны сельскагаспадарчыя жывёлы.

Гэта адкрыццё ссоўвае час эвалюцыі першых сабак ад іх продкаў-ваўкоў прыкладна на 5 тысяч гадоў таму, паведамляе BBC. Па словах доктара навук Уільяма Марша з Музея натуральнай гісторыі, яно таксама паказвае, што сяброўства паміж самымі першымі сабакамі і людзьмі каменнага веку існавала практычна з самага пачатку.

Першыя сабакі былі нашчадкамі шэрых ваўкоў, якія жылі паблізу чалавечых паселішчаў у канцы ледніковага перыяду, сілкуючыся рэшткамі ежы. З часам людзі пачалі выкарыстоўваць іх для палявання і аховы. На здымку – сабака, пахаваны побач з гаспадаром на поўдні Швецыі каля 7 000–5 000 гадоў таму.

Якімі былі ўзаемаадносіны продкаў літоўцаў і беларусаў у ХІІ - ХІІІ стст.?

Пабачыў свет чарговы Rocznik Centrum Studiów Białoruskich (11/2025), які выдаецца Цэнтрам беларускіх даследаванняў пры Варшаўскім універсітэце. Сярод іншага ў штогодніку артыкул Аляксандра Краўцэвіча, у якім адзначаецца: з XIX ст. актуальнай застаецца канфрантацыйная версія адносін паміж продкамі беларусаў і літоўцаў падчас узнікнення ВКЛ – з экспансіяй літоўцаў, якія рознымі спосабамі падпарадкавалі беларускія землі.

Аднак пры гэтым адсутнічаюць выразныя сведчанні ў пісьмовых крыніцах пра напады летапісных літоўцаў на які-небудзь рэгіён у Беларусі. «Маўчанне крыніц» трапляе ва ўнісон з высновамі археолагаў і мовазнаўцаў пра агульны мірны характар балта-славянскіх кантактаў і наяўнасць шырокай кантактнай зоны з мяшаным насельніцтвам.

Краўцэвіч адзначае: гэта падаецца дастатковай падставай для адмовы ад ідэі балта-славянскай канфрантацыі, а яе існаванне ў гістарыяграфіі тлумачыцца моцным уплывам на гісторыкаў ідэалагічных чыннікаў.

Забыты этнограф Аляксандр Шлюбскі: асаблівасці яго лёсу

У зборніку «“Новым імкненням даць новыя формы”. Вацлаў Ластоўскі і культурны дыскурс 1920-х гадоў» Сцяпан Захаркевіч піша пра лёс Аляксандра Ануфрэевіча Шлюбскага (1897 - 1942 гг.). Пладавітаму даследніку (за дзесяцігоддзе пакінуў больш за 20 навуковых артыкулаў, а таксама зборнік фальклорных матэрыялаў Віцебшчыны) працяглы час перашкаджаў уласны характар (імпульсіўны і схільны да эмацыйных рашэнняў), палітычныя погляды і нацыянальная свядомасць.

Росквіт навуковай дзейнасці Шлюбскага прыйшоўся на 1927 - 1929 гг. Аднак у 1930 г. ён быў арыштаваны і высланы з Беларусі на пяць гадоў. Назад Шлюбскі ўжо не вярнуўся і ў 1935 г. быў ізноў арыштаваны. У 1941 г. быў мабілізаваны ў войска і ў 1942 г. загінуў у баях.

Навуковыя артыкулы Шлюбскага вылучаліся беларускацэнтрычнасцю, імкненнем выйсці за межы расійскага і польскага дыскурсаў. Можна толькі шкадаваць, што рэпрэсіі 1920 - 1930-х гадоў перапынілі працу этнографа, а яго імя надоўга аказалася забытым.

Выйшла кніга «Замкі Беларусі. Таямніцы мінулых стагоддзяў»

Багата ілюстраванае выданне расказвае пра 12 жамчужын беларускай абарончай архітэктуры: ад шырока вядомых рэстаўрыраваных Нясвіжскага і Мірскага замкаў да руін Быхаўскага і Смальянскага. Расказваецца пра Навагрудскі, Крэўскі, Гальшанскі і Любчанскі замкі, Ружанскі палацавы комплекс Сапегаў, Шчучынскі палац Друцкіх-Любецкіх, Навагрудскую Барысаглебскую царкву, Заслаўскі кафедральны сабор.

Акрамя цікавых звестак пра гісторыю іх узнікнення, асаблівасці знешняга выгляду і найбольш папулярныя легенды, у кнізе ад выдавецтва «Беларусь» даецца інфармацыя, як зручней дабірацца да прыведзеных архітэктурных аб'ектаў і якія яшчэ славутасці знаходзяцца побач.

Кніга з вялікай колькасцю здымкаў зроблена на беларускай, рускай, англійскай і кітайскай мовах.

Пад Віцебскам знайшлі крыж XVII ст.: каму ён быў пастаўлены?

30 сакавіка ў вёсцы Кароўка знайшлі каменны крыж. Гісторык Дзяніс Лісейчыкаў піша: «Асноўны тэкст чытаецца ўпэўнена: «[Сеи?] крыжъ стоить [за] небощыкомъ славное памети Гарасимомъ Игнатовичомъ Ушаковичомъ Коровчинскимъ року 1639»…

Ушаковічы-Кароўчынскія – род панцырных баяр, які фіксуюць крыніцы 16-17 ст. Пад 1630 г. маецца цікавы дакумент – ліст суражскага падстаросты Яна Стахоўскага «бояромъ Коровчаномъ» аб размежаванні іх земляў з землямі лемніцкіх сялян... Продак Ушаковічаў Іван Ушак атрымаў тут зямлю ад віцебскага ваяводы (1555 - 1564) Стэфана Збаражскага. У Івана Ушака былі сыны Васька, Ігнат, Іван, Андрэй і Юрка, якія і валодалі навакольнымі землямі. У Ігната Ушаковіча быў сын Гарасім. Гарасіма Ігнатавіча таксама можна сустрэць у дакументах Віцебскага земскага суда з 1618 па канец 1630-х гг.

У канцы 1630-х гэты заслужаны чалавек памёр і ягоныя сыны Антон і Зміцер паставілі па ім гэты цудоўны каменны помнік, які захаваўся да нашага часу».

Магчымасці – для навукоўцаў і чытачоў

BelRead прапануе прыняць удзел у апытанні і прапанаваць твор для перакладу на беларускую мову: «Мы перакладзём той твор, які прапануюць найчасцей».

У Польшчы для грамадзян Беларусі адкрыты новы набор на стыпендыяльную праграму, на якую могуць падацца і маладыя навукоўцы (вышэйшая адукацыя, узрост да 35 гадоў). Працягласць праграмы не можа перавышаць 1 год. Дэдлайн – 15 мая. Усе падрабязнасці тут.

Цэнтр міграцыйных даследаванняў Варшаўскага ўніверсітэта шукае навукоўца для аналізу беларускіх і ўкраінскіх дыяспар у Польшчы. Кантракт на 24 месяцы, дэдлайн – 23 красавіка. Усе падрабязнасці тут.

Гэта быў самы вялікі айсберг у свеце. Цяпер ён дажывае апошнія тыдні

A23a — айсберг у Антарктыцы, які лічыўся самым вялікім у свеце. У 1986 годзе ад ледавіка Фільхнера адкалоўся айсберг плошчай каля 4000 км² і сеў на мель у моры Уэдэла. У сярэдзіне 2023 года айсберг ізноў пачаў рух да Паўднёвага акіяна.

Айсберг, які ў чатыры разы большы за Берлін, за апошні год заплыў у цёплыя воды, падтаў, пакрыўся расколінамі і велічна разваліўся на часткі. Цёплы акіян працягвае падточваць тое, што засталося ад A23a. Смерць блізкая. Яму засталося не больш за некалькі тыдняў, паведамляе BBC.

Усе айсбергі ў рэшце рэшт растаюць. Але за разбурэннем A23a навукоўцы сачылі асабліва ўважліва, імкнучыся зразумець, што яго лёс кажа аб тым, як Антарктыка рэагуе на змену клімату. У гісторыі Зямлі напэўна бывалі айсбергі, якія жылі больш доўга, але ў наш час A23a лічыцца доўгажыхаром-рэкардсменам – ва ўсякім разе, сярод тых айсбергаў, за якімі сачылі навукоўцы.

Пра становішча беларускай меншасці ў Латвіі ў 1940 і 1941 г.г.

Юрый Грыбоўскі ў апошнім нумары Studia Białorutenistyczne піша: пасля ўвядзення ў Латвіі ў 1934 г. аўтарытарнага кіравання беларуская культурна-асветная аўтаномія ў Латгаліі была ліквідавана. У 1940 і 1941 г.г. прадстаўнікі беларускага аб'яднання накіравалі два мемарандумы – савецкім і нямецкім органам улады наконт вяртання аўтаноміі.

Аднаўленне беларускай аўтаноміі не адпавядала інтарэсам савецкіх уладаў: у Латгаліі ў 1940 г. яны адкрылі рускамоўныя школы – з беларускай мовай як дадатковым прадметам.

У дэкрэце ад 27 ліпеня 1942 г. камісара рэйха на ўсходзе адносна нацыянальнай палітыкі ў Эстоніі, Латвіі і Літве гаворыцца, што «беларусы з краін Балтыі будуць пераселены ва ўласную Беларусь». Разам з тым, для кантроля за акупаванымі тэрыторыямі немцы былі гатовыя пайсці на пэўныя саступкі мясцовым беларусам, ствараючы процівагу латышам. З 1941 па 1945 год у Генеральнай акрузе Латвіі існавала 35 беларускіх народных школ і тры сярэднія школы.

Выйшла кніга пра Чашніцкі край

Зборнік навуковых артыкулаў «Чашніцкі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна» ўключае матэрыялы, якія прайшлі апрабацыю на навукова-практычнай канферэнцыі, што адбылася ў г. Чашнікі Віцебскай вобласці летась.

Сярод іншага ў выданні даследаванні пра абставіны бітвы на рацэ Уле 1564 г. паміж маскоўскімі і вялікалітоўскімі войскамі, погляды Васіля Цяпінскага, уладальнікаў Чашнікаў у XVII ст., іўдзейскія малітоўныя будынкі, сядзібы Чашніцкага раёна, зямельныя спрэчкі Чашніцкага касцёла з мясцовымі жыхарамі ў XIX ст., працу папяровай фабрыкі «Скіна», будаўніцтва Лукомльскай ГРЭС.

У зборніку ад выдавецтва «Беларуская навука» 511 старонак. Раней у серыі «Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі» выйшлі зборнікі «Крэва і акруга», «Чачэрск і Чачэрскі раён», «Бешанковіцкі край» і інш.

Якім бачылі нацыянальны стыль ў архітэктуры БССР 1920-х

Ілля Вярбіла ў апошнім мінулагоднім нумары часопіса «Навука і інавацыі» піша: у сяр. 1920-х намаганнямі супрацоўнікаў Інбелкульту і архітэктараў быў пабудаваны невялікі шэраг будынкаў, у якіх выкарыстоўваўся беларускі стыль. Існавалі два варыянты яго трактоўкі: гістарычны (з замкавымі матывамі) і этнаграфічны (з арнаментамі).

Найбольш маштабнае будаўніцтва ў першым напрамку было рэалізавана на чыгунцы. Планы прадугледжвалі збудаванне трох ключавых вакзалаў у беларускім стылі: галоўнага ў Мінску (на месцы былога Брэсцкага) і на памежных станцыях Негарэлае і Бігосава. Два апошнія былі рэалізаваны. На здымку – вакзал у Бігосава (Верхнядзвінскі раён), пабудаваны ў 1926 - 1927 гг.

З пачатку 1930-х працы па стварэнні беларускага стылю ў архітэктуры былі згорнуты. Асобныя спробы рэалізацыі захаваліся ў этнаграфічным падыходзе – з выкарыстаннем народнага геаметрычнага арнаменту ў аздабленні асобных збудаванняў, спалучэннем яго з савецкай неакласікай.

Ці даказала місія «Артэміда-2», што высадка на Месяц зноў магчымая?

З моманту запуску 1 красавіка місія НАСА «Артэміда-2» справілася з усімі выпрабаваннямі, піша BBC. У тым ліку, пабіты рэкорд дальнасці палёту. Калі вяртанне на Зямлю пройдзе паспяхова, то вынікі місіі будуць абнадзейваючымі. Ракета спрацавала. Касмічны апарат спрацаваў. Экіпаж прадэманстраваў прафесіяналізм у кіраванні сістэмамі.

Але галоўнае пытанне застаецца адкрытым: ці стане цяпер высадка на Месяц да 2028 года, як таго жадаюць НАСА і Трамп, сапраўды дасягальнай мэтай? Высадка менавіта да 2028 г. па-ранейшаму выглядае малаверагоднай, піша BBC. Сімяон Барбер з Open Univertsity, лічыць, што да гэтага засталося хутчэй 3 - 4 гады, і з гэтым меркаваннем цяжка не пагадзіцца.

Аднак бездакорнае выкананне місіі «Артэміда-2» ссунула гэтую верагоднасць у правільным кірунку. Пытанне ўжо не ў тым, ці можа карабель «Арыён» лётаць. Пытанне ў тым, ці змогуць паспяваць за ім пасадачныя модулі, графік работ і воля кіраўніцтва ЗША.

Пра захоп Кіева войскам ВКЛ у 1651 г.

Пра гэта піша Андрэй Гурбік у навуковым зборніку «Украіна ў геапрасторы сярэднявечнай і ранняй мадэрнай эпохі цывілізацый» (2025 г.) Значнымі эпізодамі паўстання Багдана Хмяльніцкага сталі падзеі 1651 г., калі войска ВКЛ пад кіраўніцтвам Януша Радзівіла здзейсніла паход ва Украіну.

Пасля перамогі ў бітве пад Лоевам у ліпені войска ВКЛ захапіла дрэнна абаронены Кіеў (на ілюстрацыі – уезд Радзівіла праз Залатыя вароты, малюнак Абрахама ван Вестэрфельда). Але прасунуцца на поўдзень казацкай Украіны не змагло і праз месяц адступіла.

Хмяльніцкі не мог вызваліць украінскія землі, а Рэч Паспалітая – разграміць казакоў, таму ў верасні быў падпісаны цяжкі для ўкраінскага боку Белацаркоўскі мір. Тэрыторыя Украінскай дзяржавы змяншалася да памераў Кіеўскага ваяводства, а колькасць казакоў скарачалася з 40 тысяч да 20. Але атрымалася дамагчыся захавання Украінскай дзяржавы, а гетманаўская стаўка з аптымізмам будавала грандыёзныя планы супраціву Рэчы Паспалітай, піша Гурбік.

Не пятніца, а пяток. Якімі былі назвы дзён тыдня на пачатку XX ст.

Віктар Корбут у апошнім нумары часопіса Acta Albaruthenica супаставіў варыянты, якія існавалі ў дыялектах і на старонках «Нашай Нівы», адзінай у свеце беларускамоўнай газеты. Асаблівая ўвага надаецца першаму году яе выдання – з лістапада 1906 г.

У параўнанні з сучаснай беларускай мовай, бадай, найбольш выдзяляюцца назвы аўторка і пятніцы. Назва II дня тыдня ўжывалася без прыстаўнога «а» – уторак. Назва V дня тыдня ў 1907 г. фігуруе ў форме «пяток», якая ўжо ў 1908 г. саступіла месца «пятніцы». Першыя варыянты можна звязаць з польскім моўным уплывам (wtorek, piątek).

Увогуле можна зрабіць выснову, што ў дыялектах беларускай мовы назвы дзён тыдня не былі звязаны з рэаліямі штодзённага жыцця яе носьбітаў. Бадай, не варта шукаць іх вытокаў на ўласнабеларускай глебе, піша Корбут. Аднак розныя варыянты на беларускай глебе ўзніклі ў выніку як адаптацыі стараславянскіх, старажытнарускіх, польскіх форм, так і ў выніку працэсаў унутры гаворак.

Набор валанцёраў на юбілейны сезон археалагічнай экспедыцыі «Асавец»

Інстытут гісторыі НАН запрашае прыняць удзел у юбілейным сезоне раскопак унікальнага тарфянікавага паселішча неаліту і бронзавага веку. Тэрміны: 27 ліпеня - 9 жніўня 2026 года. Месца: ля вёскі Асавец Бешанковіцкага раёна. Хто можа ўдзельнічаць: усе, хто гатовы да палявых умоў і хоча дакрануцца да старажытнасці.

Заяўку можна пакінуць па e-mail: maxchar@ gmail. com. Азнаёміцца ​​з дэталямі – на сайце asaviec.by.

Археалагічная экспедыцыя пад кіраўніцтвам гісторыка Максіма Чарняўскага на Крывінскім тарфяніку мае штогадовы характар. Умовы пражывання – палатачны лагер. У праграме экспедыцыі: раскопкі паселішча «Асавец 2», мінілекцыі па археалогіі, спевы з гітарай, урачысты «прыём у археолагі», гульні ды забавы.