‍ 💥"یلدا" شب التفات به فرهنگ و «چرخش فرهنگی»

✍ بهروز سپیدنامه - دانشیار گروه جامعه شناسی و‌ مطالعات فرهنگی دانشگاه ایلام

سنت دیرین شاهنامه و حافظ‌خوانی در شب چله (شب یلدا) بر این نکته تأکید می‌کند که «فرهنگ به مثابهٔ متن» است و‌ مواجههٔ ما با فرهنگ باید مبتنی بر درک لایه‌های زیرین و پنهانی آن باشد. ساختار اصلی شاهنامه نیز مبتنی بر روایت است و روایت سرشار از شخصیت‌های متعدد و دیالوگ‌های فراوانی است که متن را به سمت چندصدایی و به تعبیر «باختین»، «مرکز گریز» و عدول از «خوانش مسلط و مؤکد»  هدایت خواهد کرد.

ساختار اشعار حافظ نیز مبتنی بر چند لایه بودن، سیالیت معنا و تکثر برداشت‌هاست. بر این اساس، در شب چله با دیوان حافظ فال می‌گیرند. حافظ به ما یاد داده است که باید برخوردی هرمنوتیکی با متن داشت. خوانش هرمنوتیکی فرهنگ نیز به درک معانی آن و سیاست‌گذاری بر اساس فهم لایه‌های زیرین انجام خواهد پذیرفت و براساس چنین فهم و خوانشی، باید به صداهای متکثر و متنوع در عرصهٔ فرهنگ توجه کرد و از تک صدایی دیدن و سیاست‌گذاری نمودن پرهیز نمود.

شب چله (یلدا)، شب التفات به فرهنگ و «چرخش فرهنگی» است. ایدهٔ «چرخش فرهنگی» در جامعه‌شناسی به معنی توجه ویژه به فرهنگ است. قبل از این ایده، نظریه پردازان یا فرهنگ را به عنوان امری تبعی و پیرو و دستور گیرنده از امر غیر فرهنگی نظیر اقتصاد و سیاست می‌دانستند یا آن را خرده نظامی هم ارز سایر خرده نظام‌های موجود در  نظام اجتماعی می‌دانستند.

اندیشمندان واضع مفهوم «چرخش فرهنگی» بر این باور بودند که باید «برنامه‌ای قوی» برای سیاست‌گذاری فرهنگی تدوین نمود. آنان مهم‌ترین اصول این برنامه را «بازسازی هرمنوتیکی متون فرهنگی» و توجه به نقش کنشگران در تدوین و تکوین ساختارها و فرم‌های فرهنگی دانستند.

مواجههٔ هرمنوتیکی با فرهنگ، مبتنی بر تفسیر فرهنگ بر اساس «حلقهٔ تأویل»، اعتقاد به «شاخص -متن» و «تحلیل نیتی» است.

حلقهٔ تأویل ناظر بر رابطه متقابل (دیالکتیک) جز و کل است؛ نظیر رابطه کلمه و جمله. جمله بدون اجتماع واژگان پدید نمی‌آید و برای فهم کلمه باید آن را در متن جمله قرار داد.
فهم فرهنگ و سیاست‌گذاری فرهنگی نیز باید بر اساس فهم نمادها، نشانه‌های فرهنگی و زمینه‌های فرهنگی انجام پذیرد. سیاست‌گذاری فرهنگی مبتنی بر احساس استغنا از درک جز و کل و رابطهٔ متقابل آن‌ها، راه به جایی نخواهد برد.

«شاخص-متن» به معنی آن است که هر شاخصی را باید بر اساس زمینه و متنی که در آن قرار گرفته است تفسیر نمود. مثلا در متن یک فیلم کمدی، هر اتفاق غیر معمولی ممکن است اتفاق بیفتد و سبب خنده  بینندگان گردد، اما همان اتفاق در یک فیلم غیر کمدی، غیر قابل پذیرش جلوه خواهد کرد.
هر پدیدهٔ فرهنگی را باید در متن و زمینهٔ آن تفسیر نمود و اعتقاد به این «زمینه مندی»، سیاست‌گذاران فرهنگی را به «درک همدلانه از فرهنگ» و احتراز از مطلق‌اندیشی رهنمون خواهد ساخت.

«تحلیل نیتی» در ساحت فرهنگ و سیاست‌گذاری فرهنگی یعنی توجه به دنیای ذهنی مخاطبان و برنامه‌ریزی بر اساس درک و تفسیر «جریان‌های بین‌الاذهانی»  است. 
اهتمام به خوانش‌های متکثر اقشار و طبقات از  پدیده‌های فرهنگی مانع برنامه‌ریزی فرهنگی برمبنای مطلق‌اندیشی خواهد شد.

#ایلامیاران
@ilamyaran

‍ در روزگار شتاب زدهٔ فست فودی، که حوصله ها تنگ شده و قلم ها سر در گریبانند و سلامت را نمی خواهند و فوروارد کردن و همه چیزخواری، نظام ترجیحات افراد را تسخیر کرده و در دورانی که مخاطب تخصصی خواسته یا ناخواسته حوصلهٔ تأیید (لایک) یا رد متن - حتی به اندازهٔ گذاشتن یک نشانه (ایموجی)- را ندارد. و در زمانی که برخی افراد نه تنها متن را نمی خوانند بلکه برای لحظاتی کوتاه، آن را بر نمی تابند و به شیوه های مختلف، از نظر دور می سازند تا خوانده نشود، وجود عزیزانی که متن را می خوانند و دگرباره می خوانند و ابهاماتش را از شما می پرسند، در حکم کیمیاست. و مهرداد خدارحمی از خیل این بزرگواران است.

مهرداد خدا رحمی، معلمی است فرهیخته که علم ، عمل و اخلاق را با هم آمیخته تا از او شخصیتی محبوب و محل رجوع برساخته شود. به قول معروف: آن چه خوبان همه دارند مهرداد یک جا دارد.

صرف نظر از تمام خوبی های مهرداد ، یک صفت او همیشه برایم قابل ستایش بوده و آن احترام به متن برخاسته از ذهن و اندیشه دوستان است. او در مواجههٔ با متن، نه بی تفاوت است، نه غافل و نه خود را به تغافل می زند. نظیر مهرداد، دوستان انگشت شمار دیگری نیز وجود دارند اما مهرداد چاووش خوان و قافله سالار آنان است.

کمترین وظیفهٔ بنده در قبال این همه محبت و مسئولیت پذیری، گذاشتن آیینهٔ توصیف در برابر آیینه گی مهرداد است تا از او ابدیتی ساخته شود.

برای مهرداد ارجمند که ما را به ادامهٔ مسیر امیدوار و باورمند ساخته، آرزوی سربلندی و موفقیت دارم
@allisdata

کانال تلگرامی دره شهر توسعه توسط دکتر عزیز کلانتری تأسیس شده است. در اهداف این کانال آمده:

"دره‌شهر توسعه" با فرض‌ِ «توسعه محصول عملکرد نظام سیاسی و کل جامعه است‌ و همهٔ ما در این فرآیند مسئولیت داریم»
می‌کوشد در کنارِ نقد عملکرد توسعه‌ایِ دولت و جامعه در ابعاد ملی و محلی راهکارهایی نیز برای بهبود و پیشبرد آن‌ ارائه نماید.

دکتر کلانتری از معدود تحصیلکردگان جامعه شناسی است که جامعه شناسی را به خوبی خوانده، به درستی فهمیده و پژوهشگرانه به کاربسته است و به ایفای کنش تاریخی خود در حوزه توسعه همچنان وفادار مانده است.

از دکتر عزیز کلانتری بابت انتشار سخنرانی«چرخش فرهنگی» در نشست تخصصی «یلدا در آیینه هنر و فرهنگ» ممنون و سپاسگزارم👇
https://t.me/Darrehshar_Development