Termin: Malware - “zararli dastur”.

Ko‘pincha u “tekin VPN”, “tekin film”, “mod/cheat” kabi ilovalar bilan birga kirib keladi. O‘rnatasiz - telefoningizda reklama, kuzatuv va g‘alati xatti-harakatlar boshlanadi.

Malware borligining belgilar(i):
- Reklamalar ilova ichida emas, hamma joyda chiqadi
- Brauzer o‘zi-o‘zidan sayt ochadi yoki qidiruv o‘zgaradi
- Telefon qizib ketadi, batareya tez tugaydi
- Internet trafik keskin oshadi
- Notanish ilovalar paydo bo‘ladi / o‘chmaydi
- Sozlamalar (Admin, Accessibility)da noma’lum ruxsatlar yoqilgan
- Bildirishnomalar “g‘alati” servislar nomidan keladi

Tekshirish: shubhali ilovani o‘chiring, ruxsatlarni ko‘ring, Play Protect/antivirus bilan skan qiling.

#xavfsizlik #malware #android #telefon

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Malware (zararli dastur)
Tez-tez “tekin VPN” yoki “tekin film” ilovasini o‘rnatasiz… va telefon birdan “g‘alati” bo‘lib qoladi. Bu - malware bo‘lishi mumkin.

Malware belgiları:
- Reklamalar hech qanday ilovasiz ham chiqaveradi (pop-up)
- Brauzer o‘zi boshqa saytga yo‘naltiradi
- Batareya tez tugaydi, telefon qiziydi
- Internet trafik keskin ko‘payadi
- Noma’lum ilovalar/paydo bo‘lgan ikonlar
- Ruxsatlar g‘alati: SMS, Kontakt, Kamera, Accessibility so‘raydi
- Bildirishnomalar spam bo‘lib ketadi
- Telefon sekinlashadi, xotira tez to‘ladi
- Hisoblarda shubhali kirishlar/OTP so‘rovlari

Qisqa yechim: shubhali ilovani o‘chiring, ruxsatlarni tekshiring, Play Protect/antivirus bilan skan qiling, parollarni yangilang.

#cybersecurity #malware #android #xavfsizlik #hacking

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Malware - zararli dastur.

Ko‘p uchraydigan holat: “tekin VPN” yoki “tekin film” ilovasini o‘rnatasiz - keyin telefonda reklama va kuzatuv paydo bo‘ladi.

Belgilari:
- Reklama (pop-up)lar hatto brauzersiz ham chiqadi
- Telefon sekinlashadi, qizib ketadi
- Batareya va internet trafik tez tugaydi
- Notanish ilovalar/ikonlar paydo bo‘ladi
- Ruxsatlar g‘alati: SMS, kontakt, mikrofon, “Accessibility” so‘raydi
- Brauzerda o‘zi ochiladigan sahifalar, yo‘naltirishlar
- Bildirishnomalarda spam

Nima qilish kerak?
1) Shubhali ilovani o‘chirib tashlang
2) Sozlamalar → Ilovalar: admin/Accessibility ruxsatlarini olib tashlang
3) Play Protect/antivirus bilan tekshiring
4) Parollarni yangilang (bank/telegram)

#malware #xavfsizlik #android #telefon #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

📱Telefon Terminal + 🐧Kali Linux Terminal: foydali buyruqlar

Android (Termux):
pkg update && pkg upgrade
pkg install git curl python
ip a / ifconfig
ping -c 4 8.8.8.8
curl ifconfig.me

Kali Linux:
sudo apt update && sudo apt -y full-upgrade
ip a | ss -tulpn
whoami / uname -a
sudo systemctl status ssh

🔎 OSINT framework nima?
Ochiq manbalardan (internet, ijtimoiy tarmoq, domen, IP) ma’lumot yig‘ish uchun yo‘nalishlar xaritasi. Boshlash: osintframework.com

🤖 ChatGPT vs WormGPT farqi
ChatGPT: xavfsizlik siyosatlari bilan, zararli kontentni cheklaydi.
WormGPT (noqonuniy servislar): cheklovsiz “jinoiy” maqsadlarda ishlatilishi mumkin, xavfli va javobgarlik keltiradi.

⚠️ Eslatma: Bular faqat o‘quv va himoya maqsadida.

#termux #kali #linux #terminal #osint #cybersecurity

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Ransomware
Ransomware - fayllarni qulflab, qayta ochish uchun to‘lov talab qiladigan zararli dastur.

Misol: kompyuterdagi hujjatlar birdaniga .locked (yoki shunga o‘xshash) bo‘lib qoladi va ochilmaydi.

Oldini olish:
3-2-1 backup qoidasi:
- 3 ta nusxa
- 2 xil saqlash (disk + bulut)
- 1 tasi offlayn (tarmoqdan uzilgan)

Himoyalaning: muntazam backup + shubhali fayllarni ochmang.

#cybersecurity #ransomware #backup #infosec #xavfsizlik

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Ransomware 🧨
“Fayllarni qulflab, ochib berish evaziga to‘lov talab qiluvchi zararli dastur (virus).”

Misol: kompyuterdagi hujjatlar birdaniga .locked (yoki shunga o‘xshash) bo‘lib qoladi va ochilmaydi.

Oldini olish: 3-2-1 backup ✅
- 3 ta nusxa saqlang
- 2 xil joy/formatda (masalan: disk + tashqi HDD)
- 1 tasi offline yoki bulutda alohida

Esda tuting: backup - ransomwarega qarshi eng kuchli “antivirus”.

#cybersecurity #ransomware #backup #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Ransomware

Ransomware - kompyuterdagi fayllarni qulflab, ularni ochish uchun to‘lov talab qiladigan zararli dastur.

Misol: hujjatlar, rasmlar yoki arxivlar nomi oxiriga .locked qo‘shilib, ochilmay qolishi.

Oldini olish (eng kuchli usul): 3-2-1 backup
- 3 ta nusxa (asosiy + 2 zaxira)
- 2 xil qurilmada (masalan, PC + tashqi disk)
- 1 tasi offline yoki bulutda (virus yetolmaydigan)

Zaxira bo‘lsa - shantaj ishlamaydi. ✅

#cybersecurity #ransomware #backup #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

Root nima? Nega cheklovlar ko‘p? Huawei nega qiyin? Magisk nega kerak? PC shartmi?

1) Root nima?
Root - Android’da “superuser” (administrator) huquqi. Odatda telefon sizni tizim fayllariga to‘liq kiritmaydi. Root bilan tizim ilovalarini o‘chirish, hosts/rezerv, reklama bloklash, maxsus modullar, CPU/termal sozlash kabi ishlar mumkin.

2) Android’da nega cheklovlar ko‘p?
Xavfsizlik (virus/zararli app tizimga kira olmasin), stabil ishlash (foydalanuvchi tizimni buzib qo‘ymasligi), DRM/Bank ilovalari (to‘lov va himoya), operator/sertifikat talablari sabab.

3) Huawei nega rootlab bo‘lmaydi (ko‘pida)?
Asosiy sabab - bootloader unlock kodi berilmaydi (Huawei 2018 dan keyin rasmiy ochishni to‘xtatgan). Bootloader qulflangan bo‘lsa TWRP/patchlangan boot o‘rnatish qiyin yoki imkonsiz. Ba’zi eski modellarda servis/uchinchi tomon yo‘llari bo‘lgan, lekin hammasida emas va xavfli.

4) Magisk nega kerak?
Magisk - systemless root: tizim bo‘limini

📢 Inside'da tayyorlangan

Antivirus vs EDR: “oddiy himoya” vs “kuzatib, javob qaytaruvchi”

Antivirus - ko‘proq “topsa bloklaydi”. Imzo (signature) va oddiy xatti-harakat qoidalari bilan zararli faylni ushlaydi.

EDR (Endpoint Detection & Response) - qurilmada doimiy kuzatuv qiladi: kim nima ishga tushirdi, qaysi jarayon nimani o‘zgartirdi, tarmoqga qayerga ulandi. Shubha bo‘lsa tezkor javob: izolatsiya, jarayonni to‘xtatish, rollback/tekshiruv.

Oddiy misol:
Antivirus - uy signalizatsiyasi: eshik ochilsa “signal” beradi.
EDR - qo‘riqlash pulti/ekipaj: signalni ko‘radi, vaziyatni tekshiradi va chorani ko‘radi.

Qachon qaysi kerak?
✅ Antivirus: uy kompyuter, kichik ofis, minimal risk.
✅ EDR: biznes, xodimlar ko‘p, masofadan ishlash, maxfiy data, phishing/ransomware xavfi yuqori.

Qisqa qoida: AV - bloklash, EDR - aniqlash + tekshirish + javob.

#cybersecurity #antivirus #EDR #infosec #xavfsizlik

📢 Inside'da tayyorlangan

Antivirus vs EDR: farqi nimada?

Antivirus - “oddiy himoya”. Asosan ma’lum virus/imzolarni topib bloklaydi.
Uy signalizatsiyasi kabi: sirena bor, lekin voqeani chuqur tekshirmaydi.

EDR (Endpoint Detection & Response) - “kuzatib, javob qaytaruvchi himoya”. Xatti-harakatlarni kuzatadi, shubhali zanjirni (process, network, registry) ko‘radi, izlaydi va tezkor choralar ko‘radi.
Qo‘riqlash pulti kabi: signal keladi, operator tekshiradi va harakat qiladi.

Qachon qaysi kerak?
✅ Kichik jamoa, oddiy risk: Antivirus yetishi mumkin.
✅ Muhim ma’lumot, ko‘p endpoint, phishing/ransomware xavfi: EDR kerak.
✅ Eng yaxshi amaliyot: AV + EDR + backup.

Savol: sizda hozir AV bormi yoki EDR?

#cybersecurity #antivirus #EDR #infosec #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

AI nima?
AI (Sun’iy intellekt) - kompyuterning odamga o‘xshab tahlil qilish, bashorat qilish, matn/rasm yaratish kabi vazifalarni bajarishi.

AI qanday ishlaydi?
AI model ko‘p ma’lumotda o‘qitiladi va “naqsh”larni topadi. So‘ng siz bergan so‘rovga qarab eng mos javobni hisoblab chiqaradi (statistik ehtimol + o‘rgangan qoidalar).

AI uchun API qayerdan olinadi?
API - AI’ni o‘z botingiz/ilovangizga ulash uchun kalit.
- OpenAI, Google (Gemini), Anthropic (Claude)
- Azure AI, AWS, Hugging Face
Odatda: ro‘yxatdan o‘tasiz → billing → API key olasiz → hujjatlar (docs) bo‘yicha ulaysiz.

AI’ni “jailbreak” qilish mumkinmi?
Ba’zi promptlar bilan cheklovlarni aylanib o‘tishga urinishadi, lekin bu:
- doimiy emas (filtrlar yangilanadi)
- hisob bloklanishi mumkin
- zararli/taqiqlangan kontentga olib boradi
Shuning uchun xavfsiz va qonuniy yo‘l: ruxsat etilgan use-case va toza prompt.

Sizga kerakmi?
Kommentga yozing: qaysi API + qaysi til (Python/Node.js) - keyingi postda ul

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Firewall
“Kirish-chiqishni filtrlovchi devor” - tarmoqdagi trafikni qoidalarga ko‘ra tekshiradi: nimaga ruxsat, nimani bloklash.

Oddiy misol: klubdagi face-control.
✅ Ro‘yxatda bo‘lsa - kiradi
⛔ Ro‘yxatda bo‘lmasa - kiritilmaydi

Tarmoqda ham xuddi shunday:
✅ 80/443 (web) - ruxsat
⛔ 23 (Telnet) - taqiqlash
✅ faqat ma’lum IP’lar - ruxsat

Maqsad: keraksiz kirishlarni to‘xtatish va xavfsizlikni oshirish.

#cybersecurity #network #firewall #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Firewall

Firewall - internet/tarmoqdagi kirish-chiqish trafikini filtrlovchi “devor”. U qaysi ulanishga ruxsat berish, qaysisini taqiqlashni qoidalar asosida hal qiladi.

Oddiy misol:
Klubdagi face-control kabi:
✅ ro‘yxatdagilar kiradi
❌ shubhali yoki taqiqlanganlar kiritilmaydi

Natija: tizim keraksiz “mehmonlar”dan himoyalanadi.

#termin #cybersecurity #network #firewall #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

Termin: Firewall

Firewall - bu tarmoqdagi kirish-chiqish trafikini filtrlovchi “devor”. U qaysi ulanishga ruxsat berish, qaysisini bloklashni qoidalar asosida hal qiladi.

Oddiy misol: klubdagi face-control kabi: ro‘yxatda borlar kiradi, shubhali yoki taqiqlanganlar kiritilmaydi.

Nega kerak?
✅ ruxsatsiz kirishni to‘sadi
✅ zararli trafikni cheklaydi
✅ port/xizmatlarni nazorat qiladi

#termin #cybersecurity #network #firewall #uz

📢 Inside'da tayyorlangan

Haker kim?
Haker - tizim va tarmoqlarni chuqur tushunadigan, zaif joylarni topib sinovdan o‘tkazadigan mutaxassis. U albatta jinoyatchi degani emas.

Nega “haker” noto‘g‘ri tushuniladi?
OAV ko‘pincha kiberjinoyatchini ham “haker” deb ataydi. Aslida niyat muhim.

Hakerlar turlari:
- White hat - himoya uchun tekshiradi
- Black hat - o‘g‘irlik/zarar uchun
- Grey hat - ruxsatsiz topadi, har xil niyat
- Script kiddie - tayyor vosita bilan

Birinchi kibero‘g‘irlik
1970-yillarda AQSHda telefon tarmoqlarini buzib bepul qo‘ng‘iroq qilish (phone phreaking) eng ilk mashhur misollardan.

Himoyalanish (tezkor chek-list):
1) Har akkauntga kuchli parol + 2FA
2) Bir xil parolni qayta ishlatmang
3) Shubhali link/faylni ochmang (phishing)
4) Qurilma va ilovalarni yangilab turing
5) Telegram’da: 2 bosqichli tasdiqlash, faol sessiyalarni tekshiring
6) Muhim fayllarga backup qiling

Agar xohlasangiz, keyingi postda: phishin

📢 Inside'da tayyorlangan

Dasturlash tili nima?
Dasturlash tili - kompyuterga aniq buyruqlar berish uchun yaratilgan qoidalar va sintaksis to‘plami. U orqali biz dastur, bot, o‘yin, sayt va tizimlar yozamiz.

Birinchi dasturlash tili qaysi?
“Birinchi” deganda turlicha javob bor:
- 1800-yillar: Ada Lovelace algoritm yozgan (kontseptual).
- 1940–50: ilk amaliy tillar - Assembly, Fortran (1957), Lisp (1958), COBOL (1959).
Ko‘pincha Fortran - keng qo‘llangan ilk yuqori darajali til sifatida tilga olinadi.

Dasturlash tili boshqa tilda yaratiladimi?
Ha. Ko‘pchilik tillar:
- C/C++ kabi tillarda kompilyator/interpreter yoziladi;
- yoki avval oddiy versiyasi Assembly’da yozilib, keyin til o‘zi bilan qayta yoziladi - bu bootstrapping deyiladi.

Qaysi tilni o‘rganayapsiz? Izohda yozing.

#dasturlash #programming #fortran #compiler #bootstrapping #uzbekIT

📢 Inside'da tayyorlangan