ڕافد ئەحمەد جەنابی ئەندازیاری عێراقی و هۆکاری هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق:

لە ساڵی 1999 عێراقم جێهێشت و داوای مافی پەنابەریم لە ئەڵمانیا کرد، بەڵام ئەڵمانیا رەتیکردەوە و مافی پەنابەری پێنەدام، دوای ڕەتكردنەوەی داواكەم چیرۆكی ئەوەم بۆخۆم دروست کرد كە زانای ئەتۆمیم و لە وێستگەی ئەتۆمی حەكەم لە بەغداد كارم كردوە، ئەم چیرۆكە بووە هۆی ئەوەی مافی مانەوە لە ئەڵمانیا وەربگرم و ببمە جێی بایەخی دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا، دوای چەند ڕۆژێك دەزگای هەواڵگری ئەمریكا و ئەڵمانیا لێكۆڵینەوەیان لەگەڵم دەستپێکرد، منیش پێم وتن، سەدام چوار وێستگەی دروستكردنی چەكی كیمیای دروستكردوە و لە ناو چوار بارهەڵگردا جموجوڵیان پێدەكات بۆ شاردنەوەی لە لیژنەی پشکنینی نێودەوڵەتی چەكی كیمیایی، وێنەی چوار وێستگەكەم بۆ کێشان کە لەڕاستیدا بوونی نەبووە و بە خەیاڵی خۆم کێشام، بە وتەکانم و وێنەکانم دەزگای هەواڵگری بەریتانیا و ئەڵمانیا و ئەمریكا فریویان خوارد و وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی ئەمریكا لە ئەنجومەنی ئاسایش وتەكانی منی وەك تاكە بەڵگە لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی سەدام ئاشكرا كردوو و ڕایگەیاند کە دانپێدانانی زانایەكی ئەتۆمی عێراقیان لایە و بەڵگەیە لەسەر بەرنامە ئەتۆمیەكەی سەدام كە دەیەوێت چەكی كیمیای دروست بكات و وێستگەكان لەناو چوار بارهەڵگردا حەشار دراون، دوای داگیركردنی عیراق، دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا و ئەمریكا داوایان لێکردم كە لە ڕاگەیاندنەوە دەركەوم و بڵێم ئەو چوار وێستگە ئەتۆمیە گواستراونەتەوە بۆ سوریا بۆ تێوەگلاندنی سوریا و شاردنەوەی درۆ و بەهانەی داگیركردنی عێراق بەڵام داواکەم ڕەتکردەوە، لە مانگی 3ی 2003 سوپای ئەمریكا دیمەنی سێ بارهەڵگری لە ڕاگەیاندنەكانەوە بڵاوکردەوە و وتی ئەمە وێستگە ئەتۆمیەكانی سەدام بوون، توشی سەرسوڕمان بووم كاتێك دیمەنەکەم لە ڕاگەیاندنەكانەوە بینی چونكە ئەو وێستگانە هەمان ئەو وێستگانەبوون كە من بە خەیاڵی خۆم و بۆ فریودانیان وێنەكەیم بۆ كێشابوون، ئەمریكیەكان بۆ فریودانی ڕای گشتی جیهانی وێستگەكانیان لەسەر بنەمای وێنە خەیاڵیەكەی من دروستكردبوو و ڕەوانەی عێراقیان كردبوو تا وای نیشانبدەن سەدام وێستگەی ئەتۆمی هەبووە.

لەکتێبی "Curveball: Spies, Lies, and the Con Man Who Caused a War"

لەساڵی 1957، ئەمریکا لەسەردەمی ئیزن هاوەر پرۆژەی ئەتۆمی ئێرانی دامەزراند وەك هەنگاوێك بۆ ڕێگریكردن لە مەترسی بڵاوبوونەوەی شوعیەت و دەسەڵاتی سۆڤیەت، لە ماوەیەكی كەمدا ئێرانی كرد بە خاوەن بەرنامەی ئەتۆمی، دواتر لە ساڵی 1967 ناوەندی وزەی ئەتۆمی تاران كەوتەكار كە ئەمریكا یۆرانیۆمی پیتێنراوی بۆ دابیندەكرد و توانای بەرهەمهێنانی 5 میگاوات كارەبای هەبوو، لە 1973 ئەمریكا و ئێران ڕێكەوتنێكیان ئیمزا كرد بۆ فراوانكردنی پرۆژەی ئەتۆمی ئێران، بەپێی ڕێكەوتنەكە ئەمریكا هاوكاری ئێران دەكات تا ساڵی 2000 ژمارەی وێستگەكانی بگەیەنێتە 23 وێستەگەی ئەتۆمی، دواتر لە ساڵی 1974 وڵاتانی فەرەنسا و ئەڵمانیا و بەلجیكا و سوید و ڕێكەوتنێكیان بە بەهای 6 ملیار دۆلار لەگەڵ ئێراندا ئیمزاكرد بۆ دروستکردنی چەند وێستگەیەكی ئەتۆمی و ساڵی 1975 وێستگەی بوشەهریش كەوتەكار.

حكومەتی ئێران 10% پشكەكانی كۆمپانیای یۆرۆدیفی بەبڕی 180 ملیۆن دۆلار كڕی، كە كۆمپانیای هاوبەشی وزەی ئەتۆمی ئەوروپا بوو، ساڵی 1976 حكومەتی ئێران و فۆردی سەرۆكی ئەمریكا ڕێكکەوتنی كڕینی ویستگەی یەكی دەرهێنانی بلۆتۆنیۆمیان مۆركرد و بەپێی ڕێكکەوتنەكە ئێران مافی دەرهێنان و بەرهەمهێنانی ئەو ویستگەیەی كڕی كە دەكەوێتە باشوری ئەمریكا، هەروەها ساڵی 1978 ئێران ڕێکكەوتنی پەرەپێدانی وێستگەی ئەتۆمی لەگەڵ ئەفەریقای باشوردا ئیمزا كرد.

لە دوای ڕووخانی شای ئێران، خومەینی ساڵی 1979 فەرمانیكرد بە هەڵوەشانەوەی پرۆژەی ئەتۆمی ئێران و ڕاگرتنی چالاكیەكانی، فەتوای دەركرد كە پرۆژەی ئەتۆمی پێچەوانەی بنەماكان و ئەخلاقی ئیسلامە و حەرامە، هەرچەندە ئەمریكا و ئەوروپا هەوڵیاندا ئێران قایل بكەن بە بەردەوامبوون لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی بەڵام خومەینی ڕەتیكردەوە، لە 1980-1981 وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا، هاوكاری و ڕێکكەوتنە ئەتۆمییەكانیان لەگەڵ ئێراندا هەڵوەشاندەوە، بەڵام دوای دەستپێكردنی شەڕی ئێران و عێراق خومەینی لە فەتواكەی پەشیمان بوویەوە و پرۆژە ئەتۆمییەكەی بە هاوكاری سۆڤیەت و ئەرجەنتین دەستیپێکردەوە و ساڵی 1984 دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیای ڕۆژئاوا ڕایگەیاند ئێران لە ماوەی دوو ساڵی داهاتوودا دەبێتە خاوەنی بۆمبی ئەتۆمی، بەڵام بەهۆی هێرشەكانی عێراقەوە بۆ سەر وێستەگەی تاران و بوشەهر و ئەسفەهان پرۆژە ئەتۆمییەكەی ئێران لەكارکردن وەستا.

لەدوای كۆتاییهاتنی شەڕی ئێران و عێراق و مردنی خومەینی لە ساڵی 1989، ئێران لە 1990 جارێكی تر دەستیكردەوە بە پرۆژە ئەتۆمییەكەی و لەگەڵ سۆڤیەت ڕێكخراوی پریسی پۆلیسی دامەزراند كە ئامانج لێی هاوكاری سۆڤیەت بوو بۆ سەرپێ خستنەوە و دووبارە دەستپێكردنەوەی پرۆژەی ئەتۆمی ئێران و ساڵی 1995 ڕێكکەوتنامەی خستنەوەگەری وێستگەی بوشەهەرییان ئیمزا كرد و ساڵی 2011 وێستەگەكە بەتەواوی كەوتە كار، ساڵی 2002 عەلی ڕەزا جەعفەر، بەرپرسی هەواڵگری پرۆژەی ئەتۆمی ئێران بە هاوكاری ڕێكخراوی موجاهیدینی خەڵق توانی لە ئێران هەڵبێت و زانیاری گرنگی لە بارەی نهێنی بەرنامە ئەتۆمیەكەی ئێرانەوە ئاشكراكرد و رایگەیاند ئێران دوو ویستگەی ئەتۆمی نهێنی هەیە كە ئەوانیش وێستگەی ئاراک و نەتەنزە، كە كار بۆ بەرهەمهێنانی چەكی ئەتۆمی دەكات و ئەمەش وایكرد ئێران بكەوێتە ژێر فشاری ئەمەریكا و وڵاتانی ئەوروپاوە، محمد خاتەمی سەرۆك كۆماری ئەوكاتی ئێران لەسەر داوای عەلی خامنەیی لە ڕێگەی سویسراوە پێشنیاری بۆ ئەمریكا كرد كە ئێران ئامادەیە پرۆژە ئەتۆمییەكەی ڕادەستی ئەمریكا بكات و هاوكارییەكانی بۆ حەماس و حزبوڵا ڕابگرێت بەمەرجی پاراستنی ئێران لە لایەن ئەمریكاوە، پێشنیارەكە لەلایەن ئەڵمانیا و فەرەنسا و بەریتانیاوە پەسەند كرا، بەڵام لەلایەن ئەمریكا و ئیدارەی جۆرج بۆشەوە پێشنیارەكە ڕەتكرایەوە.

لە ژێر فشاری نێودەوڵەتی و هەڕەشەكانی ئەمریكادا لە 2005-9-18، ئێران ڕێگەی بە پشكنەرانی ڕێكخراوی وزەی ئەتۆمیدا سەردانی وێستگە ئەتۆمییەكانی بكات، دواتر لە ڕاپۆرتێكدا ڕێكخراوی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاند ئێران هەوڵی بەدەستهێنا چەكی ئەتۆمی دەدات و زانیاری و بەڵگەكانی لە ڕێكخراوەكەیان شاردووەتەوە، ئەمریكا و وڵاتانی ئەوروپا داوایان كرد ئێران دەستبەجێ تەواوی پرۆژە ئەتۆمیەكەی ڕابگرێت و ئەمریكا كۆمەڵێك سزای بەسەر ئێراندا سەپاند، لە وەڵامدا ئێران لە 2006 بڕیاریدا هەموو هاوكارییەك لەگەڵ ڕێكخراوی وزەی ئەتۆمی جیهان ڕابگرێت، ئەحمەدی نەژاد سەرۆك كۆماری ئێران لە مانگی 4ی 2006 ڕایگەیاند ئێران یەكەم پرۆسەی پیتاندنی یۆرانیۆمی بەڕێژەی 3.5% بە بەكارهێنانی 100 سەنتەرفیوچی ناوەندی ئەنجامداوە و ئەمەش بوو بە سەرەتای یەكەم هەنگاوی ئێران بۆ دروستكردنی بۆمبی ئەتۆمی، ئەم هەنگاوەی ئێران ناڕەزایەتییەكی زۆری لای ئەمریكا و ئەوروپا دروست كرد و لە مانگی 9ی 2006 ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بە بڕیاری 1737 سزای بەسەر ئێراندا سەپاند بۆ دەستبەرداربوون لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی.

بریارەکانی 1696، 1737، 1747، 1803، 1835، 1929، 1984 ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دژی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران.

ئێران بە شیوەیەكی خێرا چالاکییە ئەتۆمییەکانی فراوانکرد و لە 4 ساڵدا، بڕی یۆرانیۆمی پیتێنراوی لە 47 كیلۆگرامەوە گەیاندە 8271 كیلۆگرام، ڕێژەی پیتاندنی لە 3.5% گەیاندە 20% و ژمارەی ئامێرەكانی پەستاندنی لە 100 ئامێرەوە گەیاندە نزیكەی 11 هەزار ئامێر، وێستگەیەكی بەرهەمهێنانی بلۆتۆنیۆمی IR40 لە ئاراک كردوە، بەپێی راپۆرتەکان لەم کاتەدا ئێران چەند هەفتەیەکی مابووە کە بگاتە بۆمبی ئەتۆمی، بەڵام ئیسرائیل لە ڕێگەی هێرشی ئەلیكترۆنی، سیستەمی بەڕێوەبردن و كارپێكردنی وێستگەی ئاراک و نەتەنزی تێكدا و پرۆژەی بەرهەمهێنانی بۆمبی ئەتۆمی ئێرانی بۆ چەند ساڵێک دواخست.

لەدوای هێرشە ئەلكترۆنییەكەی ئیسرائیل بۆ سەر وێسگەی ئاراک و نەتەنز، وەك هەوڵێك بۆ فریودانی ئەمریكا و ئەوروپا و دووبارە دەستكردنەوە بە پرۆژەكەی، ئێران لە سەرەتای ساڵی 2014 بەنهێنی و بە نێوەندگیری ڕوسیا داوای دانوستانی لەگەڵ ئەمریکا و ئەوروپا کرد، وڵاتانی 5+1 (ئەمریكا، چین، ڕوسیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا ئێران)، لەمانگی 4ی 2015 رێكکەوتنی ئەتۆمی ئێرانیان ئیمزا كرد، بەپێی ڕێكکەوتنەكە كە ماوەی 15 ساڵ بوو ڕێگە بە ئێران دەدرا، بەڕێژەی 3.67% یۆرانیۆم بپیتێنێت لەژێر چاودێری ڕێكخراوی وزەی ئەتۆمی جیهاندا و لە بەرامبەردا سزاكانی سەر ئێران لە مانگی 1ی 2016 لەلایەن باراک ئۆباماوە هەڵگیران، بەڵام لە 2018 تڕەمپ لە ڕێککەوتنەکە کشایەوە و سزای بەسەر ئێراندا سەپاند.

کۆریای باکوور بەردەوامە لە ناردنی سەربازی نوێ بۆ ڕووسیا.

تڕەمپ: جەی دی ڤانس ناچێتە دانوستانەکە

کۆشکی سپی: جەی دی ڤانس ئەچێتە دانوستانەکە

- CNN

بەپێی سەرچاوە هەواڵگرییەکانی رۆژئاوا، کۆمەڵە پیشەسازییەکەی ئالابوگا لە تاتارستان بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕاوە بۆ بنکەیەکی سەربازیی تەواو کە لەلایەن سیستەمە بەرگرییە ئاسمانییەکانەوە دەپارێزرێت، لەگەڵ تەواوبوونی کۆمەڵگە نیشتەجێبوونەکان، ناوچە پیشەسازییەکە توانای لەخۆگرتنی نزیکەی 71 هەزار کارمەندی دەبێت.

لە کۆتایی ساڵی 2024ەوە، بەرهەمهێنانی درۆنە خۆکوژییەکانی جیران، لەوانەش جیران-3 و جیران-5، لەم دامەزراوەیەدا پەرەی پێدراوە.

دەزگای هەواڵگری FBI هاووڵاتییەکی ئێرانی لە فڕۆکەخانەی لۆس ئەنجڵۆس دەستگیرکرد پێش ئەوەی بەرەو تورکیا بڕوات. ئەم کەسە تۆمەتبارە بە نێوەندگیری بۆ فرۆشتنی هەزاران پارچە چەک، بۆمب و درۆن لە ئێرانەوە بۆ سودان.

هێزەکانی سەنادید دەستیان کردووە بە ئامادەکردنی لیستی ناوی ئەندامە کۆنەکانیان بۆ ئەوەی بچنە ناو فیرقەی 60 بە سەرکردایەتی چیا کۆبانی، بڕیارە لە ماوەی 3 ڕۆژدا لیستی ناوەکان کۆتایی پێ بهێنرێت.

ئەم هێزە بەپلەی یەکەم لە عەشیرەتی شەمەر پێکدێت.

خەونی ئیمپراتۆرییەتی قەزافی...

پرۆژەی دراوی ئەفریقی بۆ یەكەم جار لە لوتكەی وڵاتانی ئەفریقی لە ساڵی 1989 لەلایەن قەزافیەوە پێشنیاركراو ساڵی 1991 ڕێكخراوی ئابووری وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا دامەزرا و بڕیاردرا دراوی هاوبەشی ئەفریقی لە ساڵی 2014 بخەنە بواری جێبەجێكردنەوە، بەڵام فەرەنسا هەڕەشەی كرد ئەگەر دراوی هاوبەشی ئەفریقا دروست بكرێت هێزی سەربازی دژیان بەكاردێنێت، قەزافی لە ڕێگەی ئەم پرۆژەیەوە دەیوست ئیمراتۆریەتی ئەفریقا دامەزرێنێت نازناوی "ملك الملوك"ی ئەفریقای لە خۆی نابوو، تاكە ڕێگەش لە بەردەم قەزافیدا ئابووری بوو كە پێویستیەكی گرنگی ئەفریقیەكان بوو، كە بەهۆی هەیمەنەی فەرەنساوە كەوتبوونە دۆخی هەژاری و شەڕی ناوخۆوە.

بەپێی ڕێكەوتنامەی ساڵی 1960 پاریس بۆ كۆتایهێنان بە ئیستعماری فەرەنسی لە نێوان وڵاتانی داگیركراوی ئەفریقا و فەڕەنسادا مۆركرا، بەپێی ڕێكکەوتنەكە فەرەنسا وەك مەرجی ڕێگەپێدان بە سەربەخۆییان كۆمەڵیك مەرجی بەسەردا سەپاندن، پێویستە وڵاتانی ئەفریقی دوای سەربەخۆبوونیان هەر مامەڵە بە فرانكی فەڕەنسیەوە بكەن، پێویستە لەسەریان 50% پارە و ئاڵتونی یەدەگی بانكی ناوەندیان لە بانكی ناوەندی فەرەنسا دابنێن، بەوەش فەرەنسا باجی %0.07 لەسەر ئەو یەدەگە لە وڵاتانە وەردەگرێت كە ساڵانە نزیكەی 10 ملیار دۆلاربوو و فەرەنسا بۆ فراوانكردنی هەیمەنەی لە ئەفریقا بەكاریدەهێنا، فەڕەنسا مەرجی ئەوەی بەسەر سەپاندن کە ئەو وڵاتانە ساڵانە بە ڕێژەی 8% بودجەی ساڵانەیان لە بانكی ئەفریقی قەرزبكەن كە بانكێكی فەرەنسیە و مامەڵەی بە فرانكی فەرەنسیەوە دەکرد.

لە دوای ڕێكەوتنامەی ساڵی 1960 وڵاتانی ئەفریقی كەوتنە ژێر قەرزێكی زۆری فەرەنسیەوە و ئەگەرچی سەربەخۆیان لەفەرەنسا ڕاگەیاند بوو، بەڵام بەهۆی ئەو كۆت و مەرجانەوە كە ڕێكکەوتنەكە بەسەریدا سەپاندبوون، خاوەن سەربەخۆی ئابووری و سیاسیش نەبوون، بەوەش ئەفریقا كەوتە شەری ناوخۆ و ئاڵۆزییەوە و فەرەنساش چەند سیستەم و دیكتاتۆرێكی بەسەریاندا سەپاند هەروەها ڕێكکەوتنەکە ڕێگر بوو لە پێشكەوتنی وڵاتانی ئەفریقا، چونكە فەرەنسا ئابووری و سامانی سروشتی ئەم وڵاتانەی ئەفریقای بەكارهێنا بۆ بوژاندنەوە و ئاوەدانكردنەوەی فەرەنسا كە بەهۆی جەنگی جیهانی دووەمەوە وێران بوو، بۆیە لە كۆتای ساڵی هەشتاكاندا كاتێك موعەمەر قەزافی لەوپەری ناكۆكیدا بوو لەگەڵ ڕۆژئاوا بۆ خۆسەپاندنی وەك خاوەن هێز و ڕزگاركەی ئەفریقا پێشنیاری دراوی هاوبەشەی كرد، وڵاتانی ئەفریقاش بۆ دەرچوون لە ژێر كۆت و بەندی فەرەنسا بە پێشنیارەكە ڕازیبوون، بەڵام لە ژێر فشاری فەرەنسادا پرۆژەكە 4 جار دواخرا، چونكە فەرەنسا جگە لە هەڕەشەی سەربازی هەڕەشەی ئەوەیكرد كە دەست دەگرێت بەسەر ئەو 50% یەدەگی بانكییەی وڵاتانی ئەفریقا کە لە بانكی ناوەندی فەرەنسا دانراوە.

ساڵی 2017 ئیمانوێل ماكرۆن لەكاتی سەردانەكەیدا بۆ ئەفریقا ڕایگەیاند، پرسی پێکهێنانی دراوی هاوبەشی ئەفریقی پەیوەستە بە ئاسایشی نیشتمانی فەرەنساوە، بۆیە ئەو وڵاتانە هێمنی و ئاسایش و سەقامگیری بەخۆیانەوە دەبینن كە فرانكی فەرەنسیان هەیە.