🔹सिंक्रोट्रॉनमध्ये भारत सहभागी
शक्तिशाली क्ष- किरणांच्या झोताद्वारे पदार्थाच्या अतिसूक्ष्म पातळीवर अवस्थांचा अभ्यास करणाऱ्या इटली येथील इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनचा थेट वापर करण्याची संधी आता भारतीय शास्त्रज्ञांना मिळणार आहे. भारत आणि इटलीने संयुक्तपणे तयार केलेल्या दोन बीमलाइनचे नुकतेच इटलीच्या त्रिएस्तेमधील संशोधन केंद्रात उद्घाटन करण्यात आले. भारताच्या सहभागातून तयार करण्यात आलेल्या नव्या बीमलाइनच्या निर्मितीमध्ये पुण्याच्या नॅशनल सेंटर फॉर सेल सायन्सेसचे (एनसीसीएस) संचालक डॉ. शेखर मांडे यांचा महत्त्वाचा सहभाग आहे.
‘एक्स्प्रेस’ आणि ‘एक्सआरडी- २’ या नव्या बीमलाइनच्या निर्मितीसाठी भारताचे विज्ञान-तंत्रज्ञान मंत्रालय (डीएसटी) आणि इटलीच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने संयुक्तरित्या आर्थिक सहकार्य केले आहे. डीएसटीचे सचिव डॉ. आशुतोष शर्मा आणि इटलीचे विज्ञान-तंत्रज्ञान मंत्री फॅब्रिझिओ निकोलेटी यांच्या उपस्थितीत इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनच्या दोन नव्या बीमलाइनचे नुकतेच उद्घाटन करण्यात आले. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्सेसमधील (आयआयएस्सी) प्रा. डी. डी. शर्मा, भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटरमधील (बीएआरसी) डॉ. एस. एम. शर्मा आणि पुण्यातील ‘एनसीसीएस’च्या डॉ. शेखर मांडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली या बीमलाइनची निर्मिती करण्यात आली आहे.
वर्तुळाकार चुंबकीय क्षेत्रातून अत्यंत वेगाने इलेक्ट्रॉनला फिरवून त्यापासून शक्तिशाली आणि अत्यंत सूक्ष्म अशा क्ष-किरणांच्या झोताची निर्मिती इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनमध्ये केली जाते. प्रकाशापेक्षा क्ष-किरणांची तरंगलांबी बरीच कमी असल्यामुळे पदार्थाचे जे भाग दृश्यकिरणांनी दिसू शकत नाहीत (रेणवीय पातळीवरील), त्यांची रचना क्ष-किरण धडकवून अभ्यासता येते. इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनमध्ये इलेक्ट्रॉनचा स्रोत अखंड सुरू राहत असून, त्याला जोडलेल्या विविध २७ बीमलाइनच्या माध्यमातून क्ष-किरणांच्या साह्याने पदार्थाचे विविध गुणधर्म अभ्यासता येतात.
याबाबत ‘महाराष्ट्र टाइम्स’शी बोलताना डॉ. मांडे म्हणाले, ‘भारताच्या पुढाकाराने तयार करण्यात आलेल्या एक्सप्रेस या बीमलाइनच्या माध्यमातून अतिदाबाच्या अंतर्गत पदार्थाच्या सूक्ष्म पातळीवरील अवस्थांचा एक्स रे डिफ्रॅक्शनद्वारे अभ्यास करणे शक्य होऊ शकेल. या बीम लाइनमध्ये हिऱ्याच्या साह्याने पदार्थावर वातावरणाच्या तब्बल पाच लाख पटींनी अधिक दाब दिला जातो. नवे गुणधर्म असलेले पदार्थ तयार करण्यासाठी या अभ्यासाचा उपयोग होईल.’
अत्याधुनिक सुविधा
‘भारत आणि इटलीच्या संयुक्त विद्यमाने या बीमलाइनची निर्मिती करण्यात आल्यामुळे दोन्ही देशांना सामान वेळेत या बीमलाइनचा वापर करता येणार आहे. भारतातील पदार्थ विज्ञान आणि सूक्ष्मजीवशास्त्रात संशोधन करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना अतिसूक्ष्म पातळीवरील रचना समजून घेण्यासाठी ‘एक्स्प्रेस’ आणि ‘एक्सआरडी- २’च्या रूपाने अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध झाली आहे. येत्या जानेवारीपासून भारतीय संशोधकांसाठी या बीमलाइन उपलब्ध असतील,’ डॉ. मांडे यांनी ‘मटा’ला सांगितले.
शक्तिशाली क्ष- किरणांच्या झोताद्वारे पदार्थाच्या अतिसूक्ष्म पातळीवर अवस्थांचा अभ्यास करणाऱ्या इटली येथील इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनचा थेट वापर करण्याची संधी आता भारतीय शास्त्रज्ञांना मिळणार आहे. भारत आणि इटलीने संयुक्तपणे तयार केलेल्या दोन बीमलाइनचे नुकतेच इटलीच्या त्रिएस्तेमधील संशोधन केंद्रात उद्घाटन करण्यात आले. भारताच्या सहभागातून तयार करण्यात आलेल्या नव्या बीमलाइनच्या निर्मितीमध्ये पुण्याच्या नॅशनल सेंटर फॉर सेल सायन्सेसचे (एनसीसीएस) संचालक डॉ. शेखर मांडे यांचा महत्त्वाचा सहभाग आहे.
‘एक्स्प्रेस’ आणि ‘एक्सआरडी- २’ या नव्या बीमलाइनच्या निर्मितीसाठी भारताचे विज्ञान-तंत्रज्ञान मंत्रालय (डीएसटी) आणि इटलीच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने संयुक्तरित्या आर्थिक सहकार्य केले आहे. डीएसटीचे सचिव डॉ. आशुतोष शर्मा आणि इटलीचे विज्ञान-तंत्रज्ञान मंत्री फॅब्रिझिओ निकोलेटी यांच्या उपस्थितीत इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनच्या दोन नव्या बीमलाइनचे नुकतेच उद्घाटन करण्यात आले. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्सेसमधील (आयआयएस्सी) प्रा. डी. डी. शर्मा, भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटरमधील (बीएआरसी) डॉ. एस. एम. शर्मा आणि पुण्यातील ‘एनसीसीएस’च्या डॉ. शेखर मांडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली या बीमलाइनची निर्मिती करण्यात आली आहे.
वर्तुळाकार चुंबकीय क्षेत्रातून अत्यंत वेगाने इलेक्ट्रॉनला फिरवून त्यापासून शक्तिशाली आणि अत्यंत सूक्ष्म अशा क्ष-किरणांच्या झोताची निर्मिती इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनमध्ये केली जाते. प्रकाशापेक्षा क्ष-किरणांची तरंगलांबी बरीच कमी असल्यामुळे पदार्थाचे जे भाग दृश्यकिरणांनी दिसू शकत नाहीत (रेणवीय पातळीवरील), त्यांची रचना क्ष-किरण धडकवून अभ्यासता येते. इलेट्रा सिंक्रोट्रॉनमध्ये इलेक्ट्रॉनचा स्रोत अखंड सुरू राहत असून, त्याला जोडलेल्या विविध २७ बीमलाइनच्या माध्यमातून क्ष-किरणांच्या साह्याने पदार्थाचे विविध गुणधर्म अभ्यासता येतात.
याबाबत ‘महाराष्ट्र टाइम्स’शी बोलताना डॉ. मांडे म्हणाले, ‘भारताच्या पुढाकाराने तयार करण्यात आलेल्या एक्सप्रेस या बीमलाइनच्या माध्यमातून अतिदाबाच्या अंतर्गत पदार्थाच्या सूक्ष्म पातळीवरील अवस्थांचा एक्स रे डिफ्रॅक्शनद्वारे अभ्यास करणे शक्य होऊ शकेल. या बीम लाइनमध्ये हिऱ्याच्या साह्याने पदार्थावर वातावरणाच्या तब्बल पाच लाख पटींनी अधिक दाब दिला जातो. नवे गुणधर्म असलेले पदार्थ तयार करण्यासाठी या अभ्यासाचा उपयोग होईल.’
अत्याधुनिक सुविधा
‘भारत आणि इटलीच्या संयुक्त विद्यमाने या बीमलाइनची निर्मिती करण्यात आल्यामुळे दोन्ही देशांना सामान वेळेत या बीमलाइनचा वापर करता येणार आहे. भारतातील पदार्थ विज्ञान आणि सूक्ष्मजीवशास्त्रात संशोधन करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना अतिसूक्ष्म पातळीवरील रचना समजून घेण्यासाठी ‘एक्स्प्रेस’ आणि ‘एक्सआरडी- २’च्या रूपाने अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध झाली आहे. येत्या जानेवारीपासून भारतीय संशोधकांसाठी या बीमलाइन उपलब्ध असतील,’ डॉ. मांडे यांनी ‘मटा’ला सांगितले.