Պատմությունն աշխարհաքաղաքական գործընթացների ամենաազնիվ վկան է։ Ցավոք, նրա մեկնաբանությունը հաճախ սուբյեկտիվ և խեղաթյուրված է լինում: Յուրաքանչյուրը հրավիրում է իր վկաներին, որոնց ցուցմունքները պետք է սպառիչ լինեն ատենակալների համար: Դա նորմալ է, քանի որ այդ «դատական» գործընթացում բոլորի նպատակը հաղթանակն է։ Ընդ որում, ցանկացած գնով հաղթանակը, ոչ թե արդարությունը։ Ցավոք, մենք ապրում ենք գլոբալ ջունգլիներում, որտեղ ճշմարտության և արդարության կատեգորիաները վաղուց կորել են ցինիզմի, պրագմատիզմի և երկակի ստանդարտների մացառուտներում: Այնուամենայնիվ, սև ու սպիտակ ընկալումից ազատվելու համար պետք է փորձել գտնել պատասխաններ։

Ո՞վ է ճիշտ: Այս հարցը կիսել է ողջ աշխարհը, որի զգալի մասը համակրում է Ուկրաինային։ Բայց այս հարցն ինքնին մանիպուլյացիա է և բոլորին սև ու սպիտակ ընտրության առջև է կանգնեցնում, այսինքն՝ ցանկացած ուղղությամբ ցանկացած պատասխան արժեք չի ունենա։ Ավելի արդար են մյուս հարցերը՝ ինչո՞ւ դա տեղի ունեցավ, և արդյո՞ք կարելի էր դրանից խուսափել: Պարզ է, որ այս ամենը բարդ է և պահանջում է նվազագույն ռեֆլեքսիա և թեմայի մեջ խորամուխ լինել, բայց հիշեք՝ մենք օբյեկտիվ պատասխաններ ենք փնտրում խիտ ջունգլիներում։ Սա հոգնեցուցիչ է և երբեմն կարող է գլխացավեր առաջացնել։ Բայց՝ արժե:

Այսպիսով, նշենք երկու կարևոր փաստ, իսկ եզրակացություններն ու գնահատականները թողնենք ատենալակների դատին։

Փաստ 1. ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո անկախ Ռուսաստանը որդեգրեց եվրաատլանտյան ինտեգրման կուրս։ Մոսկվան իրեն չէր հակադրում Արևմուտքին՝ աջակցելով նրա բազմաթիվ ձեռնարկումներին և նույնիսկ համակերպվելով նրա միակողմանի թշնամական գործողությունների հետ։ Բավական է հիշել Հարավսլավիայի ցուցադրական արյունալի մասնատումը։ Արևմտյան աշխարհը պետք է հասկանար, որ Ռուսաստանին իր ընտանիք ընդունելու պատմական շանս էր ընձեռնվել՝ այդպիսով մեկընդմիշտ փակելով Եվրոպայում պատերազմների պատմությունը։ Ռուսաստանին պետք էր ընդունել հատուկ պայմաններով և վերաբերվել որպես հավասարի։ Չի կարելի նրան ներկայացնել նույն պահանջները, ինչ Ռումինիային, Խորվաթիային, Մերձբալթյան երկրներին։ Ինչո՞ւ։ Միգուցե, թեկուզ և միայն այն պատճառով, որ այն կայսրության առանցքն է, որը երկու անգամ փրկեց Եվրոպան ուզուրպացիայից և ուժային մեկ կենտրոնին ենթարկվելուց ի դեմս Նապոլեոնյան Ֆրանսիայի և Հիտլերյան Գերմանիայի։ Իրականությունն այն է, որ հենց Ռուսաստանն իր հաղթանակներով ստեղծեց այն պայմանները, որոնցում աճեց և զարգացավ այն, ինչն այսօր Բրյուսելը հպարտորեն անվանում է լիբերալ ժողովրդավարություն: Ռազմավարական բնույթի հիմնարար որոշումներ կայացնելու փոխարեն՝ Արևմուտքը որոշեց Մոսկվային ցույց տալ պարտվողի տեղը, ով նախ պետք է կատարի իր տնային աշխատանքը։ Եվ հետո նրան կգնահատի ընտրյալների հանձնաժողովը, որի անդամների մեծ մասը որպես պետություն ողջ են շնորհիվ նրա, որ Ռուսաստանը ժամանակին հաղթել է նրանց ստրկացնողներին: Արդա՞ր է։ Թող ամեն մեկն ինքը որոշի։ Սակայն երկրորդ տարբերակն ի սկզբանե պարզ էր՝ Ռուսաստանը եվրոպական համակարգից դուրս ինքնաբերաբար ընկալվում է որպես մշտական սպառնալիք եվրոպական համակարգի համար: Այլ տարբերակ ի բնե գոյություն չունի։

Փաստ 2. Որոշումներն ունեն հետևանքներ։ Պոպուլիզմի դարաշրջանում մարդիկ սովոր են, որ իրենց հայտարարություններն ու գործողությունները ոչնչով սահմանափակված չեն։ Դա այն է, ինչ այսօր համարում են խոսքի ազատություն։ Իրականում ցանկացած ազատություն ունի իր սահմանները՝ այն ավարտվում է այնտեղ, որտեղ սկսվում է ուրիշի ազատությունը: Ինչու՞ չպետք է անվտանգության պարագայում նույնը լինի: Մի՞թե արդար չէ, որ մեկի անվտանգությունն ավարտվում է այնտեղ, որտեղ սկսվում է մյուսինը։ Ներկայիս ճգնաժամի պարագայում Արևմուտքն ավելի քան 20 տարի անտեսել է եվրոպական անվտանգության միասնական համակարգ ստեղծելու խնդրանքները։ Արդյո՞ք մշտապես հարձրակումների ենթարկված սուբյեկտն ունի իր անվտանգության մասին հոգալու իրավունք։ Թե՞ դա պարանոյա է։ Կամ երկու համաշխարհային պատերազմներում ավելի քան 30 միլիոն մարդ կորցրած երկրի պատմական հիշողությու՞նը: Հետաքրքիր է, թե ինչ կզգային եվրոպական երկրները, եթե Ռուսաստանի ՌԱՀ-ը տեղակայվեր իրենց սահմանների շուրջ։ Արդյո՞ք նրանք Մոսկվայից անվտանգության երաշխիքներ պահաջելու իրավունք կունենային։

Ռուսաստանի սխալը նույնպես պարզ է՝ նա պարտվել է «սրտերի ու մտքերի» համար պատերազմում և չի ստեղծել ազդեցության անհրաժեշտ գործիքներ։ Մնացել է hard power-ը, բայց առանց soft power-ի այն արդեն չի աշխատում։

In Russian
In English

Ներկա ճգնաժամը, բոլոր նախորդների նման, միաբևեռ համակարգի առաջացրած խնդիրների ախտանիշ է։ Չնայած տարակարծություններին, Երկրորդ աշխարհամարտից հետո խաղի կանոնները սահմանած երկբևեռ համակարգը զուտ հիմնական ուժային կենտրոնների միջև պայմանավորվածությունների արդյունք չէր: Դրա հիմքում դարերի ընթացքում ձևավորված և ամրապնդված սկզբունքներ էին՝ ինքնիշխանության՝ Վեստֆալյան համակարգից (Երեսնամյա պատերազմից հետո, 1648թ․), և ուժերի հավասարակշռության՝ Վիեննայի համակարգից (Նապոլեոնյան պատերազմներից հետո, 1815թ․)։ Ինքնիշխանությունն ամենևին չէր հորդորում հարգել միմյանց տարածքային ամբողջականությունը, այլ կոչ էր անում չմիջամտել միմյանց ներքին գործերին։ Ուժերի հավասարակշռությունը ենթադրում էր մեծ տերությունների կոլեկտիվ պատասխանատվությունը խաղաղության և անվտանգության համար։

Առաջին աշխարհամարտը զուտ կարմիր գծերը հատելու հետևանք չէր։ Այն մեկ կենտրոնի (Կայզերական Գերմանիա, մինչ այդ՝ Նապոլեոնյան Ֆրանսիա) միջազգային հարաբերությունների (ՄՀ) ավանդական հիմքերը հանդիսացող սկզբունքները ոչնչացնելու հերթական փորձն էր։ Թվում էր՝ հաղթողները պետք է դասեր քաղեին, բայց նոր Վերսալ-Վաշինգտոնյան համակարգը (խաղի կանոններն Առաջին աշխարհամարտից հետո) կառուցվեց ոչ թե ինքնիշխանության և ուժերի հավասարակշռության սկզբունքների, այլ պարտվածներին ճնշելու և նվաստացնելու գաղափարների վրա, ինչը փաստացի կանխորոշեց դրա փլուզումը։

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ձևավորված Յալթա-Պոտսդամյան համակարգը (ՅՊՀ), որոշ չափով նորոգեց երկու հիմնարար սկզբունքները։ Բայց դրան նպաստեց ոչ այնքան նոր աշխարհ կառուցելու ռացիոնալ ցանկությունը, որքան երկու գերտերությունների կողմից միջուկային զենքի տիրապետելը, ինչը ձևավորեց փոխզսպման ճարտարապետությունը։ Գծվեցին կարմիր գծեր, բոլոր կողմերն հասկացան «կարելիի» և «անկարելիի» սահմանը, պատասխանատվության ողջ բեռը, ինչից որակապես շահեց ռազմավարական որոշումների կայացման գործընթացը։ 1953 թ․ Բեռլինյան և 1962 թ․ Կարիբյան ճգնաժամերը թույլ տվեցին ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի կողմից զսպման մշակույթը հասցնել սկզբունքորեն այլ մակարդակի։ ՅՊՀ-ի փլուզումը հանգեցրեց մեկ խաղացողի մենաշնորհին, որը սկսեց ինքնիշխանության և ուժերի հավասարակշռության սկզբունքների միակողմանի ապամոնտաժումը։

Հարավսլավիայի ռմբակոծումը և դրա մասնատումն էթնոկրոնական սուբյեկտների ազդարարեց Եվրոպայում հետպատերազմյան սահմանների անխախտելիության և ազդեցության ոլորտների բաժանման մասին հիմնարար համաձայնությունների ավարտը՝ ուղի բացելով անսահման ուժի սկզբունքի գերակայության համար, որը որոշել է ՄՀ զարգացման վեկտորը վերջին 30 տարիներին։ ԱՄՆ-ը պետք է հասկանար, որ միակողմանի ուժը չափազանց վտանգավոր է և ժամանակավոր։ Հարցն այն է, թե որքան շուտ այլ խաղացողները կկուտակեն անհրաժեշտ ուժեր մենաշնորհային հեգեմոնիան վիճարկելու համար։ Դժվար է չհամաձայնել, որ տնտեսության մեջ մենաշնորհը վատ է, և որ այն արգելակ է զարգացման և բարգավաճման համար։ Միջազգային հարցերում ևս նույնն է՝ առողջ մթնոլորտ և կանխատեսելիություն կարող է լինել միայն ուժերի հավասարակշռության սկզբունքի վրա հիմնված մրցակցային միջավայրում։

Հեգեմոն մոնոպոլիստի կողմից 20 տարի շարունակ առանց հետևանքների ուժի միակողմանի կիրառումը բերեց մի իրավիճակի, երբ անհրաժեշտ ուժեր կուտակող խաղացողները սկսեցին պատրաստվել առանց կանոնների պատերազմների։ Արտաքին քաղաքական մենաշնորհը ոչնչացնելու ցանկությունը բնական է, գերիշխանությունից ազատվելու ձգտումը բոլոր կենդանի էակների բնույթն է։

Խնդիրների արմատն առանձին երկրներում չէ, այլ նրանում, որ 90-ականներին սկսվեց մեկ համակարգի փլուզման գործընթաց, և չկար մեկ այլ ՝ ավելի հավասարակշռված համակարգ կառուցելու ցանկություն։ ՄՀ համակարգերի էվոլյուցիան, ինչպես և մարդկային սերունդների, պետք է լինի առաջընթացի ուղղությամբ, այլապես աշխարհին սպասում է քաոս: Այս ամբողջ ճգնաժամի մեջ մի բան է տարօրինակ՝ հեգեմոնի զարմանքը, որ այլ խաղացողները ցանկանում են ճնշել իր գերիշխանությունը, և այդ խաղացողների զարմանքը, որ մոնոպոլիստը դիմադրում է դրան։

Հետևաբար, «ե՞րբ այս ամենը կավարտվի» հարցը ճիշտ չէ։ Կարելի է առժամանակ վերացնել ախտանիշները, բայց դրանք կկրկնվեն։ Ճիշտ հարցն է՝ «ինչպե՞ս բուժել այս համակարգային հիվանդությունը, արդյո՞ք դա հնարավոր է»։

Կոնֆլիկտները, պատերազմներն ու ճգնաժամերը պատմության շարժիչ ուժն են , անհրաժեշտ կլիներ մարտահրավեր նետել դրան։ Բայց ինչպե՞ս: Երկրների ու ժողովուրդների քաղաքական կա՞մքը։ Էլիտաների ռացիոնալությո՞ւնը։ Հարցերը շատ են։

In Rus
In Eng

Իսրայելի վարչապետ Նաֆթալի Բենեթը մեկնում է Մոսկվա, Եվրոպա, շփվում Միացյալ Նահանգների առաջնորդի հետ։ Նա փորձում է փոխըմբռնման կամուրջներ կառուցել հիմնական ուժային կենտրոնների միջև` ներկայիս ճգնաժամը կարգավորելու համար։ Ավելին, ոչ թե նա է այս նախաձեռնությամբ հանդես եկել, այլ նրան խնդրել են այդ մասին։ Իսկ ավելի ստույգ՝ ոչ թե անձամբ նրան են խնդրել, այլ Իսրայելի Պետությանը, որն այնքան լուրջ միջազգային կշիռ ու հեղինակություն ունի, որ բոլոր կողմերը միայն ողջունել են այս որոշումը։ Բայց ճանաչումն ինքնին ոչինչ է Իսրայելի նման ծայրահեղ ռացիոնալ և պրագմատիկ երկրի համար, որի համար առաջին և միակ տեղում իր քաղաքացիների և հրեական Սփյուռքի շահերի պաշտպանությունն է։ Կասկած չկա, որ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի հրեաները (սովորական մարդկանցից մինչև խոշոր գործարարներ) հուսալի պաշտպանության ներքո են, քանի որ դա այն նվազագույնն է, որն Իսրայելի Պետությունը պահանջում է իր ծառայությունների դիմաց։

Իսկ ինչո՞վ է այս ամբողջ ժամանակ զբաղված Հայաստանի ղեկավարությունը։ Ուժային բոլոր կենտրոնների ղեկավարությունների հետ ամենաբարձր մակարդակով քննարկվե՞լ է հայ համայնքների դրությունը։ Արդյո՞ք պաշտոնական Երևանը նախապատրաստել է էթնիկ հայերի շահերի պաշտպանությանն ուղղված միջոցառումների համալիր (գոնե քաղաքացիություն ստանալու պարզեցված ընթացակարգ): Արդյո՞ք մշակվել է տուրբուլենտ աշխարհում իրենց գտնել փորձող հայերի զանգվածային և մասնագիտական հայրենադարձության ռազմավարական ճանապարհային քարտեզ: Ըստ ամենայնի, Սիրիայի դեպքը ոչինչ չի սովորեցրել, և դժվար թե համայնքների հայության ճակատագիրն առաջնահերթություն լինի ներկայիս իշխանությունների և նրանց «ընդդիմադիր» գործընկերների համար։ Հանուն պարկեշտության գոնե կարելի էր Անվտանգության խորհրդի նիստ հրավիրել՝ ժամանակավոր զբոսաշրջային հոսքերին լայն բացված գրպաններով սպասելու փոխարեն։ Ինչու՞ Հայաստանը չի կարող լինել Իսրայելի նման՝ սա հարց է, որ հավերժ հուզում է հայերին։ Պատասխանը պարզ է՝ տարբեր արժեքներ և առաջնահերթություններ:

Ի՞նչ ռազմավարական մտածողության մասին կարող է խոսք լինել, եթե բառացիորեն վերջերս տեղի էլիտաները հասան նախագահ Արմեն Սարգսյանի հրաժարականին։ Նրան ուղղված հարցերը, իհարկե, շատ են, բայց կա մեկ անվիճելի փաստ՝ նման ճգնաժամային իրավիճակում, ունենալով հեղինակություն և
ճանաչում ամբողջ աշխարհում, նա կարող էր արդյունավետորեն հասնել անհրաժեշտ արդյունքների հայ համայնքների շահերի պաշտպանության գործում։ Նա նաև կարող էր միջնորդ դառնալ ներկայիս հակամարտության կարգավորման հարցում, ինչը լայն հեռանկարներ և հնարավորություններ կբացեր հայկական պետության համար։ Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, այնտեղ նման քաղաքական գործիչներ պետք չեն, չէ՞ որ Տեր Աստվածն ինքն է անտեսանելի վահան սփռել Հայաստանի վրա, որը կպաշտպանի նրան ամեն կողմից մոտեցող հրեշավոր սպառնալիքներից։

In Russian
In English

Մելոսյան երկխոսություն

Մելոս՝ կղզի Կիկլադյան արշիպելագի հարավ-արևմուտքում։ Ըստ Թուկիդիդեսի՝ Պելոպոնեսյան պատերազմի ժամանակ (մ․թ․ա․ 431-404 թթ․) Մելոսը չեզոքություն էր պահպանում։

Աթենացիներ - «Չէ՞ որ մենք չենք ցանկանում ձեր նկատմամբ այնպիսի տիրապետություն հաստատել, որը ձեզ համար տանջալի կլիներ։ Ընդհակառակը, մենք ձեր փրկությունն ենք ուզում հանուն փոխադարձ շահի»։

Մելոսացիներ - «Բայց ինչպե՞ս կարող է ստրկությունը մեզ համար նույնքան օգտակար լինել, որքան ձեզ համար տիրակալությունը»։

Աթենացիներ - «Որովհետև ձեզ համար ավելի ձեռնտու է դառնալ մեր հպատակները, քան ենթարկվել դաժանագույն արհավիրքների։ Իսկ մենք կշահենք, քանի որ ստիպված չենք լինի ձեզ ոչնչացնել»։

Մելոսացիներ - «Արդյո՞ք դուք չեք համաձայնի, որ մենք մնանք չեզոք, լինենք ոչ թե թշնամի, այլ բարեկամ, բայց չմիանանք դաշինքներից որևէ մեկին։ (Աթենական ծովային միությունը և Պելոպոնեսյան քաղաքների միությունը՝ Սպարտայի գլխավորությամբ)։ Մեծագույն ստորություն և վախկոտություն կլիներ չփորձել փրկության բոլոր միջոցները՝ նախքան ստրկության հանձնվելը»։

Աթենացիներ - «Դուք անզոր եք, և ձեր գոյությունը մազից է կախված, մի´ ենթարկեք ձեզ նման վտանգի, մի´ կրկնեք մարդկանց մեծամասնության սխալները, ովքեր անտեսելով իրական հույսերը, ընտրում են պատրանքները և դիմում գուշակությունների, մոգությունների և նման խաբեական միջոցների, որոնք իրենց հավատացողներին տանում են կործանման»։

Մելոսացիներ - «Մենք դեռ հավատում ենք, որ աստվածները բարեգութ կլինեն մեր հանդեպ, քանի որ մենք բարեպաշտորեն դիմակայում ենք ձեզ՝ անարդար վարվողներին»։

Աթենացիներ - «Աստվածների ողորմածությունը, հուսով ենք, մեզ ևս չի լքի․․․Բայց աստվածներին մենք հավատում ենք, իսկ մարդկանց դեպքում փորձից գիտենք, որ նրանք բնական անհրաժեշտությունից ելնելով իշխում են այնտեղ, որտեղ դրա համար ուժ ունեն։ Այդ օրենքը մենք չենք սահմանել, և ոչ էլ առաջինն ենք կիրառել։ Մենք ընդամենը ժառանգել ենք այն և պահպանել բոլոր ժամանակների համար։ Այսպիսով, դատելով ձեր որոշումներից, դուք միակ մարդիկ եք, ում համար ապագան ավելի պարզորոշ է, քան ներկան, որը ձեր աչքերի առջև է, և դուք աներևույթն ընդունում եք արդեն իսկ որպես իրողություն, քանզի դա ձեզ համար ցանկալի է։ Ամբողջովին հանձնվելով լակեդեմոնացիների հանդեպ հավատին և ճակատագրին՝ դուք ամեն ինչ վտանգի ենթարկեցիք, բայց դուք կկորցնեք ամենը»։

Քաղաքի պաշարումից հետո մելոսացիները ստիպված եղան հանձնվել աթենացիներին, ովքեր գաղութացրեցին կղզին։

Եզրակացություններ

✓ Ազատությունն ի ծնե չի տրվում և ազգերի ու պետությունների համար բնական իրավունք չէ։ Այն բարձրագույն արժեք է, որին պետք է արժանանալ և ամենակարևորը՝ մշտապես պաշտպանել։

✓ Ազատությունը պաշտպանել կարող են միայն ուժեղ ազգերը և պետությունները, ուժեղ կարող են լինել միայն պատասխանատու ազգերը և պետությունները, իսկ պատասխանատու՝ բացառապես այն ազգերն ու պետությունները, ովքեր գիտակցում են կայացրած որոշումների հետևանքները։

✓ Պետության և ազգի ուժը բոլոր ժամանակներում եղել է գաղափարախոսական, քաղաքական և ամենագլխավորը՝ տնտեսական այնպիսի հզորություն ստեղծելու ունակությունը, որը թույլ կտա հաղթահարել կայացրած որոշումների հետևանքները։

✓ Սառնասրտությունը և ռացիոնալությունը ազգերի և պետությունների համար հաղթանակի ուղեկիցներն են, զգացմունքայնությունն ու պոպուլիզմը՝ պարտության։

In Russian
In English

Թուրքիան և Ադրբեջանը, զգալով Ռուսաստանի զբաղվածությունը, Արցախի և Հայաստանի դեմ իրականացնելու են տարբեր ինտենսիվության պարբերական սադրանքներ։ Նպատակը Անդրկովկասում լարվածության օջախներ ստեղծելու շանտաժի միջոցով Մոսկվայից լրացուցիչ զիջումներ ստանալն է՝ Երևանի նկատմամբ ճնշում գործադրելով։ Հաշվի առնելով Ռուսաստանի դեմ լայնածավալ պատժամիջոցներն ու սահմանափակումները՝ Բաքվի և Անկարայի աշխարհատնտեսական դերը բազմակի անգամ աճում է։ Կարճաժամկետ հեռանկարում (մինչև երկարաժամկետ լուծումներ գտնելը) թուրք-ադրբեջանական գործոնը դառնում է առնվազն ռուսական պարենային անվտանգության կարևոր տարր։

Հաշվի առնելով ռուսական նավթի և գազի արտահանման ԱՄՆ-ի արգելքը՝ Ադրբեջանը (Իրանի հետ միասին) կոլեկտիվ Արևմուտքի կողմից կդիտվի որպես ռուսական էներգետիկ կախվածությունից ազատվելու երկարաժամկետ ռազմավարություն կառուցելու կարևոր դերակատար: Թուրքիան իր հերթին խաղալու է լոգիստիկայի և աշխարհագրության գործոնների վրա։ Սա ստեղծում է այնպիսի կոնֆիգուրացիա, որտեղ Արևմուտքի առաջատար դերակատարները նույնպես աչք կփակեն հայկական հարցի լուծման թուրք-ադրբեջանական տարբերակի վրա՝ Հայաստան հանած Արցախ հանած Սյունիքի նկատմամբ դե ֆակտո վերահսկողությունը՝ այն դե յուրե պահպանելով Երևանի ինքնիշխանության ներքո։ Մոսկվայի նկատմամբ ճնշումը և Ռուսաստանի զսպման ռազմավարությունը հարաբերականորեն մեղմ կլինեն, քանի դեռ Բաքուն և Անկարան չեն հասկացել, թե ինչպիսի հանգուցալուծում կստանա ներկայիս ճգնաժամը։

In Russian
In English

Ճակատագրի հեգնանք: Արարատ անունով նախարարը ժպիտը դեմքին փակում է հայկական հարցը: Աստված, ով Նոյին ուղարկեց դեպի Արարատ լեռը և հնարավորություն տվեց Հայաստանին լինել առաջին քրիստոնյա պետությունը, փայլուն հումորի զգացում ունի։

In Russian
In English

Հայաստանն արագացված տեմպերով փորձում է խաղաղության պայմանագիր կնքել Ադրբեջանի հետ և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Թուրքիայի հետ։ Երևանում կարծում են, որ այդ քայլերը կարող են դառնալ Անդրկովկասում վերջնական խաղաղություն հաստատելու կանխարգելիչ միջոցներ։ Իրականում Բաքուն և Անկարան ռազմահոգեբանական ճնշման միջոցով փորձում են հայկական կողմին ստիպել ընդունել այնպիսի պայմաններ, որոնք որևէ աղերս չունեն խաղաղության և կայունության հետ։ Մեծ քաղաքականության մեջ խաղաղությունը չափազանց փխրուն սուբստանցիա է և հիմնված է ուժերի հավասարակշռության սկզբունքի վրա։ Բաքվի և Անկարայի հետ Երևանի խաղաղությունը կարող է հաստատվել միայն խորքային հակամարտության հիմքում ընկած հիմնարար հետևանքների հաղթահարումից հետո։

Արդյո՞ք նրանք պատրաստ են դրան։ Տարակուսելի է։ Ադրբեջանի և Թուրքիայի ներկայիս իշխանությունները Արցախի դեմ (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն) վերջին ագրեսիայի ժամանակ ակնառու կերպով ցույց տվեցին, որ իրենց հեռահար նպատակը չի փոխվել ՝ նսեմացնել այն ամենն, ինչը կապված է հայկականության և հայկական քաղաքակրթության հետ։ Ներկայիս կոնֆիգուրացիան ուժերի հարաբերակցության մասին չէ (առանց ուժեղ Հայաստանի տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցություն չի կարող լինել), որում կարող էր օբյեկտիվորեն արժեքավոր բան ծնվել։ Ընդհակառակը, այն հայկական «էլիտաների» իսկապես մանկական միամտության հերթական դրսևորման մասին, ովքեր վստահորեն և հավատարմորեն երկիրն ու ժողովրդին դեպի անդունդն են տանում են։ Հնարավոր է, որ վերջին անգամը նրա պատմության մեջ։

In Russian
In English

Ներկայիս ճգնաժամը, չնայած իր անհերքելի ողբերգականությանը, ինչ-որ իմաստով պատմության բաց դաս է, որն ընթանում է իրական ժամանակում։ Սա հատկապես վերաբերում է Հայաստանին և հայկական աշխարհին։ Իսկ որո՞նք են այդ կոնկրետ դասերը:

Հայաստանի համար

➢ Անվտանգության արտաքին երաշխիքներ այլևս գոյություն չունեն։ Փրկության միակ ճանապարհը պոպուլիզմից ու իմիտացիոն գործունեությունից ազգաշինության ու պետականաշինության անցնելն է։ Փոքր երկրների ֆիզիկական գոյատևման խնդիրն ուղղակիորեն կապված է նրա հետ, թե որքան արագ կիրականացվի այնտեղ ապրող մարդկանցով սահմանափակ ֆիզիկական տարածքն անդրազգային ցանցային պետության փոխակերպելու գործընթացը։

➢Այդ անցումն ապահովելու համար անհրաժեշտ է համաշխարհային հայկական ռեսուրսների հրատապ գույքագրում , որի հիման վրա պետք է մշակվեն քաղաքական, կառավարչական, տնտեսական, սոցիալական, գիտակրթական և ռազմատեխնիկական զարգացման կենսունակ և մրցունակ մոդելների կառուցման ճանապարհային քարտեզներ։

➢Չափազանց կարևոր է արգացված տեմպերով գոնե միջանկյալ պետական ինքնության ձևավորումը։ Գոյատևման համար միջնաժամկետ հեռանկարում հայկական կողմը պետք է որոշի իր ռազմավարական ֆունկցիոնալը և իր դերը տարածաշրջանային և գլոբալ ձևաչափերում։ Հակառակ դեպքում կա երկու տարբերակ՝ Հայաստանի համար այդ ֆունկցիոնալը կորոշեն այլ արտաքին ուժեր Թուրքիան և Ադրբեջանը, որոնց գլոբալ խաղացողները կվերապահեն տարածաշրջանի «վերահսկողների» դերը։ Բացառված չէ նաև Հայաստանի ապամոնտաժման տարբերակը ներկայիս ձևաչափով (աշխարհաքաղաքական տարածքային եզրահատում):

➢Պետք է գործարկել բաց դռների և հավասար հնարավորությունների քաղաքականություն ամբողջ աշխարհի հայկական համայնքների ներկայացուցիչների համար։ Առաջին հերթին անհրաժեշտ է ապահովել մեխանիզմներ, որոնք թույլ կտան պրոֆեսիոնալ և ականավոր հայերին մասնակցել երկրի հասարակական-քաղաքական, տնտեսական, գիտակրթական գործունեությանը։

Հայկական աշխարհի համար

➢Ավանդական «ախպարական» համայնքային վիճակից անցում դեպի ինստիտուցիոնալ Սփյուռք։ Դրա համար անհրաժեշտ է հրաժարվել կուսակցական սկզբունքով արհեստական բաժանումներից և սկսել հայկական պետականության հետ խիստ սինխրոնիզացված միաձույլ կառույցների ձևավորման տեխնիկական գործընթաց։

➢Հայկական բիզնես էլիտաները պետք է կենտրոնանան իրապես անկախ հայկական պետականության ստեղծման առաքելության վրա, որը ճգնաժամային իրավիճակում իրենց համար կարող է դառնալ օրինական փրկանավակ։ Այսօր կարելի է տեսնել, թե ինչպես է Իսրայելը հյուրընկալում հրեական ծագումով ռուս խոշոր գործարարներին և նրանց տալիս զարգանալու հնարավորություն՝ հաղթահարելով բոլոր արգելքներն ու խոչընդոտները։ Դա հնարավոր դարձավ շնորհիվ այդ թվում նրա, որ ժամանակին այդ բիզնես էլիտաներն ակտիվորեն մասնակցում էին Իսրայելի Պետության հզորացմանը և անմասն չէին հրեական պետության և աշխարհի հրեաների համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող գործընթացներից։

➢1915-1923թթ․ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման թեման պետք է փոխվի թե՛ ձևով, թե՛ բովանդակությամբ։ Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները միայն մեկ դրվագ էին հայկական քաղաքակրթության ոչնչացման խնդրի շրջանակներում։ Ժամանակակից Թուրքիան չի հրաժարվում այդ խնդրից, և նրան է միացել Ադրբեջանը։ Ուստի, ռազմավարական նպատակահարմարության տեսակետից՝ անհրաժեշտ է առաջ մղել նոր օրակարգ, այն է՝ մեկ «փաթեթի» մեջ միավորել Թուրքիայի ու Ադրբեջանի կողմից հայ ժողովրդի դեմ գործած բոլոր պատմական ու ժամանակակից հանցագործությունները ։ Սկզբունքորեն կարևոր է, որ նման օրակարգը բխի հայկական պետականությունից և նպատակաուղղված լինի հայ ժողովրդի անվտանգության ապահովման միանգամայն կոնկրետ խնդիրների լուծմանը։

In Russian
In English

Պատերազմը և խաղաղությունը երկու անսպառ թեմաներ են՝ անխզելիորեն կապված սկզբի և վերջի, կյանքի և մահվան հետ: Անգլիացի փիլիսոփա Թոմաս Հոբսը կարծում էր, որ մինչ «հասարակական դաշինքի» ձևավորումը, որից ծնվել է պետությունը, մարդկային ցեղը մշտապես գտնվում էր «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» վիճակում։ Դրա նախապատճառը, ըստ նրա, մարդկային բնության այլասերվածության մեջ էր: Մարդիկ եսասեր են և ամբողջ կյանքում ձգտում են իրենց հոգևոր բարդույթները ճնշել ֆիզիկական հաճույքների, հարստության և իշխանության միջոցով: Հոբսը պետության ստեղծումը չէր դիտարկում որպես այս խնդիրների արմատական լուծում։ Նա փորձում էր հավասարակշռություն հաստատել չարյաց մեծագույնի և փոքրագույնի միջև: Պետք էր ստեղծել հրեշավոր մահկանացու Աստծուն՝ Լևիաթանին, որը կճնշեր այս արատավոր բնությունը և կվերականգներ հարաբերական հավասարակշռությունը կյանքի և մահվան միջև: Արդյո՞ք դա ստացվեց։ Քիչ հավանական է։ Պետությունները տեխնոլոգիապես զարգացան և ծնեցին առաջադեմ ազգեր, բայց նրանք իրենց հերթին ձգտեցին միայն մեկ բանի՝ բացառիկության։

Այնպես է ստացվել, որ այդ բացառիկությունն ապացուցում էին պատերազմներում։ Ժամանակակից հույներն ու մակեդոնացիները կատաղի վեճեր են ծավալում Ալեքսանդր Մակեդոնացու ծագման հարցի շուրջ, ով ապրել է պատերազմով: Կողմերից ոչ ոքի հետաքրքիր չէ վեճն այն մասին, թե ով է եղել նրա ուսուցիչ Արիստոտելը։ Ֆրանսիացիներն այսօր գլուխ են խոնարհում ոչ թե հեղափոխական բարեփոխիչների, այլ կայսր Նապոլեոն Բոնապարտի առջև, որի մեծ բանակը ոտնատակ տվեց ողջ Եվրոպան։ Գերմանացիները նախընտրում են մեջբերել ոչ թե Կանտի, Գյոթեի և Շիլլերի, այլ կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկի խոսքերը, ով երկաթով և արյամբ միավորեց Գերմանիան։ Ամերիկացի մեծ նորարար Թոմաս Ջեֆերսոնը կարծում էր, որ ազատության ծառը պետք է ժամանակ առ ժամանակ ջրել բնական պարարտանյութով՝ բռնակալների և հայրենասերների արյունով։ Չինաստանում հարգված փիլիսոփա Սուն Ցզին պատերազմն անվանում էր արվեստ, իսկ Ամերիկայի նախագահ Ջոն Քենեդին, ով կոչ էր անում մեկընդմիշտ վերջ տալ պատերազմին, սկսեց ավելի քան 4 միլիոն մարդու կյանք խլած Վիետնամի արշավը։

Միայն մտածեք՝ երկու համաշխարհային պատերազմներում զոհվել է ավելի քան 88 միլիոն, իսկ Սառը պատերազմի շրջանի լոկալ պատերազմներում՝ ավելի քան 22 միլիոն մարդ։ Հարյուր միլիոնավոր կյանքեր, ավերված ազգեր, երկրներ ու քաղաքներ։ Եվ այս ամենը ոչ այնքան վաղուց էր։ Բայց ողջ համաշխարհային քաղաքակրթությունը նախկինի նման հիմնված է Հոբսի նկարագրած բնության վրա։

Որտեղի՞ց դա գիտենք: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայում մեկնարկեց սեփական հողում հայ ժողովրդի նպատակաուղղված բնաջնջման գործընթացը։ Ավելի քան 1,5 միլիոն մարդ բնաջնջվեց, իսկ փրկվածները սփռվեցին աշխարհով մեկ։ Ողջ քաղաքակիրթ աշխարհն անտեսեց այս արհավիրքը, և դրան գումարած հայերի ազգային օջախը մաս-մաս արվեց միջազգային սակարկությունների արդյունքում։ Սա է ռեալ քաղաքականության էությունը՝ ոմանք ստանում են ամեն ինչ, իսկ մյուսները՝ ստիպված համակերպվում դրա հետ:

Հարյուր տարի շարունակ հայերը ճանաչում են պահանջում Թուրքիայից։ Թեև, հանուն արդարության, ճանաչում և հատուցում պետք է պահանջել նաև այն «քաղաքակիրթ հաղթանակած երկրներից», որոնք հայկական հարցը վերածեցին սակարկությունների առարկայի։ Դա իսկական աշխարհաքաղաքական աճուրդ էր արյան վրա։ Ճիշտ է, ցանկացած պահանջ արժեք չունի, եթե թույլ ես և արյունարբու չես։

Քաղաքակիրթ աշխարհն «առաջ ընթանալով» փակ աչքերով դիտում էր, թե ինչպես են Թուրքիան և Ադրբեջանը 21-րդ դարում կրկին անհագ արյունռուշտությամբ ոչնչացնում Արցախի/Ղարաբաղի հայ բնակչությանը, հողին հավասարեցնում հնագույն տաճարները, քանդում գերեզմանները և կտրում ծերունիների գլուխները։ Նույն Ուկրաինան, որի համար այսօր ցավում է ողջ աշխարհի սիրտը, պատերազմի ժամանակ ակտիվորեն մատակարարում էր Բաքվին և ամբողջ սրտով ուրախանում նրա հաղթանակով։ Նույն Ռուսաստանը, որն այսօր իրավամբ խոսում է Դոնբասի անտեսված ժողովրդի նկատմամբ 8 տարվա անտարբերության մասին, «just business» պիտակի տակ զենք վաճառեց նույն Ադրբեջանին և Թուրքիային։ Նույն ԱՄՆ-ն ու Եվրոպան, որոնք խոսում են բարոյականության և մարդկային կյանքի արժեքի մասին, անհատական օրդերներ են տալիս, թե ով է արժանի ազատության, իսկ ով՝ ոչ: Հոբսի ակնկալիքները չարդարացան, և մենք նախկինի նման ապրում ենք «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» սկզբունքով։ Նրանք, ովքեր կհասկանան ու կընդունեն այս օրենքը, ողջ կմնան, մնացածն էլ...

In Russian
In English

Ադրբեջանի կողմից հայկական կողմին «առաջարկված» հինգ կետերը Երևանի կապիտուլյացիայի պայմաններն են։ Սա սպասելի ու կանխատեսելի էր, քանի որ մարտի դաշտում տարած անգամ ամենափայլուն հաղթանակն առանց քաղաքական ձևակերպման, ոչինչ չի նշանակում։ Այսինքն՝ Բաքուն փորձում է անել այն, ինչը չարեց Երևանը 1994 թ.-ին։ Հրադադարի պայմանագիրը (որին հայերը համաձայնել են 1994 թ․) և խաղաղության պայմանագիրը (որը ադրբեջանցիները պահանջում են 2022 թ․) լրիվ տարբեր բաներ են։

Սակայն թուրք-ադրբեջանական դաշինքի գլոբալ նպատակն այն չէ, որ Հայաստանին ստիպեն հրաժարվել արցախյան հարցում տարածքային պահանջներից։ Նրանք ավելի խորն են մտածում և իրենց առջև դնում են ռազմավարական նպատակ՝ վերջնականապես ապագաղափարականացնել հայ ժողովրդին։ Մենք պետք է մոռանանք մեր պատմությունը, հրաժարվենք մեր ինքնությունից և ժառանգությունից։ Հենց այդ պատճառով են հարվածները գնում ցեղասպանության և Արցախի՝ ՝ հայկական ինքնության երկու հենասյունների ուղղությամբ։ Հատկապես կարևոր է Արցախը, քանի որ հենց նրա ազատագրումը դարձավ կարևորագույն քայլ զոհի բարդույթի հաղթահարման հարցում, որը ցեղասպանության առանցքային հոգեբանական հետևանք է։ Ուստի ակնհայտ է, որ հինգ կետերը դեռ սկիզբն են, որովհետև հիմնականը կձևակերպվի այսպես՝ «ջնջել պատմական անցյալն ու պատմական պահանջները»։

Արդյունքում ամեն ինչ կավարտվի Հայաստանի՝ որպես պոտենցիալ կազմակերպված գլոբալ հայության պոտենցիալ կենտրոնի կազմաքանդմամբ։ Թուրքիան և Ադրբեջանն աշխատում են ոչ միայն հայկական պետության աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական ճնշման և կլանման ուղղությամբ, այլ նաև ձգտում են ոչնչացնել դեռևս խորը քնած հայկական ներուժը։ Ի տարբերություն երևանյան «էլիտաների», Բաքվում և Անկարայում գիտակցում են դրա ստեղծագործ և կործանարար ուժը, քանի որ նրանք 1990-1994 թվականներին ամբողջությամբ զգացել են այդ ներուժը գործողության մեջ։ Եվ որ ամենակարևորն է, այն ժամանակ հայկական աշխարհն անգամ գործի չի դրել իր բոլոր հզորությունները...

In Russian
In English

Փոքր երկրների գոյատևումն արդեն միջնաժամկետ հեռանկարում կախված կլինի նրանից, թե որքան արագ կիրականացվի առկա ներուժի համախմբումը և որքան արդյունավետ կլինեն դրա գործնական կիրառման մեխանիզմները։ Հովանավորչությունը՝ որպես անվտանգության ապահովման ձևաչափ, անցյալում է, քանի որ դասական երաշխիքներն ու պարտավորությունները դարձել են չափազանց անորոշ հասկացություններ։ Ոչ ոք այլևս հույսը չպետք է դնի նրա վրա, որ ձևավորված իներցիոն-ավանդական մոտեցումներն ի վիճակի են պահպանել սովորական ստատուս քվոն։ Պետք է ստեղծել նոր կառուցվածք, որի հիմնական առանձնահատկությունը կլինի ճկունությունը։

Ցանկացած կոնֆիգուրացիայի պայմաններում արագ և որակյալ կերպով հարմարվելու ունակությունը կլինի արդյունավետ մոդելների բնորոշիչը։ Ինչպե՞ս դրան հասնել: Բանաձևը հին է ինչպես աշխարհը՝ մերիտոկրատիա + ազնվություն + պրագմատիզմ։

Արդյունավետ կառավարումն ամենաարդիական խնդիրն է և հաճախ կախված է առաջնորդության որակից: Ակունքներում պետք է կանգնած լինեն առաջնորդ կամ առաջնորդներ, ովքեր գիտակցում են իրենց անձնական չնչինությունը պատմության հոլովույթում: Ընտրությունը պարզ է՝ նվիրել քեզ հանուն ամենի, կամ ամենն օգտագործել հանուն քեզ։ ։ «Անկախ» Հայաստանի պատմության երեսուն տարին երկրորդ տարբերակի հետևողական ընտրությունն է։

Մերիտոկրատիան (արժանավորների իշխանությունը) առաջնորդության ճգնաժամը լուծելու միակ եղանակն է։ Ակնհայտ է, որ ներքին կարողություններն այլևս բավարար չեն տարածաշրջանային և գլոբալ բնույթի հիմնարար խնդիրներ լուծելու համար։ Երկրում միմյանցից անկախ ապրում են երեք միավորներ՝ իշխանությունը, ընդդիմությունը և հասարակությունը։ Միավորներից յուրաքանչյուրը լուծում է իր նեղ խնդիրները՝ զոհաբերելով (դիտավորյալ կամ տոտալ ոչ կոմպետենտության պատճառով) երբեմնի անկախ երկրի մնացորդները։

Առաջին պլան պետք է մղվեն Սփյուռքի կիրթ ու հաջողակ մասնագետները։ Նման մարդիկ արդեն հասել են նյութական բոլոր բարիքներին, և Հայաստանը որպես սուբյեկտ-խաղացող նոր աշխարհ դուրս բերելը նրանց համար որակապես այլ մոտիվացիա կլինի։ Ներքին ներուժի ճիշտ և արդյունավետ բացահայտման առանցքային պայման է նաև Սփյուռքի ներուժի ներդրումը։ Այդ ներուժերի հաջող սինթեզի ու միաձուլման դեպքում հնարավոր կլինի խոսել հայ ազգի ստեղծման, հետևաբար՝ իրական հայկական պետականության մասին։

Այս ամենի մեջ զարմանալին այն է, որ «երևանյան էլիտաները» երեսուն տարի շարունակ երկիրը կապալառության են հանձնել արտաքին ուժերին, բայց նույնիսկ լսել չեն ցանկացել ազգաշինության և պետականաշինության գործում Սփյուռքի ակտիվ մասնակցության մասին։

In Russian
In English

Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի (և առհասարակ Անդրկովկասի նկատմամբ) աշխարհաքաղաքական գործառնական վերահսկողությունը վերցնելը գործնականում լուծված խնդիր է։ Ռուսաստանը, որը դեռ երկար ժամանակ իր սահմանափակ ռեսուրսներն ու գործիքակազմը կծախսի ուկրաինական ուղղությամբ Արևմուտքի հետ առճակատման վրա, ստիպված կլինի հաշտվել սրա հետ։ Սա չի նշանակում, որ Մոսկվան հեռանում է կամ, որ ամբողջությամբ թուլացել է, այլ այն, որ թուրքական գործոնի ուժեղացումը ռուսական կողմը չի ընկալվի որպես բացահայտ թշնամական։ Ռուսաստանը Թուրքիային համարում է ավելի կանխատեսելի ու բանակցելի, քան Արևմուտքը, որն այժմ թիվ մեկ թշնամին է։ Կարմիր գիծ կգծվի՝ Հայաստանի ինքնիշխանության անձեռնմխելիությունը։ Իսկ Անկարան հանդիսավոր կերպով կերդվի ոչ միայն հարգել, այլև պաշտպանել այն։

Ադրբեջանի հետ ստորագրվեց Ռազմավարական դաշինքի մասին Մոսկվայի հռչակագիրը, որը, ըստ Ռուսաստանի ծրագրի, թույլ կտա հավասարակշռել Թուրքիայի ազդեցությունը և ձևավորել զսպման նոր մեխանիզմներ։

ԱՄՆ-ն ևս ակտիվորեն չի խոչընդոտի Անկարայի նկրտումներին, քանի որ ունի երկարաժամկետ նպատակ՝ Թուրքիան ամբողջությամբ մաքրել էրդողանյան վերնախավից, իսկ Ադրբեջանը՝ ալիևյան կլանից։ Եթե (իսկ Վաշինգտոնի համար դա ոչ թե «եթե»-ի, այլ «երբ»-ի հարց է) տեղի ունենա եվրատլանտյան էլիտայի վերադարձը Բոսֆորի և Կասպից ծովի ափեր, ապա նրանք որպես բոնուս ինքնաբերաբար կստանան Անկարայից լիովին կախյալ Հայաստան։ Իր հերթին, Բրիտանիան կխաղա իրավիճակային, որպեսզի հասնի իր հիմնական խնդրին, այն է՝ Ռուսաստանին զսպելու նպատակով ձևավորել միաձույլ տարածաշրջան։ Այս խաղում Լոնդոնը հիմնական խաղադրույքը կկատարի ոչ թե Թուրքիայի, այլ Ադրբեջանի վրա։ Չինաստանը մասամբ կաջակցի ռուսական գծին և, միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտության դեպքում կկառուցի սեփական խաղը՝ օգտագործելով իր տնտեսական ազդեցությունը բոլոր խաղացողների նկատմամբ։

Հաշվի առնելով զարգացման հնարավոր բացասական սցենարները՝ Անկարան հռետորաբանության մակարդակում կպահպանի հայկական հարցում Բաքվին անվերապահորեն աջակցելու գիծը, սակայն ռեալպոլիտիկի տեսանկյունից քայլեր կձեռնարկի Հայաստանի տոտալ թուլացումը կանխելու համար։ Ադրբեջանի անառարկելի քաղաքական հաղթարշավը հիմնական խաղացողներից ոչ մեկի օրակարգում չկա, և Բաքուն դա քաջ գիտակցում է։

Ժամանակը ջնջում է ոչ միայն անցյալի հաղթանակների հիշողությունը, այլև նեղացնում է իրական քաղաքական մանևրների տարածքը։ Ուստի, ադրբեջանական կողմի համար կարևոր է ոչ այնքան ուղղակի խաղի մաս լինելը, այլ իր համար նոր ֆունկցիոնալ ստեղծելը, որը կկարողանա վաճառել նրանց, ովքեր պատրաստ են «վճարել ավելին»: Վերջերս Ադրբեջանը և Իրանը հուշագիր ստորագրեցին Արևելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանի (2020 թվականի պատերազմի հետևանքով Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածքներ) և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև հաղորդակցման նոր ուղիներ ստեղծելու մասին։

Ներկայիս ճգնաժամերի պայմաններում Ադրբեջանի նման նախաձեռնությունները դուր կգան բոլոր խաղացողներին, հատկապես ԱՄՆ-ին և Եվրոպային, ովքեր շահագրգռված են լոգիստիկ դիվերսիֆիկացիայի հարցում, ինչպես նաև Չինաստանին, որի «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախագիծը երերուն վիճակում է: Սա, բնականաբար, չափազանց հետաքրքիր է նաև Ռուսաստանի համար, որը դժվար թե ցանկանա, որ Բաքվում ծրագրված երթուղիները գործնականում իրականանան։ Կարևոր չէ, թե ինչ կստացվի այս բոլոր արկածախնդրություններից, բայց փաստ է, որ ադրբեջանական կողմը տարածաշրջանային մակարդակում փորձում է գլոբալ օրակարգեր ձևավորել շատ կոնկրետ խնդիրների լուծման համար՝ փակել Արցախի հարցը և Հայաստանը վերածել անբովանդակ ու կախյալ վասալական կազմավորման։

Կստացվի, թե ոչ՝ այլ հարց է: Խնդիրն այն է, որ այս խաղում չկան ո´չ Հայաստանը, ո´չ էլ հայկական գործոնը։ Երևանի վերնախավերը կամ չեն գիտակցում գալիք ողբերգությունների մասշտաբները, կամ իսկապես հավատում են, որ ավելի լավ ապագայի համար բավական է միայն խաղաղություն հաստատել էրդողանյան Թուրքիայի և ալիևյան Ադրբեջանի հետ։ Բավական է զոհաբերել սեփական պատմությունն ու ինքնությունը, որպեսզի բոլորի համար երջանիկ ու կուշտ ժամանակներ գան: Ահա այսպիսի պարզունակ օրակարգ ունի ժամանակակից Հայաստանը։ Նման իրավիճակում մարդ ակամայից սկսում է հուսալ, որ Աստված կա, և նա այլ ծրագրեր ու տրամաբանություն ունի։

In Russian
In English

Ողբերգությունները, ինչպես և հաղթանակները, պատմական գոյության մի մասն են: Միայն ոչ հասուն ու միամիտ ժողովուրդներն են իրենց առջև «այլևս երբեք» կամ «մեկընդմիշտ» բանաձևերով նպատակներ դնում։ Ոմանք հավատում են, որ կկարողանան «այլևս երբեք» թույլ չտալ անցյալի ողբերգությունների կրկնությունը։ Մյուսները լրջորեն ձգտում են «մեկընդմիշտ» վերացնել բոլոր հնարավոր սպառնալիքները։ Պատմությունն ունի իր տրամաբանությունն ու խաղի կանոնները, որոնք կառուցված են ուժերի հավասարակշռության վրա, և անիմաստ է փորձել նրան գերազանցել։ Բայց և՛ հաղթանակը, և՛ ողբերգությունը դիմացկունության և եզրակացություններ անելու կարողության յուրահատուկ փորձություն են:

Այն ժողովուրդները, որոնք ունակ են սառնասրտորեն հաղթանակից քամել առավելագույնը և արդյունավետ կերպով ուղղել ողբերգության հանգեցրած սխալները, միշտ էլ պատմության ֆավորիտները կլինեն։ Այս «հարվածները» անմիջապես չեն լինում։ Եվրոպական հրեաները միջնադարից սկսած հետևողականորեն ոչնչացվել և վտարվել են: Եվ այդ ամենից հետո ինչպե՞ս կարելի է ենթադրել, որ Հոլոքոստն ինչ-որ անսպասելի բան էր։ Այն ժամանակ հրեաները միամտորեն հավատում էին, որ եթե ընտրեն տեղի ժողովուրդների հետ մշակութային միախառնման մարտավարությունը, ապա հնարավոր կլինի խուսափել գալիք ողբերգությունից:

Ո՛չ «Դրեյֆուսի գործը» Ֆրանսիայում, ո՛չ էլ Վալտեր Ռատենաուի սպանությունը Գերմանիայում չստիպեցին Եվրոպայում հրեական էլիտաներին մի կողմ թողնել իրենց նեղ տարաձայնությունները և սկսել որոնել իրենց անվտանգությունն ապահովելու մեխանիզմներ ստեղծելու լուծումներ: Վերջին «հարվածը» (Հոլոքոստը) որոշիչ եղավ, և դրանից հետո միջազգային հարաբերություններում փորձ չունեցող երբեմնի երիտասարդ ռոմանտիկները ստիպված եղան կտրուկ մեծանալ, որպեսզի պատմությունը նրանց ընդուներ որպես երկու հազար տարի անց վերածնված պետության հիմնադիր հայրերի։ Թշնամիներով շրջապատված անապատը մեր ժամանակների առաջատար գլոբալ տեխնոլոգիական տերություններից մեկը դարձնելու դժվարին ու փշոտ ճանապարհը միայն մեկ անվիճելի փաստի ցուցիչ է՝ դասը քաղված է, և սխալներն ուղղելու վրա քրտնաջան աշխատանքը շարունակվում է։

<Զարգացած գիտությունը, ռազմարդյունաբերական համալիրը և բժշկությունը, օրենքի գերակայությունը և կառավարման հավասարակշռված համակարգը, կենտրոնացումը մարդկային ներուժի վրա և ճյուղավորված միջազգային լոբբիստական ցանցը նրա ցուցիչներ են, որ Իսրայելը և իսրայելական ազգն իսկապես ճանաչել են Հոլոքոստը: Եվ պատմության տեսանկյունից միայն այս ճանաչումը նշանակություն ունի>։

Հայաստանը որպես նվեր ստացավ անկախ պետություն և ոգեշնչված Սփյուռք աշխարհով մեկ։ Բայց ոչ մի պատմական «հարված» հայ ժողովրդին չստիպեց այն իրապես գնահատել։ Որտեղի՞ց գիտենք սա: Աշխարհի հայերի ողջ ինտելեկտուալ հարստությամբ հանդերձ, երկիրը ղեկավարել և ղեկավարում են գավառամիտ «էլիտաները», որոնք պետությունն ընկալում են որպես անձնական ֆեոդալական օբյեկտ, իսկ այնտեղ ապրող մարդկանց՝ որպես մանիպուլյացիայի մշտական առարկաներ, որոնք պետք է գան ընտրատեղամաս և ընտրություն կատարեն մեծագույն և փոքրագույն չարիքի միջև։

Միակ ձեռքբերումը, որը կարող էր դառնալ աշխարհի հայության համախմբման շարժիչը (ճիշտ կառավարման դեպքում)՝ հաղթանակը արցախյան պատերազմում, ջարդուփշուր արվեց՝ առանց «էլիտաների» համար որևէ հետևանքի։ Վտանգված է Արցախի մնացորդների և, իհարկե, բուն Հայաստանի ֆիզիկական գոյատևումը։ Միևնույն ժամանակ, «սփյուռքի էլիտաները», ասես ոչինչ էլ չի եղել, շարունակում են ողջ աշխարհից պահանջել 1915 թվականի ցեղասպանության հանցագործության ճանաչման բանաձևեր։ Այս ամենը հուշում է, որ Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը չեն ճանաչել 1915 թվականի ցեղասպանությունը (որպես պատմական ամենաուժեղ հարված), այսինքն՝ եզրակացություններ չեն արվել, էլ չխոսենք այնպիսի ճոխության մասին, ինչպիսին սխալներն ուղղելն է։

Ըստ ամենայնի, 1915թ․-ի ցեղասպանությունը, 90-ականներին Անդրկովկասում հայերի զանգվածային էթնիկական զտումները և 2020-2022 թվականներին Արցախի ժառանգության ոչնչացումը պատմության բավարար դասեր չեն, որպեսզի անհրաժեշտ «հարվածը» տեղի ունենա։

In Russian
In English

Արցախի ազատագրման և Հայաստանի հետ վերամիավորման գաղափարը պետք է դրվեր ազգային-պետական ինքնության հիմքում։ Եթե ոչ բարոյական, ապա գոնե պրագմատիկ նկատառումներից ելնելով։ Ռազմական հաղթանակը հայկական կողմի համար ուղիղ ճանապարհ բացեց տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական գերակայության համար (իսկ այդ կարգավիճակն անվտանգության միակ երաշխիքն էր): Բարդ և պատասխանատու ֆունկցիոնալ է, սակայն միանգամայն իրական: Դրա համար անհրաժեշտ էր արագ և սառնասրտորեն ձևակերպել քաղաքական հաղթանակը (առանց դրա ռազմական հաջողությունը ոչինչ է), քանի դեռ Ադրբեջանը գտնվում էր պարտվողի կարգավիճակում։ Փոխարենը հայկական կողմը ստորագրեց հրադադարի մասին համաձայնագիր, ինչն արդեն կարելի է Բաքվի ռազմավարական հաղթանակը համարել։ Մինչ Հեյդար Ալիևը Հայաստանի կործանման երկարաժամկետ ռազմավարություն էր մշակում, Երևանի վերնախավերը զբաղված էին շատ «կարևոր» գործով՝ իշխանության համար պայքարով։ Կարևորը ժամանակն է, և ի վերջո միշտ հաղթում է նա, ով կարողանում է ճիշտ օգտագործել հենց այդ ռեսուրսը։

Այժմ ակտիվորեն «ասեկոսեներ» են տարածում, որ Երևանը պարտվեց այն պահին, երբ Ալիև ավագը Բաքվում «նավթային համերգ» կազմակերպեց և համաշխարհային էներգետիկ հսկաների հետ կնքեց «Դարի պայմանագիրը»։ Հետո Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը և նման բաներ։ Իհարկե, այս խոսակցությունները կարելի է վերածել հերթական համազգային միֆի, որը մեզ կհանգստացնի ամեն անգամ, երբ (և եթե) մեր գլխում հարց ծագի, թե ինչու այդքան ապաշնորհ կերպով կորցրեցինք Արցախը։ Կարելի է կրկնել՝ «մենք ոչինչ չենք կորցրել, մենք ավելի քան 30 տարի դիմակայել ենք նման հակառակորդի՝ հզոր նավթային լոբբիի դեմ պայքարում, դա սխրանք է»։ Եվ ի՞նչ, Փաշինյանը հարյուր հազարավոր քաղաքացիների համոզեց, որ մենք հաղթել ենք 44-օրյա պատերազմում։ Այ քեզ բան՝ մի միֆ ավել, մի միֆ պակաս:

Իսկ 90-ականների հաղթանակն առհասարակ կարևո՞ր է եղել տեղական «էլիտաների» համար։ Դժվար թե։ Հայաստանի Սահմանադրության երեք տարբերակներից (1992, 2005 և 2015 թվականների) ոչ մեկում բառ անգամ չկա Արցախի մասին (անգամ այն մասին, որ այն գոյություն ունի): 30 տարի շարունակ երևանյան էլիտաները «բանակցային գործընթացը չտապալելու» սոուսի ներքո Արցախին որևէ իրավական կարգավիճակ չտվեցին։ Խոսքը ոչ թե միջազգային, այլ ներհայկական կարգավիճակի մասին է, որը կարելի էր ձևակերպել առնվազն ռազմավարական դաշինքի մասին շրջանակային պայմանագիր կնքելով։ Ի՞նչ էր Արցախը Հայաստանի համար։ Մինչև հիմա ոչ ոք չի կարողանում դա հասկանալ։ Ադրբեջանի դեպքում ամեն ինչ պարզ ու հասկանալի էր՝ «սա մեր հողն է, և դրա վրա երկրորդ հայկական պետություն չի լինի»։ Գործիքները նույնպես տեսադաշտում էին՝ «եթե բանակցություններն արդյունք չտան, կվերադարձնենք պատերազմով»։ Իսկ ո՞րն էր հայկական կողմի ռազմավարությունը «եթե բանակցություններն արդյունք չտան» դեպքի համար։ Որո՞նք էին 2016թ․ ապրիլյան պատերազմի նման միակողմանի ագրեսիվ գործողություններին արձագանքելու գործիքները։ Կարծես սպառնում էին ամբողջ աշխարհին՝ «կճանաչենք», որովհետև դա մեր կարմիր գիծն է և վերջակետ։ Փաստորեն, հայկական կողմի ողջ մաչիզմը պարզապես փոթորիկ էր մեկ բաժակ ջրում։

Ի՞նչ ամուր պետականություն, տնտեսություն, տեխնոլոգիաներ կառուցելու, մարդկային ներուժը բացահայտելու և Սփյուռքն ինտեգրելու մասին խոսք կարող է լինել, եթե 30 տարի շարունակ երկիրը նույնիսկ չի կարողանում հստակ որոշել, թե ինչ է ուզում և ինչպես է հասնելու իր ուզածին։ Փաշինյանն առաջինն էր, ով փաստացի բացահայտ ասաց՝ մենք ուզում ենք ամեն ինչ հանձնել։ Դե, նրա համար հետաքրքիր չէ զբաղվել ազգաշինության բարդ հարցերով։ Բացի այդ, ինչո՞ւ նա պետք է տարբերվի իր նախորդներից, ովքեր երկրին նայում էին որպես անձնական ֆեոդալական սեփականության։ Դե կներեք, նա ոչնչով պակաս չէ՝ «2018թ․-ի հեղափոխության» հսկայական աջակցությունը և «2021թ․-ին մանդատի վերահաստատումը» սրա վառ ապացույցն են։ Բուն Հայաստանում բնակչության մեծամասնությունը սպասում է ոսկե մանաթների ներհոսքին, որի վրա հնարավոր կլինի կառուցել ճանապարհ դեպի մեծ և կուշտ ապագա։ Միևնույն ժամանակ, համայնքներում ամեն տարի կսպասեն ապրիլի 24-ին, որպեսզի օրինական պատրվակ ունենան թանկարժեք մեքենաների վրա դրոշներ դնելու և Գլենդելից Լոս Անջելեսի կենտրոն երթևեկելու համար՝ հիշեցնելով Թուրքիային Վիլսոնյան Հայաստանի քարտեզը:

In Russian
In English

Հայաստանը թևակոխում է «փաշինյանացման» եզրափակիչ՝ երկիրը (ավելի ճիշտ՝ այն, ինչ մնում է նրանից) տարածաշրջանային հասարակաց տան վերածելու փուլ։ Ցանկացած մարդ, ով ունի ուղեղ կոչվածի թեկուզ և մի կտոր, չի կարող հավատալ, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը իսկապես ցանկանում են տեսնել զարգացած, առաջադեմ և տարածաշրջանային բոլոր գործընթացներում ներառված երկիր։

Նրանց ինչի՞ն է այն պետք։

Որպես հավասարազոր գործընկե՞ր։ Քիչ հավանական է, քանի որ հավասարազորը նա է, ում հարգում են կամ ումից վախենում են, ոչ թե նա, ով պատրաստ է առանց վարանելու միակողմանի հանձնել բացարձակապես ամեն ինչ և բոլորին։

Որպես դաշնակի՞ց։ Եկեք անգամ չծիծաղենք և անցնենք առաջ:

Որպես գրավիչ ներդրումային շուկա՞: Կրկին զսպենք ծիծաղը և անցնենք առաջ։

Որպես լոգիստիկ հանգու՞յց: Սա արդեն նման է ճշմարտության, բայց նրանց պետք են բացառապես տարածքները, քանի որ հայերի վերահսկողության տակ գտնվող և հայերին գոնե ինչ-որ օգուտ բերող հանգույցը դժվար թե հետաքրքրի Թուրքիային և Ադրբեջանին։

Որպես որսի վա՞յր: Լրիվ հնարավոր է։ Միշտ կարելի է գալ, կրակել տեղի գյուղացիների վրա, ինչ-որ բան հրկիզել, ինչ-որ մեկին բռնաբարել և առանց հետևանքների վերադառնալ տուն։ Մանավանդ որ վերջերս «փաշինյանացման» գաղափարախոսության մունետիկը բացահայտորեն հասկացրեց, որ հայերն իրենք են մեղավոր, որ Բաքվում, Սումգայիթում, Մարաղայում իրենց մորթել են։

Որպես տեղական տարածաշրջանային հասարակաց տու՞ն։ Իսկ ինչու ոչ։ Միշտ կարելի է գալ խմել, հանգստանալ և, ունենալով բարձր տրամադրություն, ջարդել քաղաքի ինչ-որ մի հուշարձան կամ հավելավճարով պատվիրված հայկական տաքսիով մուղամի հնչյունների ներքո գնալ Եռաբլուր և տեսահոլովակ նկարահանել, թե ինչպես կիսատ խմած «Արարատ» կոնյակի մնացորդները լցնել Անդրանիկ Օզանյանի, Վազգեն Սարգսյանի և Մոնթե Մելքոնյանի տապանաքարերի վրա։

Արդյո՞ք բնակչության մեծամասնությունը համաձայն է այս ամենի հետ։ Ըստ երևույթին, այո: Չէ՞ որ Փաշինյանը դեռ կառավարում է երկիրը, և նրա «էլիտան» արդեն իսկ առանց ամաչելու ասում է՝ «մենք մեր կուշտ ապագան չենք զոհաբերի (այսինքն՝ ադրբեջանական մանաթները) հանուն ինչ-որ Արցախի»։ Իհարկե, երկրում և նրա սահմաններից դուրս կան իրական հայրենասերներ ու մտածող մարդիկ, ովքեր անտարբեր չեն իրենց երկրի ճակատագրի նկատմամբ։ Բայց, ցավոք սրտի, նրանք սուզվում են գոյություն ունեցող փտած, վայրի ու գարշահոտ ճահճի ծանրության տակ։

Լավ, իսկ ընդդիմությու՞նը՝ կհարցնեք դուք։ Շարունակում է կառչած մնալ անօգուտ մանդատներից անօգուտ խորհրդարանում, որտեղ նա ոչինչ չի որոշում և ոչնչի վրա չի ազդում: Ծովի մոտ սպասում է բարենպաստ եղանակի, մեկ էլ տեսար բախտը ժպտա ու աշխարհաքաղաքական հոսանքներն ափ շպրտեն «հին ու բարի» իշխանությանը։

Լավ, իսկ Սփյու՞ռքը՝ կհարցնեք դուք։ Ոչ մի առանձնահատուկ բան, ամեն ինչ կսկսվի ու կավարտվի սոցիալական ցանցերում «Strong Artsakh» գրառմամբ լուսանկարներով։ Թեպետ Տեր-Պետրոսյանի ժամանակներից սկսած երևանյան «էլիտաներն» իրենք են, որ հզոր և մեծ գործեր անելու պատրաստ ոգեշնչված Սփյուռքը վերածեցին քաղաքական իմպոտենտի, որից միայն փող է պետք։

In Russian
In English