У ЗША выйшлі новыя кнігі пра беларускія мястэчкі

Арганізацыя JewishGen (ЗША) у 2025 годзе працягвала выдаваць кнігі пра гісторыю габрэйскіх абшчын у Беларусі. Рэч пра так званыя памятныя кнігі (Yizkor books) — выданні з гісторыяй горада, біяграфіямі мясцовых жыхароў, фатаграфіямі і іншымі матэрыяламі. Многія з іх былі напісаны на ідышы або іўрыце і цяпер перакладаюцца на англійскую мову. На працягу 2025-га пабачылі свет кнігі пра Слуцк, Давыд-Гарадок і Ленін (цяпер аграгарадок у Жыткавіцкім раёне).

Пра выданне пра Давыд-Гарадок паведамляецца: «У кнізе намаляваны горад з дамамі, пераважна пабудаванымі з дрэва, вокнамі без аканіц і дахамі, накрытымі сенам. Вуліцы былі без тратуараў, а вясной, калі раставаў снег, яны ператвараліся ў балоты… Ёсць аповеды пра гараджан, якія загінулі падчас Халакосту, а таксама пра тых, хто страціў жыццё ў Ізраілі падчас яго барацьбы за выжыванне як нацыі».

Раней у серыі выйшлі на англійскай мове кнігі пра Докшыцы, Дзятлава, Карэлічы і многія іншыя беларускія мястэчкі.

Аўтапрабегі і аўтагонкі ў беларускіх губернях напачатку XX ст.

Пра іх у апошнім зборніку навуковых артыкулаў «Доўгае ХІХ стагоддзе ў гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы» піша Сяргей Бусько. У 1910 г. галоўнай спартыўнай падзеяй у Расійскай імперыі стаў міжнародны аўтапрабег па маршруце Санкт-Пецярбург – Пскоў – Віцебск – Магілёў – Гомель – Кіеў – Гомель – Рослаў – Масква – – Санкт-Пецярбург. Часопіс «Аўтамабіліст» назваў яго першай гонкай у гісторыі імперыі. У беларускіх гарадах гоншчыкаў сустракалі натоўпы гледачоў з аркестрам і кветкамі.

Нягледзячы на ўдзел у гонцы аўтамабіляў «Руса-Балт», першыя 12 месцаў (з 19) былі занятыя на аўтамабілях нямецкай вытворчасці. Першыя тры месцы занялі гоншчыкі з Германскай імперыі (на аўтамабілях «Мерседэс» і «Бенц»).

Потым на беларускіх землях адбылося яшчэ некалькі аўтапрабегаў. У 1912 г. маршрут упершыню ахапіў усе пяць беларускіх губерняў (на здымку – стаянка ў г. Баранавічы). Аўтапрабегі садзейнічалі рамонту дарог.

Усё больш партрэтаў з усмешлівымі памерлымі. Пра асаблівасці сучасных беларускіх могілак

Гісторык-некрапаліст Сяргей Грунтоў адзначае ў свежым нумары Ethnologia Polona: вялізныя новыя могілкі за межамі гарадоў заставаліся белай плямай для даследнікаў. Між тым сучасныя надмагіллі могуць шмат расказаць пра спосабы пераадолення гора і пра культуру памяці. Усё часцей сустракаюцца ўсмешлівыя твары памерлых на партрэтах: што сведчыць пра хуткую страту строгіх мемарыяльных умоўнасцей.

А частыя выявы памерлых у кантэксце іх прафесіі сведчаць пра нязменную важнасць працы для ідэнтычнасці беларусаў — многія хочуць, каб іх памяталі менавіта ў кантэксце працы. З'яўляюцца новыя формы памінання: адна з іх – прынясенне цацак на дзіцячыя пахаванні.

Замест «магілаў» як невялікіх курганаў усё часцей – пліты на ўсю паверхню. Неабходнасць догляду за імі мінімальная, таму практыка клопату, як адна з найважнейшых формаў памінання, паступова адыходзіць у мінулае. Расце папулярнасць крэмацыі.

Міжземнаморская вялікая белая акула можа знікнуць

Некалькі відаў акул, якія жывуць у Міжземным моры, у тым ліку вялікая белая акула, магчыма, знаходзяцца на мяжы вымірання – да такой высновы прыйшла група навукоўцаў з ЗША і Вялікабрытаніі, паведамляе BBC.

Маніторынг рыбных партоў і рынкаў на афрыканскім узбярэжжы Міжземнага мора, які вялі амерыканскія навукоўцы ў супрацоўніцтве з брытанскай дабрачыннай арганізацыяй Blue Marine Foundation, паказаў, што ў 2025 годзе былі вылаўлены і прададзены як мінімум 40 вялікіх белых акул.

Дакладных дадзеных аб колькасці гэтага віду няма, але даследнікі мяркуюць, што іх засталося ўсяго некалькі сотняў ці нават некалькі дзясяткаў. Па міжнародных пагадненнях лоўля вялікай белай акулы забаронена, але абаронцы прыроды і навукоўцы выявілі ахоўныя віды акул на рыбных рынках Алжыра і Туніса. Калі ўсе краіны Міжземнага мора будуць выконваць правілы, тое гэта дасць надзею на захаванне рэдкага віду.

Што здзівіла ў Беларусі ў гады Паўночнай вайны славацкага святара

Пра гэта піша славацкая філолаг Станіслава Мойшава ў часопісе «БДУ. Гісторыя». Напачатку XVIII ст. святар Даніэль Крман быў накіраваны да двара шведскага караля Карла XII у якасці пасла верхневенгерскіх пратэстанцкіх саслоўяў. Праз свае апісанні ў дзённіку святар падкрэсліваў спецыфіку Беларусі ў параўнанні з Польшчай: сельскі характар, больш шырокая этнічная разнастайнасць (габрэі, татары), пагорысты ландшафт.

Вялікую цікавасць пратэстант праяўляў да экзатычных для яго ўніяцкіх цэркваў і сінагог. Пра беларускае насельніцтва ў дзённіку гаворыцца мала, часта пазначаецца ягоная няшчасная сітуацыя: у горадзе Барысаве «жыхары, паводле цыганскіх звычаяў, сядзелі разам пад адкрытым небам і гатавалі ежу».

Там жа ў Барысаве святар упершыню схадзіў у лазню: яна яго не надта ўразіла. У Магілёве ў карчме пад назвай «Светлыя агні» венгерскія пасланцы заказалі піва, але «гэтыя цемрашалы» адмовіліся іх абслугоўваць. Што здарылася – невядома.

Выйшаў зборнік «Крэва і акруга» (прэзентацыя – 22 студзеня)

Пабачыў свет зборнік навуковых артыкулаў «Крэва і акруга: гісторыя, археалогія, культурная спадчына». У ім матэрыялы пра балта-славянскія кантакты, рэстаўрацыю Крэўскага замка, пра гісторыю мястэчка позняга Сярэднявечча і ранняга Новага часу, пра падзеі Першай сусветнай вайны ў Крэве. Асобнае месца прысвечана шматэтнічнай спадчыне Крэва і яго ваколіц.

22 студзеня Інстытут гісторыі сумесна з «Акадэмкнігай» правядзе прэзентацыю выдання ў мінскім кінатэатры «Піянер» Пачатак – 19.00. Удзельнікі: Віталь Гарматны (Інстытут гісторыі), Алена Карлянок (Белрэстаўрацыя), Андрэй Шулаеў (архітэктар праектаў), Уладзімір Багданаў (журналіст, калекцыянер). Мадэратар – Алег Дзярновіч (Інстытут гісторыі). Кошт квітка – 12 р.

SALT III: абвешчана праграма падтрымкі адукацыйных праектаў

Праграма падтрымкі разлічана на беларускіх пастаўшчыкоў адукацыйных паслуг. Мэта конкурсу — пашырэнне магчымасцяў навучання. Дэдлайн падачы заявак – 16 сакавіка. Усе падрабязнасці і кантакты тут.

Паселішча на Менцы пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя

Пра сваё адкрыццё група беларускіх навукоўцаў (Максім Ярмохін, Віталь Моцны, Віталь Лукін, Аляксандр Пугачэўскі, Андрэй Вайцеховіч) піша ў новым нумары часопіса Dendrochronologia. Дзякуючы дэндрахраналагічнаму аналізу раней стала вядома, што дубы для пабудовы гарадзішча на Менцы былі ссечаны паміж другой пал. 997 г. і ранняй вясной 998 г. Але навукоўцы пайшлі далей.

Яны пабудавалі храналогію гадавых кольцаў дуба MNK01, якая ахоплівае 170 гадоў – перыяд з 828 па 997 год. Дэндрахраналагічны аналіз выявіў «працяглы перыяд зніжэння сінхроннасці росту сярод дрэў, які доўжыўся прыблізна з 910 па 980-я гады».

«Наяўнасць асінхронных рэзкіх змен росту і пашкоджанняў, якія ўзнікаюць на розных дрэвах у розны час на працягу гэтага інтэрвалу, сведчыць пра ўплыў дзейнасці чалавека на лес. Гэтыя заканамернасці могуць сведчыць аб тым, што паселішча на рацэ Менка пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя», – прыйшлі да высновы навукоўцы.

Чаму сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў БССР беларусаў была толькі палова

Пра гэта піша Ігар Пушкін у зборніку «Этнос и общество в контесте межнациональных отношений», які выйшаў месяц таму па выніках навуковай канферэнцыі ў Кубанскім дзяржуніверсітэце РФ. Ён канстатуе, што доля нацыянальных меншасцей сярод кіраўніцтва эканомікі БССР перавышала іх долю ў агульнай колькасці насельніцтва (згодна перапісу 1989-га беларусы складалі 77,9%).

Сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў і аб’яднанняў беларусаў было: 1984 г. — 48,2%, 1985 г. — 51,2%, 1986 г. — 54,5%, 1987 г. — 56,4%. Многія кіруючыя кадры накіроўваліся з РСФСР, а таксама з УССР. «Палітычны недавер і падвышаная падазронасць» мела месца быць у дачыненні да выхадцаў з Цэнтральнай і Заходняй Беларусі. Прысутнічалі адміністрацыйныя перашкоды для габрэяў і палякаў.

Прыезджыя спецыялісты паступова замяшчаліся беларусамі. Аднак у 1985-м сярод кіраўнікоў прамысловых прадпрыемстваў БССР рускіх было 32,7%, украінцаў — 11,7%.

Варкшоп па распрацоўцы даследчых праектаў для падачы на навуковыя гранты (дэдлайн – 6 лютага)

Варкшоп створаны для таго, каб дапамагчы навукоўцам удасканаліць свае даследчыя прапановы і асвоіць навыкі напісання моцных грантавых заявак – на англійскай мове. Размова пойдзе пра патрабаванні фінансуючых арганізацый і пра тое, як фармуляваць даследчы праект у адпаведнасці з іх крытэрыямі ацэнкі. Два дні паглыбленай працы пройдуць з Джозі Дзіксан — міжнароднай кансультанткай з 20-гадовым досведам правядзення трэнінгаў па развіцці даследчых навыкаў.

Варкшоп адбудзецца ў Варшаве 10-12 сакавіка 2026 года. Scholars for Belarus пакрываюць выдаткі. Дэдлайн падачы заяўкі — 6 лютага. Поўны спіс патрабаванняў і форму падачы заяўкі можна знайсці тут.

У Беларусі знайшлі новы від жукоў

Пра гэта беларускія навукоўцы (Прышчэпчык, Александровіч, Сінчук) паведамілі ў расійскім часопісе Far Eastern Entomologist. Новы для фаўны Беларусі від Troglops albicans знайшлі падчас даследавання ў Нацыянальным парку «Прыпяцкі» ў 2025 годзе – ён знаходзіўся пад карой сухога паваленага дуба. Самец жука мае даўжыню цела 3 міліметры (на здымку).

Troglops albicans распаўсюджаны ў асноўным у Цэнтральнай Еўропе, але таксама сустракаецца ў Паўднёвай і Усходняй, на Каўказе і Блізкім Усходзе. Такім чынам Беларусь можа ўяўляць сабой бягучую паўночную мяжу распаўсюджвання віду.

Падзел на «заходнікаў» і «ўсходнікаў»: чаму пасля вайны замацаваўся стэрэатып

Пра гэта ў апошнім нумары Ethnologia Polona піша Уладзімір Лобач, які ў 2000 - 2020 гг. правёў палявыя даследаванні ў Віцебскай вобласці. Падчас савецка-польскай мяжы ў 1921 - 1939 гг. узаемныя ўяўленні пра «заходнікаў» і «ўсходнікаў» мелі расплывісты характар.

Падрабязнае напаўненне вобразаў «заходнікаў» і «ўсходнікаў» характарыстыкамі адбылося пасля фізічнай (1939 г.) і фактычнай (1944 г.) ліквідацыі савецка-польскай мяжы. У пасляваенныя гады камунікацыя паміж жыхарамі Заходняй і Усходняй Беларусі стала інтэнсіўнай. Сказалася і масавая працоўная міграцыя, а таксама патокі жабракоў з разбураных раёнаў у адносна квітнеючы заходні рэгіён.

Асновай ідэй стала супрацьпастаўленне «дабрабыт — беднасць», а таксама набор звязаных з ім канатацый: «аднаасобнік — калгаснік», «працавіты — гультай», «вернік — атэіст», «паліцэйскі — партызан», «скрытны — камунікатыўны». Гэтыя стэрэатыпы характэрныя для старэйшага пакалення.

Злачынствы супраць жанчын у ВКЛ: якімі былі пакаранні

Пра гэта піша П. Сянько ў зборніку «Пічэтаўскія чытанні – 2025». Асноўная частка законаў (Статуты ВКЛ 1566 і 1588 гг.) распаўсюджвалася на падданых незалежна ад гендару: больш істотную ролю гралі саслоўны і рэлігійны фактары. Як рэгламентавалася пакаранне за забойства?

Галаўшчызна (грашовы штраф) за забойства шляхціца складала 100 коп літоўскіх грошай. Галаўшчызна за забойства шляхцянкі выплочвалася ў падвойным памеры — у 200 коп. За забойства цяглага селяніна прысуджалася 25 коп грошай. Забойства цяглай сялянкі, жонкі селяніна, каралася штрафам у 50 коп. Традыцыйна жанчына ўспрымалася фізічна слабейшай за мужчыну, да таго ж агрэсія супраць жанчыны ўспрымалася як агрэсія супраць яе мужа, замах на яго сферу адказнасці і інтарэсаў.

Пры гэтым галаўшчызна за забойства непрывілеяванай жанчыны, якая ніколі не знаходзілася ў шлюбе, складала толькі 20 коп грошай – такі памер штрафу ўсталёўваўся, напрыклад, за забойства нявольнага чалядніка або палоннага.

Выйшла кніга «Насельніцтва Беларусі. Альбом у тварах – погляд у мінулае»

Калектыўная манаграфія падрыхтавана навукоўцамі беларускага Інстытута гісторыі і расійскага Інстытута этналогіі і антрапалогіі ім. Міклуха-Маклая. У фокусе ўвагі – насельніцтва гарадоў і сельскіх паселішчаў Беларусі Сярэдніх стагоддзяў і Новага часу.

Археолагі вывучылі некропалі ў населеных пунктах, антраполагі дэталёва даследавалі касцяныя астанкі і ў шэрагу выпадкаў генетыкі змаглі ўстанавіць фенатыпічныя прыкметы (колер вачэй, валасоў і інш.) для асобнага індывіда. Значнае месца ў кнізе займаюць антрапалагічныя рэканструкцыі асобы па чэрапе, якія дэманструюць прыжыццёвую знешнасць чалавека з некропаля.

Сучасныя метады фізічнай антрапалогіі, генетыкі, археалогіі і сумежных дысцыплін дазваляюць атрымаць больш дадзеных аб ладзе жыцця, дэмаграфічнай сітуацыі, палеадыеце, хваробах і паталогіях людзей, якія жылі некалькі стагоддзяў таму.