اندیشکده ایران‌اندیشی آتوسا

تأملاتی درباره شاهنامه

بخش نخست
آیا شاهنامه «حماسه» است؟

✍️ شهروز طوسی؛ عضو تیم علمی مؤسسه آتوسا

شاهنامه و فردوسی از جنبه‌های گوناگون مورد حملات و انتقادات شدیدی قرار گرفته‌اند. اتهاماتی چون فاشیسم، نژادپرستی، بیگانه‌هراسی، زن‌ستیزی، پدرسالاری، جزم‌اندیشی، ناسیونالیسم رمانتیک و… از این دسته‌اند.

نگارنده باور دارد که بیشینه این اتهامات نه از خوانش متن شاهنامه، بلکه از کلیشه‌های امروزین درباره آن سرچشمه می‌گیرد. به عبارت دیگر اغلب منتقدان متن شاهنامه را نخوانده‌اند، بلکه بر مبنای تصویری که از آن در ذهن خویش بر‌ساخته‌اند یا به عاریت گرفته‌اند سخن می‌گویند. بسیاری دوست‌داران شاهنامه نیز از این قاعده مستثنی نیستند و این می‌تواند هیزمی بر آتش حملات منتقدان شاهنامه بیفکند. بنابراین بایسته است که ما امروز با دقت و آگاهی بیشتری به شناخت ماهیت شاهنامه بپردازیم.

شاهنامه را در کنار آثاری چون مهابهاراته و ایلیاد و ادیسه «حماسه» به شمار آورده‌اند. هر چند در کلیت این باور درست است، اما شاهنامه تفاوت‌هایی با آن‌ها دارد. حماسه را شرح قهرمانی‌ها و دلاوری‌ها خوانده‌اند. در این نوع روایت داوری اخلاقی درباره اعمال قهرمانان از جایگاه فرودستی برخوردار بوده و عملا به شمار نمی‌آید.

برای مثال جنگاورانی چون آگاممنون، ادیسئوس و آیاس که شهرها را ویران می‌کنند قهرمانان ایلیاد و ادیسه‌اند. نه هومر و نه کس دیگری ایشان را بابت اعمال‌شان به طور جدی بازخواست نمی‌کند. در مهابهاراته و کلا فرهنگ هندی نیز پدیده داوری اخلاقی دست‌کم به شکلی که ما می‌شناسیم غایب است و نظام ارزشی هندی ویژگی‌های خاص خود را دارد. کریشنه به ارجونه گوشزد می‌کند که تنها وظیفه خویش را در شکست دادن پسرعموهایش انجام دهد و در جنگیدن با ایشان دچار تردید نشود.

شاهنامه نیز مجموعه‌ فراوانی از جنگ‌ها و نبردها را در دل خود جای داده است اما نسبت به خون‌ریزی نگاهی سلبی دارد و جنگ‌طلبان را نکوهیده است. از شخصیت‌های منفی چون ضحاک و افراسیاب که بگذریم، می‌بینیم حتی کیکاووس که در وداها و اوستا شخصیتی ستوده دارد، در شاهنامه مورد نکوهش فراوان قرار گرفته است. در واقع فردوسی با وجود حفظ امانت‌داری در روایت داستان‌های کهن ملی ایران، ضمن آن که چیزی را به تیغ سانسور نسپرده، داوری خویش را نیز بر محور داستان سوار کرده است. اعمال کیکاووس غیر اخلاقی‌اند، پس او که در اوستا شاهی مقدس است در شاهنامه تصویری منفی دارد.

می‌توان چنین گفت که عنصر مرکزی شاهنامه نه قهرمانی و دلاوری، بلکه نیک و بد اخلاقی، انسان‌مداری، و به عبارت بهتر به رسمیت شناختن سوژه یا «فردیّت» است. برای این مدعا شاهد فراوان می‌توان آورد. شاید منفورترین شخصیت شاهنامه ضحاک تازی باشد. کسی که در توصیف پدرش مرداس، چنین می‌خوانیم:

…که مرداس نامِ گرانمایه بود
به داد و دهش برترین پایه بود
پسر بُد مر آن پاکدل را یکی
کش از مهر بهره نبود اندکی

در اینجا به خوبی می‌بینیم که بد‌ سرشتی ضحاک که در قامت فردی بیگانه ایرانیان را برای یک هزاره در بند کشیده، در داوری فردوسی نسبت به پدر او کوچک‌ترین اثری نداشته و وی را از راه انصاف خارج نکرده است. گویا کسانی که فردوسی را به عرب‌ستیزی متهم می‌کنند حتی ابیات آغازین شاهنامه را نیز به درستی نخوانده‌اند.

شاهنامه از نخستین متونی است که حضور سوژه در آن پررنگ است. برخی صحنه‌ها در شاهنامه به اندازه‌ای وضوح تصویر دارند که گویا کارگردانی آن‌ها را دکوپاژ کرده است و ما شاهد فیلمی سینمایی هستیم. او کاری می‌کند که ما با یکایک شخصیت‌های فرعی داستان، و حتی ضد قهرمانان، همدلی کنیم و گاه اشک هم بریزیم. این نشان از حضور پررنگ سوژه در شاهنامه دارد.

این اندیشه نه تنها در نگاه پیرمردی زاده توس حضور دارد، بلکه در سراسر ایران با هر نوزادی از نو زاده می‌شود. هر ایرانی، حتی اگر خود نداند و حتی اگر یک بیت از شاهنامه نخوانده باشد، آن گونه می‌اندیشد و رفتار می‌کند که قهرمانان شاهنامه کردند. هر چند اگر در طول زندگی خود هرگز آنچنان رفتار نکند اما معیار عالی سنجش و داوری رفتار او از سوی جامعه همچنان از شاهنامه و داستان‌های کهن ایران مایه می‌گیرد.

شاهنامه همچون آیینه‌ای بازتاب‌دهنده سرگذشت‌‌ و چکیده ارزش‌ها و حکمت عملی ملت ایران است. این کتاب نه تصویر‌کننده جنگ‌آوری‌ها و دلاوری‌های قوم ایرانی در راستای توجیه ایدئولوژی‌های قومی و ملی، بلکه وجدان بیدار و تجربه تاریخی ملتی کهن است. صرف «حماسه» خواندن شاهنامه آن را به چیزی فرو می‌کاهد که از آن بسیار فراتر است. این را نخبگان عرب به خوبی شناخته‌اند و به درستی شاهنامه را «قرآن‌العجم» نامیده‌اند. این عبارت نه یک لفاظی شاعرانه، بلکه نشان از درکی عمیق از ماهیت شاهنامه دارد. ایشان می‌فهمیدند که شاهنامه برای ایرانی‌ها همان جایگاهی را دارد که قرآن نزد عرب.

[ادامه دارد…]

موسسه آتوسا

🆔 @atusa_sbu

👍37👎6

3.27K viewsedited 08:02