Пра ўдзел грамадзян ВКЛ у акупацыі Масквы

Віктар Якубаў піша ў Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej (том 18) пра найбольшыя поспехі Рэчы Паспалітай у вайне супраць Маскоўскай дзяржавы ў 1609 - 1613 гг.: (захоп Смаленска, бітва пад Клушынам, утрыманне Масквы).

Восенню 1610 г. Семібаяршчына ўпусціла ў Маскву войскі Рэчы Паспалітай (у аснове – Польскай Кароны): сын Жыгімонта Вазы быў абвешчаны царом. Але затым улада і адказнасць за гарнізон у Крамлі ляглі на плечы прадстаўнікоў ВКЛ (А. Гасеўскі, Я. П. Сапега, Я. К. Хадкевіч, А. Лісоўскі і інш.). У кастрычніку 1612 сітуацыя абложаных стала катастрафічнай: іх даканаў голад, а апалчэнцы Мініна і Пажарскага падвязлі артылерыю. Абаронцы адбілі шэраг штурмаў, але былі вымушаны капітуляваць (кароль з войскам не паспелі на дапамогу). З 1500 ваяроў гарнізона апошняй ратацыі дадому вярнулася 286 чалавек.

Смаленскае ваяводства стала часткай ВКЛ, аднак Княства вымушана было ўвесці надзвычай высокія падаткі для аплаты велізарных рахункаў уласнай арміі.

Белыя мядзведзі на Шпіцбергене сталі таўсцейшымі і здаравейшымі, нягледзячы на знікненне лёду

Насуперак чаканням навукоўцаў і нягледзячы на тое, што плошча ледзянога покрыва ў Арктыцы стабільна скарачаецца з-за змены клімату, белыя мядзведзі на нарвежскім архіпелагу Шпіцберген сталі таўсцейшымі і здаравейшымі, чым былі ў пачатку 1990-х гадоў. Пра гэта паведамляе BBC.

У перыяд з 1992 па 2019 год навукоўцы ўзважылі і вымералі 770 дарослых мядзведзяў на Шпіцбергене (на здымку) і выявілі, што яны сталі значна таўсцейшымі. Як мяркуецца, мядзведзі прыстасаваліся да новых умоў, пачаўшы больш паляваць на сухапутных жывёл, напрыклад, аленяў, а таксама на маржоў. Асноўнай крыніцай тлустай ежы застаюцца цюлені.

Праўда, стан арганізма – толькі частка карціны. Іншае нядаўняе даследаванне паказала, што павелічэнне колькасці дзён без лёду скараціла працэнт выжывальнасці сярод медзведзянят, мядзведзяў-падлеткаў і старых самак.

Пра смерць вялікага князя Канстанціна Паўлавіча ў Віцебску падчас эпідэміі халеры

Пра гэта піша Iwona Janicka у новым XIII томе навуковага выдання «Życie prywatne Polaków w XIX wieku». Брат расійскага імператара Аляксандра I быў намеснікам Царства Польскага. Пасля пачатку Лістападаўскага паўстання вялікі князь Канстанцін Паўлавіч з жонкай вымушаныя былі пакінуць Варшаву і накіраваліся ў Віцебск, дзе з 5 чэрвеня 1831 года лютавала эпідэмія халеры.

Вялікі князь прабыў у горадзе ўсяго дванаццаць дзён (з 15 чэрвеня), і менавіта тут, хутчэй за ўсё, заразіўся хваробай. Яго раптоўная смерць выклікала чуткі пра нібыта атручэнне графам Аляксеем Фёдаравічам Арловым і нават сумневы ў тым, ці сапраўды ён памёр.

З вялікім князем развітваліся двойчы — у чэрвені ў Віцебску, а потым у жніўні ў Пецярбургу. У Віцебску ў пахавальнай працэсіі ўдзельнічалі прадстаўнікі княжацкага двара, вайскоўцы, духавенства розных канфесій (забаранілі толькі габрэям), а таксама прадстаўнікі гарадскіх улад, школ і іншых устаноў.

Выйшла кніга пра беларускія народныя каляндарныя песні

«Ой, пушчу стралу па ўсяму сялу: беларускія народныя каляндарныя песні з пераказам на рускую і англійскую мовы» – гэта зборнік яркіх узораў каляндарна-абрадавай паэзіі, якая адлюстроўвае светапогляд беларусаў і вылучаецца глыбокім гуманізмам і мастацкай дасканаласцю.

Аўдыядадатак будзе падарункам для аматараў народных спеваў. Тэксты ілюстраваныя здымкамі і адметным відам беларускага народнага мастацтва – выцінанкамі, створанымі Наталляй Бярнадскай і Вольгай Налівайка. У выданні 231 старонка. Укладальнік – Сяргей Лісіца, прадмова – Таццяны Валодзінай.

Колькасць белых буслоў у Беларусі вырасла на 12%

У НПЦ па біярэсурсах падвялі вынікі нацыянальнага ўліку белага бусла, які праводзіўся ў 2024 - 2025 гг. у рамках VIII Міжнароднага ўліку. Колькасць птушак вырасла за апошнія дзесяць гадоў на 12% і склала 25,5-26 тыс. гняздуючых пар, паведамляе газета «Навука». У Беларусі жыве каля 8% сусветнай папуляцыі.

Улік вялі двума метадамі: шырокамаштабным анкетаваннем і ўлікам на кантрольных пляцоўках. На 27 участках (8% тэрыторыі краіны) назіральнікі абышлі кожную вёску. Найбольшая шчыльнасць гнездавання зафіксавана на паўднёвым захадзе краіны ў пойме Прыпяці. Абсалютным лідарам стала вёска Малешаў у Жыткавіцкім раёне, дзе ўлічана 61 жылое гняздо. У аграгарадку Дзівін Кобрынскага раёна знайшлі 40 гнёздаў, у вёсцы Лядзец Столінскага раёна – 38. У Камянецкім і Мінскім раёнах сустрэліся рэдкія кодлы з 6 птушанят.

Буслы працягваюць «перасяленне» на слупы ліній электраперадачы (63% птушак): гэта спрыяе росту колькасці, але разам з тым вядзе да гібелі ад электратраўм.

Як у БССР прымалі дзяцей з галадаючых губерняў Расіі

Пра гэта піша Ілля Цяльпук у зборніку «Пічэтаўскія чытанні - 2025». У верасні 1922 г. у Мінску налічвалася 28 дзіцячых дамоў. Нягледзячы на ​​вельмі абмежаваныя рэсурсы (востры дэфіцыт адзення, абутку), у 1922 г. БССР прыняла 2 257 дзяцей з галадаючых губерняў Расіі (Паволжа), што павялічыла агульную колькасць дзяцей у дзіцячых дамах да 5 843.

Гэта яшчэ больш пагоршыла сітуацыю з забеспячэннем. У Нацыянальным архіве РБ захоўваюцца дакументы, якія сведчаць пра маштабную дапамогу з боку Амерыканскай адміністрацыі дапамогі (АРА) і Амерыканскага таварыства квакераў.

Яны перадалі дзіцячым дамам БССР тысячы адзінак забеспячэння, пайкоў, медыкаментаў. Напрыклад, у кастрычніку 1922-га дзіцячым дамам Мінска ад APA перадалі 898 коўдраў, 168 прасцінаў, 224 ручнікоў, 2075 фунтаў мыла, 74 кг какавы, 270 кг цукру, 1 595 кг мукі, 1 300 літраў малака. Да 1938 г. у БССР ужо было каля 100 дзіцячых дамоў розных тыпаў, іх матэрыяльнае забеспячэнне істотна палепшылася.

Пра асаблівасці мытні ВКЛ у другой палове XVIII ст.

Юрый Гардзееў апублікаваў у часопісе Miscellanea Historico-Iuridica (том 24) водгук на манаграфію Ірыны Кітуркі «Дзяржаўная мытная служба ВКЛ у другой палове XVIII ст. (1764-1795 гады)», якая выйшла ў Гродна ў 2023-м.

Сярод іншага ў кнізе расказваецца, што ў 1767 г. у буйнейшых гарадах, напрыклад, у Магілёве, Гродне і Мінску, было ліквідавана некалькі ўнутраных мытняў. Прыводзіцца інцыдэнт у Жлобіне ў студзені 1765 г., які дэманструе негатыўнае стаўленне землеўладальнікаў да ўведзенай агульнай мытнай пошліны. Паводле высноў, пасля рэформы, паміж 1766 і 1773 мытныя даходы склалі 30% даходаў казны.

Разам з шматлікімі станоўчымі бакамі манаграфіі Гардзееў адзначыў і некаторыя недахопы. Для лепшага разумення рэформаў Станіслава Аўгуста Панятоўскага варта акрэсліць гістарычны кантэкст: Рэч Паспалітая вылучалася дэцэнтралізацыяй і нізкай эфектыўнасцю падатковай сістэмы, тады як у Еўропе развіваліся моцныя дзяржавы з фіксаванымі падаткамі для ўтрымыння войскаў.

Як выглядае беларуская навука вачыма Белстата

Белстат апублікаваў агляд, прымеркаваны да нядаўняга Дня беларускай навукі. У ім прыводзяцца дадзеныя за 2024 год. Параўнаем іх з дадзенымі за 2023-ты.

Белстат налічыў у некалькіх сотнях арганізацый 17,7 тыс даследчыкаў (у 2023-м было 17,2 тыс.). У структурах Акадэміі навук іх 4,7 тыс. (было 4,8 тыс.). Для параўнання: пасля распаду СССР колькасць даследчыкаў у Беларусі знізілася з 59,4 тысяч у 1990 годзе да 19,3 тыс. у 2012-м і 16,9 тыс. у 2016-м.

Партрэт сярэднестатыстычнага даследчыка такі: мужчына (61,1%) старэйшы за 30 гадоў (78,3%), які выконвае даследаванні ў галіне тэхнічных навук (62,3%). Сітуацыя ў параўнанні з 2023-м практычна не змянілася. У гуманітарных навуках занята толькі 3,8% ад усіх даследчыкаў (было 3,6%).

Не змянілася і колькасць аспірантаў – 4,4 тысячы чалавек. Колькасць дактарантаў у 2024-м у параўнанні з мінулым годам знізілася з 640 да 594.

Караліна Кавальская – муза Адамa Міцкевіча, якая засталася ў ценю Марылі Верашчакі

Пра гісторыю іх кахання піша Вячаслаў Швед у апошнім нумары Studia Białorutenistyczne. Пасля Віленскага ўніверсітэта Адам Міцкевіч у 1819-м выехаў у Коўна, каб адпрацаваць урадавую стыпендыю. Маладому настаўніку, які адарваўся ад сяброў-філаматаў, сустрэлася прыгожая замужняя жанчына, маці 4-х дзяцей Караліна Кавальская — ёй было 24-26 гадоў. Яе старэйшы сын вучыўся ў Міцкевіча.

Кавальская стала апякункай, а пазней і каханкай паэта, слава якога пашыралася. Караліна была музай Міцкевіча, дзякуючы якой былі напісаны вершы, балады і паэмы, дзе яна згадваецца. Муж Караліны, Юзаф Кавальскі, адносіўся да Міцкевіча тактычна.

Караліна, а не Марыля Верашчака была да апошняй хвіліны побач з Міцкевічам падчас арышту, пасля яго і пры адпраўцы ў расійскую ссылку. Яна не думала пра славу, гонар, памяць – проста кахала і рабіла ўсё, каб любімы чалавек быў шчаслівы. І ён ім быў, адзначалі ў сваіх лістах сябры-філаматы.

Пра лёс цыганоў на беларускіх землях

Пра гэта піша Людміла Мікалаева ў зборніку «Этнос и общество» па выніках канферэнцыі ў Кубанскім універсітэце РФ. Цыганы з'явіліся на беларускіх землях у сяр. XV ст., перасяліўшыся з Польшчы і Германіі. У ВКЛ яны мелі права свабодна падарожнічаць, займацца рамёствамі і разводзіць коней. З XVII ст. у Рэчы Паспалітай спрабавалі прывучыць цыганоў да аселага жыцця і кантраляваць іх: з'явіліся «цыганскія каралі» з неабмежаванай уладай.

У 1927 г. у Міхалова Віцебскай вобласці быў створаны першы ў СССР цыганскі калгас. Аднак цыганскія гаспадаркі аказаліся недаўгавечнымі. У гады вайны шмат цыганоў было знішчана. У 1950-я большасць цыганоў прымусілі да аселага ладу жыцця.

Колькасць цыганоў у Беларусі зніжаецца: у 1999 г. іх было 9 927 чалавек, у 2019-м – 6 848 (або 0,07% ад усяго насельніцтва). Усё часцей яны выкарыстоўваюць саманазву «беларуска рома». Да каталікоў і праваслаўных з сярэдзіны 90-х гг. дадаліся мусульмане – прадстаўнікі сярэднеазіяцкіх цыганоў.

«Атлас млекакормячых Беларусі» — першае комплекснае выданне пра 82 віды

Кніга, падрыхтаваная калектывам аўтараў з НПЦ па біярэсурсах, — першае комплекснае выданне, якое сістэматызуе сучасныя дадзеныя пра распаўсюд 82 відаў млекакормячых, якія жывуць на тэрыторыі Беларусі. Кожны від прадстаўлены індывідуальным нарысам з актуальнай інфармацыяй аб колькасці і з картай арэала.

Картаграмы і графікі, якія змяшчаюцца ў Атласе, візуалізуюць дынаміку змяненняў у размеркаванні відаў, выяўляючы трэнды, звязаныя з антрапагенным уздзеяннем, кліматам і захаваннем асяроддзя пасялення.

Паведамляецца, што 165-старонкавы Атлас будзе незаменным даведнікам для біёлагаў – даследчыкаў, выкладчыкаў і студэнтаў, а таксама ўсіх, хто зацікаўлены ў вывучэнні і захаванні тэрыяфаўны Беларусі.

Без піва яны не маглі. Пра ролю алкаголю ў жыцці манастыроў

Раіса Зянюк піша ў Studia Białorutenistyczne пра каталіцкія манаскія супольнасці на беларуска-літоўскіх землях у канцы XVIII - XIX стст. Ужываўся як лёгкі алкаголь (піва, мёд, віно), так і моцны (гарэлка, ром, арак). Вылучаюцца наступныя ролі алкаголю: традыцыйная, святочная, статусная (добрыя віды захоўваліся ў настаяцеля).

Кансалідуючая: калі ў 1819-м у Гродне кляштарам забаранілі варыць піва без платы падатку, яны склалі калектыўны зварот. Дэзінтэгруючая (звязана з алкагалізмам): у 1833 г. у Слоніме ксёндз манастыра канонікаў Кучэўскі пабіў двараніна Выганоўскага. Харчовая: піва было складовай часткай страў (піўных супоў). Эканамічная: пры кляштарах працавалі бровары. Абцяжарваючая: у кляштары з-за алкагалізму ссылаліся манахі і святары.

Колькасць спажывання піва з-за яго каларыйнасці павялічвалася ў пасты — на фоне больш сціплага харчавання. Камісія пры наведванні кляштара ў Крэтынзе адзначыла: «Ужыванне піва здаецца для іх неабходнасцю».

На якіх умовах беларусы працавалі ў Францыі, Канадзе і Аргентыне ў 1920-я

Вольга Коваль у леташнім нумары часопіса БДТУ піша: у 1920-я большасць беларускіх эканамічных эмігрантаў мела польскае грамадзянства. Вёскі ў Другой Рэчы Паспалітай былі перанаселены, з-за беспрацоўя ўлады лёгка выдавалі замежныя пашпарты. Большасць беларусаў ехала ў тры краіны.

У Францыі працавалі па кантракце. Але мігрантаў не пускалі ў прамысловасць са значна вышэйшымі заробкамі. Працэс натуралізацыі (атрымання грамадзянства) быў складаным. З-за невысокага статусу (не хапала, у тым ліку, валодання мовай) беларусы думалі пра вяртанне з грашыма на Бацькаўшчыну.

Калі прыпынілася масавая эміграцыя з Польшчы ў ЗША (з-за ўвядзення квот), пашырыўся адток у Канаду. Патрабавалася наяўнасць першапачатковага капіталу (яго памеры мяняліся). Беларусы ў Канадзе звычайна працавалі на пабудове чыгункі ці ў сельскай гаспадарцы. У Аргенціну беларусы накіроўваліся з марай аб уласным надзеле зямлі. Натуралізавацца можна было ўжо праз два гады.

Што азначаюць народныя выразы «вароты каўбасамі завязваць», «прайсці Крым і Рым», «што ў касцелі то ў пасцелі»?

Выйшла кніга доктара філалагічных навук з Гродзенскага ўніверсітэта Міколы Даніловіча «Дайце клею, бо самлею, або Загадкі беларускай фразеалогіі». З яе можна даведацца, што азначаюць народныя выразы вароты каўбасамі завязваць, прайсці Крым і Рым, што ў касцелі то ў пасцелі, усе козы ў золаце, багатыя ноч разбяруць, жалезнага бобу пад’есці.

У выданні таксама адказы на пытанні: якімі з’явамі рэчаіснасці і гістарычнымі падзеямі матывуюцца выразы, якімі спосабамі ўтвораны, у якіх мясцінах Беларусі ўжываюцца. Кніга адрасуецца шырокаму колу чытачоў — усім, хто цікавіцца беларускай фразеалогіяй і любіць трапныя народныя выслоўі.

Татары ў Беларусі: як змянялася супольнасць

Пра гэта піша Людміла Мікалаева ў зборніку «Этнос и общество». У XIV ст. татараў запрашалі ў ВКЛ з Залатой Арды для барацьбы з Тэўтонскім ордэнам. У 1395 г. Вітаўт прыняў хана Тахтамыша — пры паходзе пад Азоў у 1397 г. яны захапілі шмат палонных. Так татары з'явіліся каля Вільні, у Лідскім, Ашмянскім, Навагрудскім, Брэсцкім паветах. Пасля Клецкай бітвы 1506 г. палонных татараў пасялілі ў Мінску.

Большасць татараў дзялілася на тых, хто служыў (былі прыраўнаваны да шляхты), і на беззямельных нашчадкаў ваеннапалонных (займаліся рамёствамі). З к. XVII ст. татары страцілі родную мову і карысталіся беларускай. Але захавалі рэлігію – іслам суніцкага тыпу. Падчас Другой сусветнай «многія беларускія татары загінулі, пасля вайны былі дэпартаваныя».

Сёння татары складаюцца з 4-х супольнасцей: мясцовых беларуска-літоўскіх татар і трох груп усходніх: пасля вайны ў БССР перасяліліся волга-ўральскія, крымскія і сібірскія татары. На 2019-ты ўсіх было 8445 чал.

Дзве магчымасці для даследнікаў (у тым ліку падтрымка навуковых мерапрыемстваў)

Scholars for Belarus by akno e.V. запрашае падаваць заяўкі на фінансавую падтрымку правядзення канферэнцый, семінараў, круглых сталоў, панэльных дыскусій, воркшопаў і іншых публічных мерапрыемстваў з удзелам беларускіх навукоўцаў. Усе мерапрыемствы павінны быць праведзены да 31 кастрычніка 2026 года. Дэдлайн падачы заявак — 1 сакавіка. Усе падрабязнасці тут.

Нямецкі Institute for Advanced Study in the Humanities (KWI) прымае заяўкі на даследніцкія стыпендыі для прадстаўнікоў гуманітарных, культурных і сацыяльных навук. Яны разлічаны на паўгады (1 кастрычніка 2026 - 31 сакавіка 2027). Дэдлайн падачы заявак – 28 лютага. Падрабязнасці тут.

Выйшаў дапоўнены Арфаэпiчны слоўнiк беларускай мовы

Першае выданне слоўніка пабачыла свет у 2017 годзе і ўключала больш за 117 тысяч слоў. У 2025-м выйшла найбольш поўнае акадэмiчнае выданне слоўнiка, дзе фіксуюцца правілы лiтаратурнага вымаўлення актуальнай лексiкi беларускай мовы — у тым лiку новых запазычанняў.

Слоўнiк дае чытачу неабходныя звесткi пра вымаўленне праз перадачу поўнай транскрыпцыi слоў, што бытуюць у сучаснай беларускай лiтаратурнай мове. У новым выданні ад выдавецтва «Беларуская навука» – 782 старонкі. Нагадаем, што сёння, 21 лютага, адзначаецца Міжнародны дзень роднай мовы.