Har qanday saltanat aql, adolat, kuch poydevorida qad tiklaydi. Tangri saltanat tegirmonini yurgizishni hamma xalqning peshonasiga birdek bitgan emas. Tarix bunga guvoh.
Ota-bobolarimiz suv boshiga ko‘p bor kelib-ketdilar. Charx aylanib, avlodlarga ham navbat yetdi... O‘tganlarning izini yodlamay, oqqan daryo o‘zanlardan suvni qayta oqizmay, kuch-qudratni tiklash og‘ir...
Yana aytadilarki, “eskini eslamoq savob”. Eski birgina eskiligi uchun yodlansa, eskiligicha qoladi. Meros qayta tiklanib, avlod “qon”iga payvand qilinsa, yangilanadi. Chinakam otameros mulkka aylanadi. Biz bu o‘rinda saltanat poydevorining muhim tayanchi – kuch va uning aql-zakovat, tadbirkorlik bilan uyg‘unligi xususida so‘z yuritmoqchimiz.
Saltanat kuchi avvalo shijoatli, jasur askarlarda namoyon bo‘ladi. Sohibqiron Amir Temur jahongirlikka kirishganda yodida mahkam saqlagan to‘rt narsa qatorida lashkarning o‘zagini tashkil etgan uch yuz o‘n uch xos askarini alohida ta’kidlab aytadi: “...uch yuz o‘n uch asl zotli, shijoatli va aql-farosatli er yigitlarni atrofimga birlashtirdim. Birlik ittifoqda shunday ediki, barilari go‘yo bir tandek edilar. Barchalarining maqsadlari, ra’ylari, so‘zlari va ishlari bitta edi. Bir ishni qilaylik deb qaror qilsalar, tugatmagunlaricha undan qo‘l uzmas edilar”.
Amir Temur bul xos yigitlarining tengsiz jasoratlari haqida o‘z “Tuzug”ida ko‘p bor to‘xtalib, ular saralaridan saralangan “... aql-xush egalari, bazm-u razm sherlari, mahoratli sarkarda, lashkar to‘pini buzib, uni mag‘lub etuvchi kishilar edi”, deb ta’kidlaydi. Sohibqiron buyrug‘i bilan ularning yuztasi – o‘nboshi, yuztasi – yuzboshi, yuztasi mingboshi, yana o‘n ikkisi amir, biri amir ul-umaro etib tayinlangan.
Amir Temur hamisha shijoatli kishilarni o‘ziga do‘st tutdi, ardoqladi. Yaxshilariga – yaxshilik qildi, yomonlarini o‘z yomonliklariga topshirdi.
Tarixchilar Amir Temurning ozgina askar bilan dushmanlarining ko‘p sonli lashkarini yengib, qal’alarni olganligini qator misollarda yozib qoldirganlar.
Sohibqiron askarlaridagi hayratomuz kuch-qudratning siri nimada? Ayni savol hammani qiziqtirishi tabiiy. Bu sir, avvalo, sarkardaning tadbirkorligi, qolaversa, askarlarning kuchliligi va ishonchlarida edi. Sarboz kuchi o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. Kuch yig‘ilsa, ishonch tug‘iladi. Ishonch g‘alabani ta’minlaydi. Kuchga erishish uchun kuch beradigan ilmni bilish kerak. U qanday ilm o‘zi? Amir Temur lashkarida shunday ilm bo‘lganmi? Yo‘q, deb aytishga tarix, bobolarimiz ko‘rsatgan jasoratlar, qolaversa, Amir Temurning o‘z hayotida kechirgan suronli voqealar imkon bermaydi. Sohibqiron shonli yurishlari avvalida kechgan Alibek tutqinidan ozod bo‘lgan paytlarini eslab aytadi: “Kuchli va chaqqon bilaklarim ish berib, soqchilardan birining qo‘lidan qilichini tortib oldim-da, ularga hamla qilgan edim, barisi qochib qoldi”. Qurolsiz tutqun hushyor turgan soqchi qilichini tortib olib, butun to‘pni bir hamlada tum-taraqay qilishi uchun qanchalik mohir jangchi bo‘lishi kerak?
Qo‘llar o‘z-o‘zidan chaqqon va kuchli bo‘lmaydi. Kuchni kuch ilmi paydo qiladi, mahoratga payvasta etadi. Saltanatlar kuch ilmi sohibi bo‘lmish lashkarli sardorgagina nasib etgan.
Ota-bobolarimiz suv boshiga ko‘p bor kelib-ketdilar. Charx aylanib, avlodlarga ham navbat yetdi... O‘tganlarning izini yodlamay, oqqan daryo o‘zanlardan suvni qayta oqizmay, kuch-qudratni tiklash og‘ir...
Yana aytadilarki, “eskini eslamoq savob”. Eski birgina eskiligi uchun yodlansa, eskiligicha qoladi. Meros qayta tiklanib, avlod “qon”iga payvand qilinsa, yangilanadi. Chinakam otameros mulkka aylanadi. Biz bu o‘rinda saltanat poydevorining muhim tayanchi – kuch va uning aql-zakovat, tadbirkorlik bilan uyg‘unligi xususida so‘z yuritmoqchimiz.
Saltanat kuchi avvalo shijoatli, jasur askarlarda namoyon bo‘ladi. Sohibqiron Amir Temur jahongirlikka kirishganda yodida mahkam saqlagan to‘rt narsa qatorida lashkarning o‘zagini tashkil etgan uch yuz o‘n uch xos askarini alohida ta’kidlab aytadi: “...uch yuz o‘n uch asl zotli, shijoatli va aql-farosatli er yigitlarni atrofimga birlashtirdim. Birlik ittifoqda shunday ediki, barilari go‘yo bir tandek edilar. Barchalarining maqsadlari, ra’ylari, so‘zlari va ishlari bitta edi. Bir ishni qilaylik deb qaror qilsalar, tugatmagunlaricha undan qo‘l uzmas edilar”.
Amir Temur bul xos yigitlarining tengsiz jasoratlari haqida o‘z “Tuzug”ida ko‘p bor to‘xtalib, ular saralaridan saralangan “... aql-xush egalari, bazm-u razm sherlari, mahoratli sarkarda, lashkar to‘pini buzib, uni mag‘lub etuvchi kishilar edi”, deb ta’kidlaydi. Sohibqiron buyrug‘i bilan ularning yuztasi – o‘nboshi, yuztasi – yuzboshi, yuztasi mingboshi, yana o‘n ikkisi amir, biri amir ul-umaro etib tayinlangan.
Amir Temur hamisha shijoatli kishilarni o‘ziga do‘st tutdi, ardoqladi. Yaxshilariga – yaxshilik qildi, yomonlarini o‘z yomonliklariga topshirdi.
Tarixchilar Amir Temurning ozgina askar bilan dushmanlarining ko‘p sonli lashkarini yengib, qal’alarni olganligini qator misollarda yozib qoldirganlar.
Sohibqiron askarlaridagi hayratomuz kuch-qudratning siri nimada? Ayni savol hammani qiziqtirishi tabiiy. Bu sir, avvalo, sarkardaning tadbirkorligi, qolaversa, askarlarning kuchliligi va ishonchlarida edi. Sarboz kuchi o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. Kuch yig‘ilsa, ishonch tug‘iladi. Ishonch g‘alabani ta’minlaydi. Kuchga erishish uchun kuch beradigan ilmni bilish kerak. U qanday ilm o‘zi? Amir Temur lashkarida shunday ilm bo‘lganmi? Yo‘q, deb aytishga tarix, bobolarimiz ko‘rsatgan jasoratlar, qolaversa, Amir Temurning o‘z hayotida kechirgan suronli voqealar imkon bermaydi. Sohibqiron shonli yurishlari avvalida kechgan Alibek tutqinidan ozod bo‘lgan paytlarini eslab aytadi: “Kuchli va chaqqon bilaklarim ish berib, soqchilardan birining qo‘lidan qilichini tortib oldim-da, ularga hamla qilgan edim, barisi qochib qoldi”. Qurolsiz tutqun hushyor turgan soqchi qilichini tortib olib, butun to‘pni bir hamlada tum-taraqay qilishi uchun qanchalik mohir jangchi bo‘lishi kerak?
Qo‘llar o‘z-o‘zidan chaqqon va kuchli bo‘lmaydi. Kuchni kuch ilmi paydo qiladi, mahoratga payvasta etadi. Saltanatlar kuch ilmi sohibi bo‘lmish lashkarli sardorgagina nasib etgan.
👍3
Amir Temur saltanat tuzgan ekan, lashkarining kuch-u qudratini do‘st-u raqib tan olgan ekan, o‘zi va lashkari kuch ilmidan xabardor bo‘lishi shart edi. Lekin aniq yozma ma’lumotlar yo‘qligi bizni ikkilantiradi. Ayni paytda kuch ilmini yozish, begonalarga o‘rgatish yosoq bo‘lganligini, ota o‘g‘liga, ustoz shogirdigagina bor ilmini meros qoldirish an’anasiga qat’iy amal qilinganligini yodlasak, qo‘lyozma manba axtarishdan ko‘ra xalq xotirasi va qon yodi (genetik xotira) ko‘proq ma’lumot berishi mumkinligiga amin bo‘lamiz (o‘zbek kurashchilari va bokschilari, jang san’ati vakillarining xalqaro g‘alabalarining bir asosi qon yodida turibdi).
Aytadilar: “Bor yitmas, yo‘qni yo‘ndirib bo‘lmas!”.
Qadim turkiy jang san’ati “Ming askar” ustasi – Masharip (Mashrab) Jumaniyozov – usta Madju bilan suhbatlashib, xalqimizda butun borliq mohiyati bilan uyg‘un, falsafiy mifologik dunyoqarashlar asosida shakllangan, qat’iy tizimga ega – bir askarga ming askar kuch-u qudratini beruvchi jang ilmi bo‘lganligini bildik.
Usta Madjuning ota-bobolari – “Juma uchar”lar avlodi bu ilm sirlarini avloddan-avlodga o‘tkazib, shu kungacha saqlab kelishgan. Usta Madju aytadi: “Jang san’ati uch tumor (halqa), o‘ttiz uch yo‘l, bir butun tizimdan iborat. Har bir yo‘l ichida o‘z usullari bor. Hisoblab chiqilsa, roppa-rosa ming usul hosil bo‘ladi. Bir kishi shu ming usulni o‘rgansa, “Ming askar”ga teng keluvchi, har qanday saltanatga tayanch yengilmas kuchga aylanadi”. Ming askar maqomi sohibi bo‘ladi.
Aqlga bo‘ysunmagan dali kuch buzg‘unchilik keltirishi mumkin. Ota-bobolarimiz bu xatarli ofat zararini yaxshi anglab yetganlar. Shu sababli tan va ruh tarbiyasini uyg‘unlikda, vobastalikda olib borishgan. “Ming askar” jang san’ati tizimida ana shu uyg‘unlikning mukammal ko‘rinishi namoyon.
E’tibor bering: uch halqa – 1-tong otishi, 2-tush vaqti, 3-kun botishi. Tumor (halqalar)ning joylashuvi Amir Temur bayrog‘idagi uch halqa tasviriga ham mos keladi. O‘ttiz uch yo‘l esa ushbu uch halqa tevaragiga quyosh chiqib botguniga qadar vaqt oralig‘ida bir-bir joylashadi.
Aytadilar: “Bor yitmas, yo‘qni yo‘ndirib bo‘lmas!”.
Qadim turkiy jang san’ati “Ming askar” ustasi – Masharip (Mashrab) Jumaniyozov – usta Madju bilan suhbatlashib, xalqimizda butun borliq mohiyati bilan uyg‘un, falsafiy mifologik dunyoqarashlar asosida shakllangan, qat’iy tizimga ega – bir askarga ming askar kuch-u qudratini beruvchi jang ilmi bo‘lganligini bildik.
Usta Madjuning ota-bobolari – “Juma uchar”lar avlodi bu ilm sirlarini avloddan-avlodga o‘tkazib, shu kungacha saqlab kelishgan. Usta Madju aytadi: “Jang san’ati uch tumor (halqa), o‘ttiz uch yo‘l, bir butun tizimdan iborat. Har bir yo‘l ichida o‘z usullari bor. Hisoblab chiqilsa, roppa-rosa ming usul hosil bo‘ladi. Bir kishi shu ming usulni o‘rgansa, “Ming askar”ga teng keluvchi, har qanday saltanatga tayanch yengilmas kuchga aylanadi”. Ming askar maqomi sohibi bo‘ladi.
Aqlga bo‘ysunmagan dali kuch buzg‘unchilik keltirishi mumkin. Ota-bobolarimiz bu xatarli ofat zararini yaxshi anglab yetganlar. Shu sababli tan va ruh tarbiyasini uyg‘unlikda, vobastalikda olib borishgan. “Ming askar” jang san’ati tizimida ana shu uyg‘unlikning mukammal ko‘rinishi namoyon.
E’tibor bering: uch halqa – 1-tong otishi, 2-tush vaqti, 3-kun botishi. Tumor (halqalar)ning joylashuvi Amir Temur bayrog‘idagi uch halqa tasviriga ham mos keladi. O‘ttiz uch yo‘l esa ushbu uch halqa tevaragiga quyosh chiqib botguniga qadar vaqt oralig‘ida bir-bir joylashadi.
👍4
Ming askar” jang yo‘llarining tartibi: 1. Tovus tongi. 2. Shamol qilich. 3. Askarlar o‘yini (1). 4. Qanotli pichoq. 5. Tepa ko‘z. 6. Soya o‘yin (1). 7. Yovvoyi ot. 8. Qo‘sha tayoq. 9. Qurol o‘yin (1). 10. Olovli yo‘l. 11. Askarlar o‘yini (2). 12. Chayon himoyasi. 13. Yaltiroq qilich. 14. Sehrli tayoq. 15. Dovyurak lochin. 16. Yengilmas aso. 17. Qaysar qurol – jabr qurol – qaytar qurol. 18. Zaharli nayza. 19. Olovli barxan. 20. Oltin qurol. 21. Qo‘sha qilich. 22. Bo‘ri ovi. 23. Askar o‘yin (3). 24. Yildirim qilich. 25. Qurol o‘yin (2). 26. Qirq oyoq. 27. Temir tirsak. 28. Soya o‘yin (2). 29. Uchar xanjar. 30. Belbog‘ qilich. 31. Askar o‘yin (4). 32. Ajdarho qahri. 33. Toshbaqa – temir qalqon.
“Ming askar” jang san’ati usullarining birinchisi “Tovus tongi” deb nomlanishi bejiz emas. Odatda kecha-kunduz fikri-yodi jang bilan bo‘lgan askarning ko‘zi qonga to‘lib, tap tortmay haq-u nohaqni yanchib, yo‘q qilib ketishi hech gap emas. “Tovus tongi” mashqi askarni sokinlashtiradi, xayollarini tinitadi. Ko‘nglida butun borliq bilan birlik hissini uyg‘otadi. Askar borliq bilan uyg‘unlashadi. Bir so‘z bilan aytilsa, har bir askar jannat qushi – tovusga evriladi. Navbatdagi mashqlar shu sokin asosga qurilib, askar mashqlar zinasidan bir-bir ko‘tarilib borgan, o‘ttiz ikkinchi mashq “Ajdarho qahri”ga yetganda yengilmas qudrat kasb etgan. So‘ngi mashq “Toshbaqa – temir qalqon”ni egallagan askar tani va ruhida yig‘ilgan kuchni jamlab, bir qal’a qurib, har bir qadamini bilib bosguvchi, raqibiga zarracha ustunlik imkonini qoldirmaydigan, sokin, dono alp sifatida tungi oromga ketgan.
Sohibqiron Amir Temur davriga kelib “Ming askar” jang san’ati ommaviy tus olgan. Amir Temir o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, amirlarni tayinlashda nomzodlarning qancha jang usulini bilishiga ham alohida e’tibor bergan. “Ming askar” jang usulini mukammal bilib, jasorat ko‘rsatgan jangchilar maxsus o‘n musht uzunligida, qalinligi otning ko‘zidek keluvchi, og‘irligi besh kilo chiqadigan oltin qurol bilan taqdirlangan. Bu qurol bilan har qanday hamladan himoyalanib, har qanday jangchini mag‘lub etish mumkin bo‘lgan. Chunki ming usul sohibida bu oltin yaroq sehrli qudrat kasb etgan. Unga jangchining nasli, tug‘ilgan joyi, ko‘rsatgan jasoratlari yozib qo‘yilgan.
Oltin – qudrat beruvchi ma’dan.
Oltin qurol jangchini tovusning holatiga solgan. Tovusning jahli chiqmaydi. Shuncha zeb-ziynati, go‘zalligi bo‘lsa-da, sekin yuradi. Jangchi ham og‘ir-bosiq bo‘lsa, vaziyatning xojasiga aylanadi. Oltin qurolning sehrli kuchi ham shunda.
“Ming askar” jang san’ati mashqlarini ommaviy o‘tkazish, urushda qo‘llash tartibi ham bu san’atga asos qilib olingan tovus tabiati, xatti-harakatlariga uyg‘un keladi. E’tibor berilsa: tovusning patlarini yoyib-yig‘ib o‘z go‘zalligini namoyish etishi, boshini sarak-sarak etib atrofni sinchiklab kuzatishi ming askar jangchilarining sardorlari yetakchiligida dushman to‘piga hujum qilishlari, jang olib borishlariga ulgu qilib olingan.
Usta Madju tez-tez qaytaruvchi yana bir gap bor: “Qadim turkiy jang san’atining “ming askar” deb atalishiga sabab unda ming jang usulining borligigina emas, bu bir askarning ming usulni egallab, ming askarga aylana olishiga ishoradir. Bir usulni bilganga askar deganlar. O‘n usulni bilgan – o‘n askar, yuz usulni bilgan – yuz askar, ming usulni bilgan esa ming askar atalgan”.
“Ming askar” jang usullari faqat urushish yo‘l-yo‘rig‘i emas, ayni damda mustahkam sog‘lik, jismoniy-ruhiy quvvat mashqlaridir. Bu mashqlarni muntazam ravishda bajargan kishi sog‘lom bo‘lgan, umriga umr qo‘shilgan. Qoni tozarib, ruhi kamolot bosqichlariga ko‘tarilgan. Shunday ekan, “ming askar” jang san’ati usullarini to‘liq qayta tiklab, ommalashtirish bugungi kun uchun, xalq va avlodlar salomatligi, ruhiy yuksalishi uchun ham zarurdir.
@toponomik
“Ming askar” jang san’ati usullarining birinchisi “Tovus tongi” deb nomlanishi bejiz emas. Odatda kecha-kunduz fikri-yodi jang bilan bo‘lgan askarning ko‘zi qonga to‘lib, tap tortmay haq-u nohaqni yanchib, yo‘q qilib ketishi hech gap emas. “Tovus tongi” mashqi askarni sokinlashtiradi, xayollarini tinitadi. Ko‘nglida butun borliq bilan birlik hissini uyg‘otadi. Askar borliq bilan uyg‘unlashadi. Bir so‘z bilan aytilsa, har bir askar jannat qushi – tovusga evriladi. Navbatdagi mashqlar shu sokin asosga qurilib, askar mashqlar zinasidan bir-bir ko‘tarilib borgan, o‘ttiz ikkinchi mashq “Ajdarho qahri”ga yetganda yengilmas qudrat kasb etgan. So‘ngi mashq “Toshbaqa – temir qalqon”ni egallagan askar tani va ruhida yig‘ilgan kuchni jamlab, bir qal’a qurib, har bir qadamini bilib bosguvchi, raqibiga zarracha ustunlik imkonini qoldirmaydigan, sokin, dono alp sifatida tungi oromga ketgan.
Sohibqiron Amir Temur davriga kelib “Ming askar” jang san’ati ommaviy tus olgan. Amir Temir o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, amirlarni tayinlashda nomzodlarning qancha jang usulini bilishiga ham alohida e’tibor bergan. “Ming askar” jang usulini mukammal bilib, jasorat ko‘rsatgan jangchilar maxsus o‘n musht uzunligida, qalinligi otning ko‘zidek keluvchi, og‘irligi besh kilo chiqadigan oltin qurol bilan taqdirlangan. Bu qurol bilan har qanday hamladan himoyalanib, har qanday jangchini mag‘lub etish mumkin bo‘lgan. Chunki ming usul sohibida bu oltin yaroq sehrli qudrat kasb etgan. Unga jangchining nasli, tug‘ilgan joyi, ko‘rsatgan jasoratlari yozib qo‘yilgan.
Oltin – qudrat beruvchi ma’dan.
Oltin qurol jangchini tovusning holatiga solgan. Tovusning jahli chiqmaydi. Shuncha zeb-ziynati, go‘zalligi bo‘lsa-da, sekin yuradi. Jangchi ham og‘ir-bosiq bo‘lsa, vaziyatning xojasiga aylanadi. Oltin qurolning sehrli kuchi ham shunda.
“Ming askar” jang san’ati mashqlarini ommaviy o‘tkazish, urushda qo‘llash tartibi ham bu san’atga asos qilib olingan tovus tabiati, xatti-harakatlariga uyg‘un keladi. E’tibor berilsa: tovusning patlarini yoyib-yig‘ib o‘z go‘zalligini namoyish etishi, boshini sarak-sarak etib atrofni sinchiklab kuzatishi ming askar jangchilarining sardorlari yetakchiligida dushman to‘piga hujum qilishlari, jang olib borishlariga ulgu qilib olingan.
Usta Madju tez-tez qaytaruvchi yana bir gap bor: “Qadim turkiy jang san’atining “ming askar” deb atalishiga sabab unda ming jang usulining borligigina emas, bu bir askarning ming usulni egallab, ming askarga aylana olishiga ishoradir. Bir usulni bilganga askar deganlar. O‘n usulni bilgan – o‘n askar, yuz usulni bilgan – yuz askar, ming usulni bilgan esa ming askar atalgan”.
“Ming askar” jang usullari faqat urushish yo‘l-yo‘rig‘i emas, ayni damda mustahkam sog‘lik, jismoniy-ruhiy quvvat mashqlaridir. Bu mashqlarni muntazam ravishda bajargan kishi sog‘lom bo‘lgan, umriga umr qo‘shilgan. Qoni tozarib, ruhi kamolot bosqichlariga ko‘tarilgan. Shunday ekan, “ming askar” jang san’ati usullarini to‘liq qayta tiklab, ommalashtirish bugungi kun uchun, xalq va avlodlar salomatligi, ruhiy yuksalishi uchun ham zarurdir.
@toponomik
👍2
#shunchaki
Alfa Sentavr (α Centauri) yoki Sentavr Alfasi janubiy osmondagi Kentavr turkumida joylashgan yulduz turkumidir. Umumiy koʻrinma yulduz kattaligi -0,27 boʻlib, tungi osmonda yorqinligi boʻyicha Sirius va Kanopus yulduzlaridan keyin turadi.
Tarkibiga Alfa Sentavr A (α Cen A; 110% Quyosh massasi va 151,9% yorqinligi), Alfa Sentavr B (α Cen B; 90,7% Quyosh massasi va 44,5% yorqinligi) kiradi. Bu ikki yulduz massalari markazi atrofida 79,91 yillik davr bilan aylanadi. Quyoshdan 1,34 parsek (4,37 yorugʻlik yili) masofada joylashgan. Bundan tashqari Alfa Sentavr atrofida uchinchi yulduz, qizil mitti Proksima Sentavr (α Cen C) ham aylanadi.
2012-yil oktabrida Alfa Sentavr tarkibida kamida bitta sayyora — hajmi Yerdek keladigan Alfa Sentavr Bb borligi kashf etildi. Uning massasi Yernikidan 13% ortiq boʻlib, Alfa Sentavr B atrofida 3,236 sutka davr bilan aylanadi.Yulduzidan atigi 6 million km uzoqda joylashgan bu sayyora sirtidagi harorat 1500 K boʻlishi taxmin etiladi.
@toponomik
Alfa Sentavr (α Centauri) yoki Sentavr Alfasi janubiy osmondagi Kentavr turkumida joylashgan yulduz turkumidir. Umumiy koʻrinma yulduz kattaligi -0,27 boʻlib, tungi osmonda yorqinligi boʻyicha Sirius va Kanopus yulduzlaridan keyin turadi.
Tarkibiga Alfa Sentavr A (α Cen A; 110% Quyosh massasi va 151,9% yorqinligi), Alfa Sentavr B (α Cen B; 90,7% Quyosh massasi va 44,5% yorqinligi) kiradi. Bu ikki yulduz massalari markazi atrofida 79,91 yillik davr bilan aylanadi. Quyoshdan 1,34 parsek (4,37 yorugʻlik yili) masofada joylashgan. Bundan tashqari Alfa Sentavr atrofida uchinchi yulduz, qizil mitti Proksima Sentavr (α Cen C) ham aylanadi.
2012-yil oktabrida Alfa Sentavr tarkibida kamida bitta sayyora — hajmi Yerdek keladigan Alfa Sentavr Bb borligi kashf etildi. Uning massasi Yernikidan 13% ortiq boʻlib, Alfa Sentavr B atrofida 3,236 sutka davr bilan aylanadi.Yulduzidan atigi 6 million km uzoqda joylashgan bu sayyora sirtidagi harorat 1500 K boʻlishi taxmin etiladi.
@toponomik
👍3
#termin
"Potyomkin zinasi"-Odessa Potyomkin zinasidan boshlanadi.
Potyomkin zinasi-shahzoda Vorontsov buyrug'i bilan me'mor Franchesko Boffo,Pottier va Avraam Melnikov tomonidan ishlab chiqilgan 192 ta qadamdan iborat zinapoya.
Uzunligi- 142 metr
balandligi-30 metr
eni-12,5 dan 21,7 metrgacha.
Bu ulkan inshoot 1925-yilda suratga olingan Sergey Eyzenshteynning "Battleship Potemkin" filmi orqali jahonga mashxur bo'ldi.
@toponomik
"Potyomkin zinasi"-Odessa Potyomkin zinasidan boshlanadi.
Potyomkin zinasi-shahzoda Vorontsov buyrug'i bilan me'mor Franchesko Boffo,Pottier va Avraam Melnikov tomonidan ishlab chiqilgan 192 ta qadamdan iborat zinapoya.
Uzunligi- 142 metr
balandligi-30 metr
eni-12,5 dan 21,7 metrgacha.
Bu ulkan inshoot 1925-yilda suratga olingan Sergey Eyzenshteynning "Battleship Potemkin" filmi orqali jahonga mashxur bo'ldi.
@toponomik
👍3
#termin
Kolumbiya galstugi ( ispancha corbata colombiana ) bu keng tarqalgan qatlning bir turi bo'lib, unda jabrlanuvchining tomog'iga chuqur kesma hosil qilinadi va hosil bo'lgan teshikdan til tortib olinadi va o'ziga xos galstuk hosil qilanadi.Ushbu turdagi qotillik Kolumbiyadagi qurolli to'qnashuvlarda keng tarqalganligi uchun shunday nom olgan. Kolumbiyaning o'zida esa bu atama oʻrniga " korte de corbata" atamasi qo'llaniladi, taxminan "yoriq galstuk" deb tarjima qilinadi. O'ziga xos shafqatsizligi tufayli Kolumbiya galstugi qo'rqitish va qo'rqitish usuli sifatida kriminal hayotda keng qoʻllaniladi.
Ba'zida bu usulning ixtirosi noto'g'ri ravishda kolumbiyalik narkobaron Pablo Eskobarga bogʻlashadi. Eskobar o'z raqiblarini o'ldirishda Kolumbiya galstugidan faol foydalanganligiga qaramay, qatllning bu turi Eskobardan ancha oldin paydo bo'lgan. Eskobar 1949 yilda tug'ilgan, o'shanda kolumbiya galstuklari allaqachon vatandoshlari tomonidan amalga oshirilar edi.
Qatlning bu turi, ayniqsa, Lotin Amerikasi uyushgan jinoiy guruhlari tomonidan o'z raqiblarini yoki xoinlarini yo'q qilishda faol qo'llaniladi. Qotillar tomoqqa gorizontal va vertikal kesishlarni mashq qilishlari ham mumkin.
@toponomik
Kolumbiya galstugi ( ispancha corbata colombiana ) bu keng tarqalgan qatlning bir turi bo'lib, unda jabrlanuvchining tomog'iga chuqur kesma hosil qilinadi va hosil bo'lgan teshikdan til tortib olinadi va o'ziga xos galstuk hosil qilanadi.Ushbu turdagi qotillik Kolumbiyadagi qurolli to'qnashuvlarda keng tarqalganligi uchun shunday nom olgan. Kolumbiyaning o'zida esa bu atama oʻrniga " korte de corbata" atamasi qo'llaniladi, taxminan "yoriq galstuk" deb tarjima qilinadi. O'ziga xos shafqatsizligi tufayli Kolumbiya galstugi qo'rqitish va qo'rqitish usuli sifatida kriminal hayotda keng qoʻllaniladi.
Ba'zida bu usulning ixtirosi noto'g'ri ravishda kolumbiyalik narkobaron Pablo Eskobarga bogʻlashadi. Eskobar o'z raqiblarini o'ldirishda Kolumbiya galstugidan faol foydalanganligiga qaramay, qatllning bu turi Eskobardan ancha oldin paydo bo'lgan. Eskobar 1949 yilda tug'ilgan, o'shanda kolumbiya galstuklari allaqachon vatandoshlari tomonidan amalga oshirilar edi.
Qatlning bu turi, ayniqsa, Lotin Amerikasi uyushgan jinoiy guruhlari tomonidan o'z raqiblarini yoki xoinlarini yo'q qilishda faol qo'llaniladi. Qotillar tomoqqa gorizontal va vertikal kesishlarni mashq qilishlari ham mumkin.
@toponomik
👍5😱1
#shunchaki
Charli Chaplin 88 yil yashadi va yillar davomida o'zining asosiy hayotiy tamoyillarini aniqladi:
1. Bu dunyoda hech narsa abadiy qolmaydi, hatto bizning muammolarimiz ham.
2. Men yomg'irda yurishni yaxshi ko'raman, chunki ko'z yoshlarimni hech kim ko'rmaydi.
3. Hayotda eng ko'p yo'qotilgan kun - bu biz kulmaydigan kun.
4. Dunyoning oltita eng yaxshi shifokorlari: quyosh, dam olish, jismoniy mashqlar, parhez, o'zini hurmat qilish, do'stlar.
Hayot shunchaki sayohat!
Shuning uchun, bugun yashang! Ertaga bo'lmasligi mumkin.
@toponomik
Charli Chaplin 88 yil yashadi va yillar davomida o'zining asosiy hayotiy tamoyillarini aniqladi:
1. Bu dunyoda hech narsa abadiy qolmaydi, hatto bizning muammolarimiz ham.
2. Men yomg'irda yurishni yaxshi ko'raman, chunki ko'z yoshlarimni hech kim ko'rmaydi.
3. Hayotda eng ko'p yo'qotilgan kun - bu biz kulmaydigan kun.
4. Dunyoning oltita eng yaxshi shifokorlari: quyosh, dam olish, jismoniy mashqlar, parhez, o'zini hurmat qilish, do'stlar.
Hayot shunchaki sayohat!
Shuning uchun, bugun yashang! Ertaga bo'lmasligi mumkin.
@toponomik
👍4
#shunchaki
O'qing bu qiziq
181. Yer yuzidagi ilk mototsiklning karbyuratori konserva idishidan yasalgan ekan.
182. Sharqiy Afrikada joylashgan Mavrikiy orol davlatida har beshinchi ayol va har o'ninchi erkak o'qishni ham, yozishni ham bilmaydi. Bir so'z bilan aytganda, savodsizlarcha umr kechiradi.
183. 1983-yili Vatikan yil bo'yi bironta ham chaqaloq tug'ilmagan yagona davlatga aylangan.
184. Tuvalu aholisi ichimlik suvi muammo bo'lgani sababli faqat yomg'ir suvini ichib kun ko'radi.
185. Sabzi tamaki mahsuloti iste'mol qilmaydiganlarni o'pka saratoniga uchrashdan asraydi. Kashandalarni esa aksincha shu xastalikka tezroq uchrashini ta'minlaydi.
186. «Tosh baliq» dunyodagi eng zaharli baliq turi hisoblanadi. Uning terisi haddan tashqari dag'al va zaharli ignalardan iborat. Agar ehtiyotsizlik qilib ignalarga tegib ketsangiz, til tortmay o'lasiz.
187. Qayin har qanday sharoitga moslashuvchan daraxtdir. U botqoqlikda ham, faqat toshlardan iborat sahrolarda ham ko'karaveradi.
188. Kalamushning yuragi har daqiqada 500 marotaba uradi. Bu jonivor uchun me'yoriy yurak urishi hisoblanadi.
189. Yo'lbarslar har qanday hayvon va qushning tovushini, sayrashini o'xshatishga usta. Shu iste'dodi unga o'lja o'z oyog'i bilan unga yaqin kelishini ta'minlab beradi.
190. Sher hech qachon go'shtni chaynab yemaydi. Aksincha butunicha yutib qo'ya qoladi. O'tkir tishlaridan esa o'ljasini tilka-tilka qilishdagina foydalanadi.
191. Archaning atrof-muhit, biz odamlar uchun eng foydali jihati shuki, archazor o'rmonda yoz oylari sovuq, qish oylari issiq harorat hukm suradi.
192. Saudiya Arabistonida umuman daryo yo'q.
193. Har kuni dunyoda 60 nafar odam millionerga aylanadi.
194. Odam uxlaganda, tanasi paralich holatga kiradi. Xudoyim uxlab yomon tush ko'rayotganda, noo'rin va xavfli harakatlarni sodir etib qo'ymasligimiz uchun shunday yaratgan bo'lsa kerak.
195. Dunyodagi eng uzun ildizli o'simlik Afrika fikusi hisoblanadi. Uning ildizi 120 metrgacha cho'zilib ketgan.
196. Sekinyurar deb atalgan jonivor -273 daraja sovuqda, +151 daraja issiqda ham o'lmaydi. Bundan tashqari, o'limga sabab bo'luvchi eng kuchli zaharni ham osongina hazm qilib yubora oladi.
197. Olimlarning hisob-kitoblariga ko'ra, okean tubida jami 20 million tonna sof oltin bor. Yer yuzi aholisi esa shu kunga qadar atigi 161 tonna oltinni qazib olishga ulgurgan xolos.
198. Ispanlar dunyoning boshqa xalqlaridan farqli o'laroq kunduz soat 2:00 da nonushta qiladi. Kechqurun soat 22:00 da kechki ovqatni tanovul qilishga o'tiradi.
199. Xitoyda ko'rshapalakni omad elchisi sifatida e'zozlashadi. Shu sababli qimmatbaho idish va buyumlarga ham ko'rshapalak surati chizib qo'yiladi.
200. Ahmoqroq, kaltafahmroq odamni Janubiy Afrikada «Babun» deb atashadi. Bu so'z «Babuin» maymun turidan olingan.
@toponomik
O'qing bu qiziq
181. Yer yuzidagi ilk mototsiklning karbyuratori konserva idishidan yasalgan ekan.
182. Sharqiy Afrikada joylashgan Mavrikiy orol davlatida har beshinchi ayol va har o'ninchi erkak o'qishni ham, yozishni ham bilmaydi. Bir so'z bilan aytganda, savodsizlarcha umr kechiradi.
183. 1983-yili Vatikan yil bo'yi bironta ham chaqaloq tug'ilmagan yagona davlatga aylangan.
184. Tuvalu aholisi ichimlik suvi muammo bo'lgani sababli faqat yomg'ir suvini ichib kun ko'radi.
185. Sabzi tamaki mahsuloti iste'mol qilmaydiganlarni o'pka saratoniga uchrashdan asraydi. Kashandalarni esa aksincha shu xastalikka tezroq uchrashini ta'minlaydi.
186. «Tosh baliq» dunyodagi eng zaharli baliq turi hisoblanadi. Uning terisi haddan tashqari dag'al va zaharli ignalardan iborat. Agar ehtiyotsizlik qilib ignalarga tegib ketsangiz, til tortmay o'lasiz.
187. Qayin har qanday sharoitga moslashuvchan daraxtdir. U botqoqlikda ham, faqat toshlardan iborat sahrolarda ham ko'karaveradi.
188. Kalamushning yuragi har daqiqada 500 marotaba uradi. Bu jonivor uchun me'yoriy yurak urishi hisoblanadi.
189. Yo'lbarslar har qanday hayvon va qushning tovushini, sayrashini o'xshatishga usta. Shu iste'dodi unga o'lja o'z oyog'i bilan unga yaqin kelishini ta'minlab beradi.
190. Sher hech qachon go'shtni chaynab yemaydi. Aksincha butunicha yutib qo'ya qoladi. O'tkir tishlaridan esa o'ljasini tilka-tilka qilishdagina foydalanadi.
191. Archaning atrof-muhit, biz odamlar uchun eng foydali jihati shuki, archazor o'rmonda yoz oylari sovuq, qish oylari issiq harorat hukm suradi.
192. Saudiya Arabistonida umuman daryo yo'q.
193. Har kuni dunyoda 60 nafar odam millionerga aylanadi.
194. Odam uxlaganda, tanasi paralich holatga kiradi. Xudoyim uxlab yomon tush ko'rayotganda, noo'rin va xavfli harakatlarni sodir etib qo'ymasligimiz uchun shunday yaratgan bo'lsa kerak.
195. Dunyodagi eng uzun ildizli o'simlik Afrika fikusi hisoblanadi. Uning ildizi 120 metrgacha cho'zilib ketgan.
196. Sekinyurar deb atalgan jonivor -273 daraja sovuqda, +151 daraja issiqda ham o'lmaydi. Bundan tashqari, o'limga sabab bo'luvchi eng kuchli zaharni ham osongina hazm qilib yubora oladi.
197. Olimlarning hisob-kitoblariga ko'ra, okean tubida jami 20 million tonna sof oltin bor. Yer yuzi aholisi esa shu kunga qadar atigi 161 tonna oltinni qazib olishga ulgurgan xolos.
198. Ispanlar dunyoning boshqa xalqlaridan farqli o'laroq kunduz soat 2:00 da nonushta qiladi. Kechqurun soat 22:00 da kechki ovqatni tanovul qilishga o'tiradi.
199. Xitoyda ko'rshapalakni omad elchisi sifatida e'zozlashadi. Shu sababli qimmatbaho idish va buyumlarga ham ko'rshapalak surati chizib qo'yiladi.
200. Ahmoqroq, kaltafahmroq odamni Janubiy Afrikada «Babun» deb atashadi. Bu so'z «Babuin» maymun turidan olingan.
@toponomik
👍4
#shunchaki
Guantanamo qamoqxonasi (inglizcha: Guantanamo Bay detention camp) — AQSh hukumati tomonidan turli jinoyatlarda, xususan, terrorizm, dushman tomonida turib urush olib borishda ayblangan shaxslar uchun qamoqxonadir. Kubaning Guantanamo koʻrfazidagi AQSh tomonidan muddatsiz ijaraga olingan harbiy dengiz bazasida joylashgan. Guantanamo shahridan 30 km uzoqlikdadir. 2021-yil iyul holatiga koʻra aqamoqxonada 39 kishi saqlangan.
Tarixi
Qamoqxona 2002-yil yanvarda Afgʻonistondan „islomiy ekstremistlar“ tomonida turib jang qilganlikda ayblangan 20 kishi olib kelingan vaqtda ochilgan. 2002-yildan 2006-yilgacha turmaga AQSh harbiylari tomonidan Afgʻoniston va Iroqda qoʻlga olingan 750 dan ortiq mahbus saqlangan. AQSh harbiylarining soʻzlariga koʻra ularning hammasi Al-Qoida va Tolibon guruhlari tomonida turib jang qilganlar.
Guantanamoda shuningdek, AQSh Xitoyga ekstraditsiya qilishni rad etgan Sharqiy Turkiston ozodligi harakati aʼzolari ham saqlanadi.
Qamoqxonani yopishga harakat
2009-yil 21-yanvarda AQSh prezidenti Barack Obama qamoqxonani yopish haqidagi buyruqni imzoladi. U bir yil ichida yopilishi kerak edi. Bazada sudlar oʻtkazilishi 120 kunga toʻxtatib qoʻyildi. Biroq, prezident imzolagan hujjatga amal qilinmadi, qamoqxona haligacha ishlab turibdi.
2013-yil soʻngida Barack Obama qamoqxonani yana bir marta yopishga urindi. U qamoqxonani yopishni koʻzda tutuvchi qarorni imzoladi. Ammo undan keyingi prezident – Donald Trump bu qarorni bekor qilganini maʼlum qildi va qamoqxonaga yangi mahbuslarni joylashga ruhsat berdi.
@toponomik
Guantanamo qamoqxonasi (inglizcha: Guantanamo Bay detention camp) — AQSh hukumati tomonidan turli jinoyatlarda, xususan, terrorizm, dushman tomonida turib urush olib borishda ayblangan shaxslar uchun qamoqxonadir. Kubaning Guantanamo koʻrfazidagi AQSh tomonidan muddatsiz ijaraga olingan harbiy dengiz bazasida joylashgan. Guantanamo shahridan 30 km uzoqlikdadir. 2021-yil iyul holatiga koʻra aqamoqxonada 39 kishi saqlangan.
Tarixi
Qamoqxona 2002-yil yanvarda Afgʻonistondan „islomiy ekstremistlar“ tomonida turib jang qilganlikda ayblangan 20 kishi olib kelingan vaqtda ochilgan. 2002-yildan 2006-yilgacha turmaga AQSh harbiylari tomonidan Afgʻoniston va Iroqda qoʻlga olingan 750 dan ortiq mahbus saqlangan. AQSh harbiylarining soʻzlariga koʻra ularning hammasi Al-Qoida va Tolibon guruhlari tomonida turib jang qilganlar.
Guantanamoda shuningdek, AQSh Xitoyga ekstraditsiya qilishni rad etgan Sharqiy Turkiston ozodligi harakati aʼzolari ham saqlanadi.
Qamoqxonani yopishga harakat
2009-yil 21-yanvarda AQSh prezidenti Barack Obama qamoqxonani yopish haqidagi buyruqni imzoladi. U bir yil ichida yopilishi kerak edi. Bazada sudlar oʻtkazilishi 120 kunga toʻxtatib qoʻyildi. Biroq, prezident imzolagan hujjatga amal qilinmadi, qamoqxona haligacha ishlab turibdi.
2013-yil soʻngida Barack Obama qamoqxonani yana bir marta yopishga urindi. U qamoqxonani yopishni koʻzda tutuvchi qarorni imzoladi. Ammo undan keyingi prezident – Donald Trump bu qarorni bekor qilganini maʼlum qildi va qamoqxonaga yangi mahbuslarni joylashga ruhsat berdi.
@toponomik
👍1
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
1-“Qora delfin” (“Chyorniy delfin”, Rossiya)
Bir umrlik jazoga mahkum qilingan jinoyatchilar saqlanadigan dastlabki qamoqxonalar Rossiya imperiyasining Orenburg guberniyasida, Yekaterina II hukmronligi davrida paydo bo‘lgan.
“Qora delfin” bu nomni qamoqxona hovlisida o‘rnatilgan qora delfin shaklidagi haykaldan olgan. U yerda Rossiyaning eng ashaddiy jinoyatchilari saqlanadi. Mahbuslar doimiy videokuzatuv ostida nazorat qilinadi. Xonalarda hech qachon chiroq o‘chirilmaydi.
2-“Diyor Bakir” (Turkiya)
Rossiyaning “Qora delfin” qamoqxonasi singari Turkiyaning “Diyor Bakir” qamoqxonasi ham eng ashaddiy jinoyatchilar uchun mo‘ljallangan. Shu sabali u dunyodagi eng shavqatsiz va dahshatli qamoqxonalardan biri hisoblanadi.
Ushbu muassasada mahbuslarga nisbatan nafaqat jismoniy, balki ruhiy qiynoqlar ham qo‘llaniladi. 2016 yilda amalga oshmagan davlat to‘ntarishidan so‘ng bu qamoqxona yangi mahbuslar bilan to‘lib-toshdi.
Binoning o‘zi ikki qismdan iborat, xonalarida bir vaqtning o‘zida 20 tadan 40 tagacha mahbus saqlanadi.
@toponomik
1-“Qora delfin” (“Chyorniy delfin”, Rossiya)
Bir umrlik jazoga mahkum qilingan jinoyatchilar saqlanadigan dastlabki qamoqxonalar Rossiya imperiyasining Orenburg guberniyasida, Yekaterina II hukmronligi davrida paydo bo‘lgan.
“Qora delfin” bu nomni qamoqxona hovlisida o‘rnatilgan qora delfin shaklidagi haykaldan olgan. U yerda Rossiyaning eng ashaddiy jinoyatchilari saqlanadi. Mahbuslar doimiy videokuzatuv ostida nazorat qilinadi. Xonalarda hech qachon chiroq o‘chirilmaydi.
2-“Diyor Bakir” (Turkiya)
Rossiyaning “Qora delfin” qamoqxonasi singari Turkiyaning “Diyor Bakir” qamoqxonasi ham eng ashaddiy jinoyatchilar uchun mo‘ljallangan. Shu sabali u dunyodagi eng shavqatsiz va dahshatli qamoqxonalardan biri hisoblanadi.
Ushbu muassasada mahbuslarga nisbatan nafaqat jismoniy, balki ruhiy qiynoqlar ham qo‘llaniladi. 2016 yilda amalga oshmagan davlat to‘ntarishidan so‘ng bu qamoqxona yangi mahbuslar bilan to‘lib-toshdi.
Binoning o‘zi ikki qismdan iborat, xonalarida bir vaqtning o‘zida 20 tadan 40 tagacha mahbus saqlanadi.
@toponomik
👍2
#shunchaki
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
3-“ADX Florence” (AQSh)
Kolorado shtatida joylashgan AQShning “ADX Florence” qamoqxonasi xavfsizik borasida dunyodagi eng yetakchi qamoqxonalardan biri sanaladi.
Aynan shu sababli bu yerda eng ashaddiy jinoyatchilar saqlanadi. Bu maskanda hibsda ushlash sharoitlari shunchalik qattiq nazorat qilinadiki, ko‘plab mahbuslar jazoni oxirigacha o‘tashdan ko‘ra, hayot bilan vidolashishni afzal ko‘rishadi.
Mahbuslar bir-biridan va qamoqxona hodimlaridan mutlaq alohida saqlanadi. Ularning xonalariga tashqaridan hech qanday ovoz eshitilmaydi.
4-“Guantanamo” (Kuba)
Saqlanish sharoiti eng og‘ir bo‘lgan qamoqxonalardan biri Kuba hududidagi AQSh harbiy bazasida joylashgan.
“Guantanamo”da asosan terrorchilik uchun hukm qilinganlar va AQShga qarshi harbiy harakatlarda ishtirok etganlar saqlanadi.
5-“Tadmar” (Suriya)
Suriya poytaxti Damashqdan 200 kilometr uzoqlikda joylashgan Tadmar shahri qamoqxonasida XX asrning 80-yillaridan boshlab harbiy jinoyatchilar saqlana boshlandi.
1980 yilda dahshatli voqea yuz berdi, o‘shanda Suriya prezidenti Xafiz al-Asad qamoqxonadagi barcha mahbuslarni otib tashlash buyrug‘ini berdi. O‘sha vaqtda qamoqxonada 2400 ta mahbus bor edi.
@toponomik
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
3-“ADX Florence” (AQSh)
Kolorado shtatida joylashgan AQShning “ADX Florence” qamoqxonasi xavfsizik borasida dunyodagi eng yetakchi qamoqxonalardan biri sanaladi.
Aynan shu sababli bu yerda eng ashaddiy jinoyatchilar saqlanadi. Bu maskanda hibsda ushlash sharoitlari shunchalik qattiq nazorat qilinadiki, ko‘plab mahbuslar jazoni oxirigacha o‘tashdan ko‘ra, hayot bilan vidolashishni afzal ko‘rishadi.
Mahbuslar bir-biridan va qamoqxona hodimlaridan mutlaq alohida saqlanadi. Ularning xonalariga tashqaridan hech qanday ovoz eshitilmaydi.
4-“Guantanamo” (Kuba)
Saqlanish sharoiti eng og‘ir bo‘lgan qamoqxonalardan biri Kuba hududidagi AQSh harbiy bazasida joylashgan.
“Guantanamo”da asosan terrorchilik uchun hukm qilinganlar va AQShga qarshi harbiy harakatlarda ishtirok etganlar saqlanadi.
5-“Tadmar” (Suriya)
Suriya poytaxti Damashqdan 200 kilometr uzoqlikda joylashgan Tadmar shahri qamoqxonasida XX asrning 80-yillaridan boshlab harbiy jinoyatchilar saqlana boshlandi.
1980 yilda dahshatli voqea yuz berdi, o‘shanda Suriya prezidenti Xafiz al-Asad qamoqxonadagi barcha mahbuslarni otib tashlash buyrug‘ini berdi. O‘sha vaqtda qamoqxonada 2400 ta mahbus bor edi.
@toponomik
👍2
#shunchaki
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
6-“Karandiru” (Braziliya)
Braziliyaning San-Paulu hududida joylashgan mazkur jazoni ijro etish muassasasi 2002 yilda yopilgan. “Karandiru” deb nomlangan bu qamoqxona 1992 yilda mashhur bo‘lgan. O‘shanda qamoqxonada sodir bo‘lgan tartibsizliklar oqibatida 111 kishi halok bo‘lgan.
O‘sha davrda mahbuslar orasida OITS xastaligi va boshqa yuqumli kasalliklarning keng tarqalishi qamoqxonaning yana bir muammosiga aylangan. Natijada qamoqxona yopildi. Biroq qamoqxona ichkarisida mahbuslarga nisbatan sodir etilgan qiynoqlar va azoblar haqidagi xotiralar hozirgacha Braziliya jinoyat olami vakillarini dahshatga soladi.
7-“22-lager” (Shimoliy Koreya)
Rasmiy hujjatlarda “Kvan-Li-So № 22” deb nomlanadigan Shimoliy Koreyaning “22-lager” qamoqxonasi dunyodagi eng yopiq qamoqxonalaridan biri hisoblanadi.
Uning devorlari ortida siyosiy mahbuslar saqlanadi. Ular tashqi olamdan butunlay uzib quyilgan. Qamoqxonadagi mahkumlarning keyingi taqdiri haqida hatto uning eng yaqin qarindoshlari ham bilishmaydi.
@toponomik
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
6-“Karandiru” (Braziliya)
Braziliyaning San-Paulu hududida joylashgan mazkur jazoni ijro etish muassasasi 2002 yilda yopilgan. “Karandiru” deb nomlangan bu qamoqxona 1992 yilda mashhur bo‘lgan. O‘shanda qamoqxonada sodir bo‘lgan tartibsizliklar oqibatida 111 kishi halok bo‘lgan.
O‘sha davrda mahbuslar orasida OITS xastaligi va boshqa yuqumli kasalliklarning keng tarqalishi qamoqxonaning yana bir muammosiga aylangan. Natijada qamoqxona yopildi. Biroq qamoqxona ichkarisida mahbuslarga nisbatan sodir etilgan qiynoqlar va azoblar haqidagi xotiralar hozirgacha Braziliya jinoyat olami vakillarini dahshatga soladi.
7-“22-lager” (Shimoliy Koreya)
Rasmiy hujjatlarda “Kvan-Li-So № 22” deb nomlanadigan Shimoliy Koreyaning “22-lager” qamoqxonasi dunyodagi eng yopiq qamoqxonalaridan biri hisoblanadi.
Uning devorlari ortida siyosiy mahbuslar saqlanadi. Ular tashqi olamdan butunlay uzib quyilgan. Qamoqxonadagi mahkumlarning keyingi taqdiri haqida hatto uning eng yaqin qarindoshlari ham bilishmaydi.
@toponomik
👍2
#shunchaki
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
8-“Bangvang” (Tailand)
Tailand poytaxti Bangkokdan 11 kilometr uzoqlikdagi Nontaburi viloyatida Janubiy-sharqiy Osiyodagi eng qadimiy “Bangvang” jazoni ijro etish muassasasi joylashgan.
“Bangvang” nafaqat qadimiyligi, balki mahbuslarni saqlashdagi eng og‘ir sharoitlari bilan ham mashhur. U yerdagi nazoratchilar hech kim tomonidan nazorat qilinmaydi, ular mahbuslarga nisbatan o‘zlari xohlaganday munosabatda bo‘lishadi.
Qamoqxonada nafaqat Tailand aholisi, balki jinoyat sodir etgan xorijlik fuqarolar ham mavjud.
9-“Gitarama” (Ruanda)
Inson huquqlari butunlay unut bo‘lgan yer yuzidagi yana bir joy - bu Afrika Raundasining “Gitarama” qamoqxonasi.
U yerdan ozodlikka chiqishning uddasidan chiqqanlar ushbu qamoqxonani “Er yuzidagi haqiqiy do‘zax”, deb hisoblashadi. Omon qolish uchun mahbuslar bu maskanda tez-tez shafqatsiz qotilliklar va odamxo‘rlikka (kannibalizmga) qo‘l urishadi.
“Gitarama” 700 odamni saqlashga mo‘ljallangan bo‘lib, ayni vaqtda u yerda 8 mingdan ortiq mahbus saqlanmoqda.
@toponomik
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
8-“Bangvang” (Tailand)
Tailand poytaxti Bangkokdan 11 kilometr uzoqlikdagi Nontaburi viloyatida Janubiy-sharqiy Osiyodagi eng qadimiy “Bangvang” jazoni ijro etish muassasasi joylashgan.
“Bangvang” nafaqat qadimiyligi, balki mahbuslarni saqlashdagi eng og‘ir sharoitlari bilan ham mashhur. U yerdagi nazoratchilar hech kim tomonidan nazorat qilinmaydi, ular mahbuslarga nisbatan o‘zlari xohlaganday munosabatda bo‘lishadi.
Qamoqxonada nafaqat Tailand aholisi, balki jinoyat sodir etgan xorijlik fuqarolar ham mavjud.
9-“Gitarama” (Ruanda)
Inson huquqlari butunlay unut bo‘lgan yer yuzidagi yana bir joy - bu Afrika Raundasining “Gitarama” qamoqxonasi.
U yerdan ozodlikka chiqishning uddasidan chiqqanlar ushbu qamoqxonani “Er yuzidagi haqiqiy do‘zax”, deb hisoblashadi. Omon qolish uchun mahbuslar bu maskanda tez-tez shafqatsiz qotilliklar va odamxo‘rlikka (kannibalizmga) qo‘l urishadi.
“Gitarama” 700 odamni saqlashga mo‘ljallangan bo‘lib, ayni vaqtda u yerda 8 mingdan ortiq mahbus saqlanmoqda.
@toponomik
👍3
#shunchaki
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
10-“Sabaneta” (Venesuela)
Mazkur qamoqxonada 25 ming mahbus saqlanadi. “Sabaneta”da umuman gigiyenaga amal qilinmaydi. Shu sababli mahbuslarning ko‘pchiligi yuqumli kasalliklar tufayli vafot etadi.
Bundan tashqari, qo‘riqchilar mahbuslarga talab darajasida e’tibor berishmaydi. Buning oqibatida mahbuslar tomonidan ko‘plab qotilliklar va boshqa xavfli jinoyatlar sodir etib turiladi.
@toponomik
Dunyoning eng "mashhur" qamoqxonalari o'ntaligi
10-“Sabaneta” (Venesuela)
Mazkur qamoqxonada 25 ming mahbus saqlanadi. “Sabaneta”da umuman gigiyenaga amal qilinmaydi. Shu sababli mahbuslarning ko‘pchiligi yuqumli kasalliklar tufayli vafot etadi.
Bundan tashqari, qo‘riqchilar mahbuslarga talab darajasida e’tibor berishmaydi. Buning oqibatida mahbuslar tomonidan ko‘plab qotilliklar va boshqa xavfli jinoyatlar sodir etib turiladi.
@toponomik
👍3
#shunchaki
● Ringelman effekti
⠀
1913 yilda bir qator juda qiziq tajribalar o'tkazildi. Ushbu tajribalarning natijalari psixologiyada "Ringelman effekti" nomi bilan qoldi.
Oddiy odamlar ishtirokida ijtimoiy dangasalikning ta'sirini o'rganish sohasidagi birinchi tajriba arqon tortish bilan bog'liq edi. Avvaliga ular arqonni yakka tartibda, keyin 7 va 14 kishidan iborat kichik guruhlarda tortdilar.
Maksimal tortish kuchi har safar qayd etilgan. Tajriba natijasida quyidagi ko'rsatkichlar aniqlandi: individual tortishda dinamometrning maksimal qiymati 85,3 kg ga, 7 kishilik guruhlarda - 65 kg, 14 kishilik guruhlarda - 61,4 kg ga etdi.
⠀
Boshqa topshiriqlar bo'yicha natijalar tekshirildi. Va yana - bir xil natija. Ular guruhlar sonini ko'paytirdilar - foiz faqat kamaydi.
Shuni ta'kidlash kerakki, Ringelmann effektini engib o'tishga hali hech qanday ijtimoiy texnologiyalar imkon bermagan. Faqat bitta xulosa bor: guruh qanchalik katta bo'lsa, odam shunchalik passivlikni namoyon qiladi.
@toponomik
● Ringelman effekti
⠀
1913 yilda bir qator juda qiziq tajribalar o'tkazildi. Ushbu tajribalarning natijalari psixologiyada "Ringelman effekti" nomi bilan qoldi.
Oddiy odamlar ishtirokida ijtimoiy dangasalikning ta'sirini o'rganish sohasidagi birinchi tajriba arqon tortish bilan bog'liq edi. Avvaliga ular arqonni yakka tartibda, keyin 7 va 14 kishidan iborat kichik guruhlarda tortdilar.
Maksimal tortish kuchi har safar qayd etilgan. Tajriba natijasida quyidagi ko'rsatkichlar aniqlandi: individual tortishda dinamometrning maksimal qiymati 85,3 kg ga, 7 kishilik guruhlarda - 65 kg, 14 kishilik guruhlarda - 61,4 kg ga etdi.
⠀
Boshqa topshiriqlar bo'yicha natijalar tekshirildi. Va yana - bir xil natija. Ular guruhlar sonini ko'paytirdilar - foiz faqat kamaydi.
Shuni ta'kidlash kerakki, Ringelmann effektini engib o'tishga hali hech qanday ijtimoiy texnologiyalar imkon bermagan. Faqat bitta xulosa bor: guruh qanchalik katta bo'lsa, odam shunchalik passivlikni namoyon qiladi.
@toponomik
👍3
#tarix
1930-yil 14-avgustda SSSR Xalq Komissarlari Soveti majburiy boshlangʻich taʼlim toʻgʻrisida dekret qabul qildi.
1914-1922 yillardagi urushlar, jumladan, turli soha olimlari va mutaxassislari katta talofatlar bilan kechdi. Sabablari: jismoniy o'lim, emigratsiya, shuningdek, sobiq Rossiya imperiyasidan hududlarni chiqarib tashlash. Bu omillar aholining past savodxonligini yanada kuchaytirdi: Imperator Rossiyasida majburiy ta'limni joriy etish masalasi bir necha bor kun tartibiga qo'yilgan. Biroq, bu tashabbus fuqarolar urushi boshlangunga qadar eng yuqori darajada qo'llab-quvvatlanmadi.
Yangi qonunga ko‘ra, 1930-yil 1-sentabrdan boshlab 8 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar maktabga borishlari shart edi. Xuddi shu yildan sanoat shaharlari va ishchilar posyolkalarida umumiy yetti yillik ta’lim joriy etila boshlandi.
@toponomik
1930-yil 14-avgustda SSSR Xalq Komissarlari Soveti majburiy boshlangʻich taʼlim toʻgʻrisida dekret qabul qildi.
1914-1922 yillardagi urushlar, jumladan, turli soha olimlari va mutaxassislari katta talofatlar bilan kechdi. Sabablari: jismoniy o'lim, emigratsiya, shuningdek, sobiq Rossiya imperiyasidan hududlarni chiqarib tashlash. Bu omillar aholining past savodxonligini yanada kuchaytirdi: Imperator Rossiyasida majburiy ta'limni joriy etish masalasi bir necha bor kun tartibiga qo'yilgan. Biroq, bu tashabbus fuqarolar urushi boshlangunga qadar eng yuqori darajada qo'llab-quvvatlanmadi.
Yangi qonunga ko‘ra, 1930-yil 1-sentabrdan boshlab 8 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan barcha bolalar maktabga borishlari shart edi. Xuddi shu yildan sanoat shaharlari va ishchilar posyolkalarida umumiy yetti yillik ta’lim joriy etila boshlandi.
@toponomik
👍4
#termin
"Omnivor" nima?
Omnivor - "hayvonlar va o'simliklarni iste'mol qiladigan hayvon".
Ushbu hayvonlar odatda yirtqich va o'lja sifatida tasniflanadi. Omnivore so'zi lotin tilidan kelib chiqqan "Omnivorus" ya'ni "omni" "hamma narsa "degan ma'noni anglatadi va "Vorus"-"yeyish".
Omnivor atamasi, shuningdek, zoologiya sohasida sifatdosh sifatida har qanday organik moddalarni iste'mol qiladigan barcha hayvonlarga murojaat qilish uchun ishlatiladi, ularni o'txo'r va etxo'r hayvonlar deb belgilaydi.
Omnivor hayvonlarga misollar uchun sutemizuvchilar orasida quyidagilarni aytish mumkin: cho'chqalar, rakun, kirpi, ayiqlar, pandalar, itlar va ba'zi kemiruvchilar.
Qushlar dunyosida qarg'a, magpi, tuyaqush, tovuqlar mavjud.
Shuningdek, ba'zi baliqlar piranya, qizil baliq, sazan, palyaço baliqlari va boshqalar.
Shuningdek, toshbaqa, kaltakesak. Ari, qizil chumoli kabi boshqa umurtqasiz hasharotlar
@toponomik
"Omnivor" nima?
Omnivor - "hayvonlar va o'simliklarni iste'mol qiladigan hayvon".
Ushbu hayvonlar odatda yirtqich va o'lja sifatida tasniflanadi. Omnivore so'zi lotin tilidan kelib chiqqan "Omnivorus" ya'ni "omni" "hamma narsa "degan ma'noni anglatadi va "Vorus"-"yeyish".
Omnivor atamasi, shuningdek, zoologiya sohasida sifatdosh sifatida har qanday organik moddalarni iste'mol qiladigan barcha hayvonlarga murojaat qilish uchun ishlatiladi, ularni o'txo'r va etxo'r hayvonlar deb belgilaydi.
Omnivor hayvonlarga misollar uchun sutemizuvchilar orasida quyidagilarni aytish mumkin: cho'chqalar, rakun, kirpi, ayiqlar, pandalar, itlar va ba'zi kemiruvchilar.
Qushlar dunyosida qarg'a, magpi, tuyaqush, tovuqlar mavjud.
Shuningdek, ba'zi baliqlar piranya, qizil baliq, sazan, palyaço baliqlari va boshqalar.
Shuningdek, toshbaqa, kaltakesak. Ari, qizil chumoli kabi boshqa umurtqasiz hasharotlar
@toponomik
👍3
#shunchaki
O‘qing bu qiziq
201. Birinchi Jahon urushi boshlanish arafasida Amerika armiyasi ixtiyorida atigi 18 nafar uchuvchi bor edi.
202. To XIX asrga qadar hayvonlar ham qilmishi uchun sud qilinib, jinoiy javobgarlikka tortilgan.
203. Qadimiy Misrda firavnga pashsha qo'nmasligi uchun yonidagi xizmatkorlarning badaniga asal surib chiqilgan.
204. O'rta asrlarda tish protezlari jangda halok bo'lgan askarlar tishidan tayyorlangan.
205. XVII asrga qadar termometrlar konyak bilan to'ldirilgan.
206. Odam yo'tali tezligi soatiga 900 kilometrgacha yeta oladi.
207. Bulbulning faqat erkagi kuylaydi. U qaerdadir yaqin atrofda o'tirgan urg'ochi sevgilisiga muhabbatini qayta-qayta isbotlash uchun to yoniga uchib kelmaguncha tinim bilmay kuylayveradi.
208. Afrika va Amerikada jangchi chumoli turi mavjud. Bu chumoli yo'lida uchragan jonzotni o'ldira boradi. Hatto, sherlar ham bu chumoliga duch kelishdan qo'rqadi.
209. Kit suv ostida ikki soatgacha nafas olmay tura oladi.
210. Avstraliyada yashovchi yovvoyi odamlarning erkagi uchun uylanishdan oson ish yo'q. U o'ziga yoqqan qizni topadi, ko'zdan panaroq yerga borishini kutadi, orqadan kelib boshiga maxsus tayoq bilan tushirib, hushidan ketkazadi. Keyin uyiga olib kirib ketadi va xotirjamlikda shu qizga uylanadi-qo'yadi.
211. Faqat Peruda tirik qurbaqadan tayyorlangan ichimlik sotiladi. Uni tayyorlash qiyin emas. Qurbaqani asal, aloe sharbati, nasha tomiri bilan yaxshilab aralashtiriladi, vassalom. To'g'ri, ichimlik juda badbo'y va yoqimsiz. Lekin u astma, bronxit kabi xastaliklarni davolashda muhim ahamiyatga ega. Erkaklarning jinsiy imkoniyatlarini kengaytiradi.
212. Avstraliyada bug'doydan har yili 20 million tonna hosil olinadi. Har bir avstraliyalikka bir tonnadan bug'doy to'g'ri keladi. Hosilning asosiy qismi esa eksport qilinadi. Ajablanarlisi, bu mamlakatda ishga yaroqli aholi umumiy aholining atigi 3, 6 foizini tashkil etadi xolos.
213. Kayman toshbaqasi sovuqdan umuman qo'rqmaydi. U qishda aynan muz ostiga kirib uyquga ketadi. Bahorda esa muzlab qolgan tanasi yana erib, asta tashqariga chiqadi.
214. Dunyodagi eng yirik marvaridning vazni 6 kilogrammga teng.
215. Ilgari AQSh qonunlariga ko'ra pochta orqali nafaqat jo'natma va xatlarni, balki yosh bolalarni ham u manzildan bu manzilga yuborish mumkin bo'lgan. Ushbu qonun 1913-yildagina bekor qilindi.
@toponomik
O‘qing bu qiziq
201. Birinchi Jahon urushi boshlanish arafasida Amerika armiyasi ixtiyorida atigi 18 nafar uchuvchi bor edi.
202. To XIX asrga qadar hayvonlar ham qilmishi uchun sud qilinib, jinoiy javobgarlikka tortilgan.
203. Qadimiy Misrda firavnga pashsha qo'nmasligi uchun yonidagi xizmatkorlarning badaniga asal surib chiqilgan.
204. O'rta asrlarda tish protezlari jangda halok bo'lgan askarlar tishidan tayyorlangan.
205. XVII asrga qadar termometrlar konyak bilan to'ldirilgan.
206. Odam yo'tali tezligi soatiga 900 kilometrgacha yeta oladi.
207. Bulbulning faqat erkagi kuylaydi. U qaerdadir yaqin atrofda o'tirgan urg'ochi sevgilisiga muhabbatini qayta-qayta isbotlash uchun to yoniga uchib kelmaguncha tinim bilmay kuylayveradi.
208. Afrika va Amerikada jangchi chumoli turi mavjud. Bu chumoli yo'lida uchragan jonzotni o'ldira boradi. Hatto, sherlar ham bu chumoliga duch kelishdan qo'rqadi.
209. Kit suv ostida ikki soatgacha nafas olmay tura oladi.
210. Avstraliyada yashovchi yovvoyi odamlarning erkagi uchun uylanishdan oson ish yo'q. U o'ziga yoqqan qizni topadi, ko'zdan panaroq yerga borishini kutadi, orqadan kelib boshiga maxsus tayoq bilan tushirib, hushidan ketkazadi. Keyin uyiga olib kirib ketadi va xotirjamlikda shu qizga uylanadi-qo'yadi.
211. Faqat Peruda tirik qurbaqadan tayyorlangan ichimlik sotiladi. Uni tayyorlash qiyin emas. Qurbaqani asal, aloe sharbati, nasha tomiri bilan yaxshilab aralashtiriladi, vassalom. To'g'ri, ichimlik juda badbo'y va yoqimsiz. Lekin u astma, bronxit kabi xastaliklarni davolashda muhim ahamiyatga ega. Erkaklarning jinsiy imkoniyatlarini kengaytiradi.
212. Avstraliyada bug'doydan har yili 20 million tonna hosil olinadi. Har bir avstraliyalikka bir tonnadan bug'doy to'g'ri keladi. Hosilning asosiy qismi esa eksport qilinadi. Ajablanarlisi, bu mamlakatda ishga yaroqli aholi umumiy aholining atigi 3, 6 foizini tashkil etadi xolos.
213. Kayman toshbaqasi sovuqdan umuman qo'rqmaydi. U qishda aynan muz ostiga kirib uyquga ketadi. Bahorda esa muzlab qolgan tanasi yana erib, asta tashqariga chiqadi.
214. Dunyodagi eng yirik marvaridning vazni 6 kilogrammga teng.
215. Ilgari AQSh qonunlariga ko'ra pochta orqali nafaqat jo'natma va xatlarni, balki yosh bolalarni ham u manzildan bu manzilga yuborish mumkin bo'lgan. Ushbu qonun 1913-yildagina bekor qilindi.
@toponomik
👍2
#shunchaki
Bristlekon qarag'aylari- Kaliforniyadagi qo'riqxonada o'sadigan dunyodagi eng qadimgi daraxtlardan biridir. Ulardan ba'zilari allaqachon 5 ming yoshda bo'lib, ular sayyorada juda ko'p buyuk tarixiy voqealarni boshdan kechirgan. Jumladan, olimlar 4 ming yil avval qayd etgan oxirgi mamontning o'limi.
@toponomik
Bristlekon qarag'aylari- Kaliforniyadagi qo'riqxonada o'sadigan dunyodagi eng qadimgi daraxtlardan biridir. Ulardan ba'zilari allaqachon 5 ming yoshda bo'lib, ular sayyorada juda ko'p buyuk tarixiy voqealarni boshdan kechirgan. Jumladan, olimlar 4 ming yil avval qayd etgan oxirgi mamontning o'limi.
@toponomik
👍3
#termin
"Nostalgiya" tushunchasini birinchi marta shveytsariyalik shifokor va tabiatshunos Iogann Yakob Sheuchser (1672-1733) kiritgan. Uning ta'rifiga ko'ra, bu kasallik o'z vatanini tark etgan porterlarga ta'sir qiladi va tog'li Shveytsariya va pasttekislik mamlakatlari o'rtasidagi atmosfera bosimining farqi tufayli yuzaga keladi.
@toponomik
"Nostalgiya" tushunchasini birinchi marta shveytsariyalik shifokor va tabiatshunos Iogann Yakob Sheuchser (1672-1733) kiritgan. Uning ta'rifiga ko'ra, bu kasallik o'z vatanini tark etgan porterlarga ta'sir qiladi va tog'li Shveytsariya va pasttekislik mamlakatlari o'rtasidagi atmosfera bosimining farqi tufayli yuzaga keladi.
@toponomik
👍3