در چند هفته‌ی گذشته اسم رولد دال، نویسنده‌ی بریتانیایی که به خاطر کتاب‌های کودکش مشهور است، سر زبان‌ها افتاده. تقریبا تمام رسانه‌های بریتانیا درباره‌ی انتشار ویراست تازه‌ی کتاب‌های او حرف زدند و کار به بحث‌های داغ و پرشور نویسندگان، موضع‌گیری شخصیت‌ها از جمله نخست‌وزیر و «ملکه‌ی همسر» بریتانیا و همچنین بیانیه‌نویسی نهادهایی از جمله انجمن قلم آمریکا رسید. حتی سلمان رشدی که دوران نقاهت بعد از سوءقصد را می‌گذراند و به تازگی فعالیت در شبکه‌های اجتماعی را از سر گرفته، در توییتی نوشت «حالا رولد دال فرشته نبود اما این سانسور مضحک است و ناشر باید از خودش شرم کند».

اما موضوع چه بود؟
انتشارات کتاب‌ کودکِ پافین که زیرمجموعه‌ی پنگوئن رندوم‌هاوس است، ویراست تازه‌ای از مجموعه آثار رولد دال را منتشر کرده اما در این آثار دست برده و تغییراتی در آنها داده که صدای همه را بلند کرده. ناشر می‌گوید یک سری «خواننده‌ی حساسیت‌یاب» استخدام کرده که البته می‌توانیم بخوانیم «ممیز»، و هر جا فکر کرده‌اند کتاب توهین‌آمیز است یا برای کودکان بدآموزی دارد را تغییر داده. مثلا «چاق» را تبدیل کرده به «گنده» یا کلمه‌ی «زشت» را حذف کرده.
طبیعتا این اقدام ناشر مخالفت‌های گسترده‌ای را دامن زده اما در مقابلش افرادی هم از این «اصلاحات» که بنا به هنجارهای زمانه انجام شده دفاع کرده‌اند. موافقان استدلال می‌کنند که لحن یک سری از داستان‌ها برای کودکان امروز مناسب نیست و باید سعی کنیم ادبیات قلدرمآبانه و توهین‌آمیز و نفرت‌پراکن را از آثار کودکان پاک کنیم. مثلا یک نویسنده گفته رولد دال در کتابش نوشته «جادوگران همه کلاه‌گیس دارند. حالا اگر مادر یک بچه به خاطر سرطان موهایش را از دست داده باشد و کلاه‌گیس بگذارد و همکلاسی‌هایش به مادر او بگویند جادوگر چه کنیم؟» یا اینکه «تن‌شرمی»، تمسخر شکل و اندازه‌ی بدن افراد، کاری ناشایست است و جامعه باید به سمتی برود که افرادی که اضافه‌وزن دارند یا متفاوت از آنچه «طبیعی» تلقی می‌شود هستند، تحقیر نشوند. به همین دلیل، ایرادی ندارد که واژه‌های چاق یا زشت را حذف کنیم.

البته این اولین باری نیست که کتاب‌های این نویسنده - و دیگر نویسندگان کودک - بازبینی می‌شوند و تغییر می‌کنند. پیش از این در یکی از کتاب‌های او که نوشته بود میمون‌ها به یک زبان عجیب آفریقایی حرف می‌زدند، این بخش حذف شد تا نژادپرستانه نباشد. یا موردی دیگر که اصلاحاتش در زمان حیات خود نویسنده انجام شد، برمی‌گردد به کتاب «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی» که در آن اومپا-لومپاها به عنوان پیگمی‌های آفریقا توصیف شده بودند و در نسخه‌‌های بعدی به موجودات کوتوله‌ی افسانه‌ای تغییر پیدا کردند.
توجیه اینکه زبان کتاب کودک نباید نژادپرستانه و نفرت‌پراکن باشد برای بسیاری قانع‌کننده است اما در همین سری تغییرات، می‌بینیم آن «خوانندگان حساسیت‌یاب» در کتاب «بی‌اف‌جی» یا غول بزرگ مهربان، کلمه‌ی «سفید» و «سیاه» را بدون هیچ توجیه منطقی حذف کرده‌اند که با عقل سلیم جور در نمی‌آید و حتی گروهی از موافقان این رویکرد را پس می‌زند. در این کتاب کلمه‌ی سیاه در جایی که «غول کت سیاه پوشیده» حذف شده و سفید هم در جایی که کسی از «ترس رنگش پریده و سفید شده»!

وقتی قیچی یا خودکار قرمز را برای قلع و قمع یا اعمال نظر یا اصلاح یا امر به معروف و نهی از منکر جامعه، به دست «ممیز»، «ویراستار»، «مصحح» یا «خواننده‌ی حساسیت‌یاب» دادیم، محدوده‌ی دست‌بردن و دخالت او را چطور و با چه معیاری می‌توان مشخص کرد؟ چطور می‌توان تصمیم گرفت که سانسور تا کدام نقطه مثبت است و از آن به بعد ویرانگر؟
به قول سلمان رشدی، اگر می‌گویید آزادی بیان خوب است، اما… این اما دیگر کار را خراب می‌کند و دیگر آزادی بیانی وجود ندارد. اما در مقابل، والدین می‌خواهند فرزندانشان با ارزش‌های انسانی امروز رشد کنند و کتاب و کتابخوانی که همیشه با فضیلتی بی‌رقیب در آموزش و پرورش کودکان از آن یاد می‌شود، نقشی غیرقابل انکار دارد.

یکی از راهکارهایی که در این میان مطرح شد تا بین موافقان و مخالفان میانجیگری کند، این بود که اگر این کتاب‌ها دیگر برای این زمانه جواب نمی‌دهد، از خیر انتشارشان بگذرید و بگذارید چاپشان تمام بشود. امروز نویسندگان کودک خوب بسیاری داریم و هر ساله کتاب‌های متنوعی با توجه به موضوع‌ها و حساسیت‌های روز اجتماعی برای کودکان و نوجوانان منتشر می‌شوند.

اما این وسط یک مشکل وجود دارد: پول!
مجموعه آثار کودک رولد دال همیشه از پرطرفدارترین کتاب‌ها بوده و ثروت بسیاری برای ناشر و بنیاد رولد دال به ارمغان آورده. به تازگی نتفلیکس حق اقتباس آثار او را خریده. در همین گیر و دار که خیلی‌ها داشتند در توییتر علیه سانسور سینه می‌دریدند، فروش ویراست قدیمی کتاب به طرز شگفت‌انگیزی بالا رفت و یکی دو هفته بین پنج کتاب اول آمازون بود.

این هیاهوی رسانه‌ای نه تنها به فروش بیشتر نسخه‌های قدیمی کمک کرد بلکه موافقانِ اصلاحات را ترغیب کرد تا از روی حمایت و پافشاری بر عقید‌ه‌ی خود یا حتی لجباری با مخالفان، ویراست جدید را بخرند.
آثار رولد دال به ۶۳ زبان دنیا ترجمه شده و تا به حال بیش از ۳۰۰ میلیون نسخه از آثار او در جهان فروخته شده است. نتفلیکس ۳۷۰ میلیون پوند برای حق انحصاری اقتباس آثار او به بنیاد رولد دال پرداخته است.

واکنش ناشر در نهایت چه بود؟
وقتی موج اولیه‌ خوابید، ناشر اعلام کرد که ما برای رضایت خوانندگان عزیز، مجموعه آثار کلاسیک را همان‌طور که هست در کنار ویراست جدید که تغییرات دارند منتشر می‌کنیم تا خانواده‌ها خودشان برای کودکان تصمیم بگیرند. در نهایت، مخاطبان آثار او می‌توانند انتخاب کنند که نسخه‌ی سانسورشده را بخوانند یا نسخه‌ی اصلی و چندی بعد هم می‌توانند تصمیم بگیرند نسخه‌ی اقتباسی از این آثار را ببینند یا نبینند اما هر تصمیمی که بگیرند، سود مادی آن نه به موافقان می‌رسد، نه مخالفان. برنده‌ی این ماجرا از پیش مشخص است و این فرصت پیش‌آمده برای بحث و گفت‌وگو درباره‌ی آزادی بیان، برای طرف دیگر تبدیل به یک کارزار تبلیغاتی موفق شده است!
.
.
.
#هزارویک_قیچی

بانی گارموس، نویسنده‌ی آمریکایی، در مهمانی تابستانی انجمن ناشران بریتانیا - لندن - ۲۰۲۳
@nogaam

«خفه‌شو و کتاب بخون!»
وقتی بانی خردسال بود، لکنت شدیدی داشت. مددکاری که به او کمک می‌کرد، فلسفه‌اش این بود که دلیل لکنت او ترس از آن چیزی است که می‌خواهد بگوید. اما بانی پیش خودش فکر می‌کرد من که از تراکتور یا گلدان نمی‌ترسم پس چرا مجبورم ۲۴ تا تتتتت... بگویم تا بتوانم تراکتور را تلفظ کنم. هر چه به بانی اصرار می‌کردند که از کلمات نترس، بانی مستاصل‌تر می‌شد و لکنتش شدیدتر!
در مدرسه همه‌چیز سخت‌تر شد. بچه‌ها او را دست می‌انداختند. سر کلاس‌ معلم‌ها نسخه‌های عجیب و غریب برایش می‌پیچیدند تا لکنتش درمان شود که کارساز نبود. بانی از همه‌کس فراری بود. دلش می‌خواست به یک جایی پناه ببرد که مجبورش نکنند بگوید تتتتتراکتور!
شانس اما در خانه‌ی بانی را می‌زند و او ماوای سحرآمیزی پیدا می‌کند که نه تنها مجبورش نمی‌کنند چیزی بگوید بلکه تشویقش می‌کنند حرف نزند و جیکش در نیاید: کتابخانه!
دیگر بانی بهشت گمشده‌اش را می‌یابد و سروتهش را که می‌زدند او را در کتابخانه پیدا می‌کردند. همه‌چیز می‌خواند و اعتراض هم نمی‌کند. خانم مسئول کتابخانه که به چشم بچه‌ها میرغضب بود، تکیه کلامش این بود که: «خفه‌شو و کتاب بخون!»
بچه‌ها اغلب از ترس اینکه از دائرةالمعارف ضخیمش توسری بخورند، یک نفس می‌خواندند و نفسشان درنمی‌آمد. البته بانی یادش نمی‌آید کتک خورده باشد، طبیعی هم هست، اصلا صدایی ازش درنمی‌آمد. اما خب با اینکه ترس و تهدید خانم کتابدار به هیچ‌عنوان از نظر نظام آموزشی و تربیتی و هنجارهای اجتماعی امروز پذیرفته نیست، آن موقع روی بانی جواب مثبت داد. خانم کتابدار تمرکزش را گذاشت روی بانی و هر بار که سروکله‌اش در کتابخانه پیدا می‌شد که تقریبا هر روز بود، ستونی از کتاب‌های جدید برایش آماده می‌کرد. کتاب‌های متنوع از همه‌جا و همه‌چیز!
خیلی هم عقیده نداشت که کتابی ممکن است مناسب سن او نباشد و برای مثال در ۱۰ سالگی کتاب «پدرخوانده» را داد دست بانی ببرد خانه بخواند و پدر و مادر بانی شاکی رفتند سراغش که دستت درد نکند این بچه را از انزوا درآوردی ولی دیگر هر چیزی نده دست این بچه. خانم کتابدار البته گوشش بدهکار این حرف‌ها نبود و معتقد بود ذهن بچه‌ها باید باز شود، باید چیزهایی را که در حباب خانه و خانواده یاد نمی‌گیرند از کتاب‌ها یاد بگیرند، باید دردها، ناملایمات، ظلم و نابرابری‌های موجود در جهان را بشناسند و قدرت همدلی‌شان را تقویت کنند.
بانی معتقد است که این دوره‌ی درخشان بود که عاقبت او را به دنیای نوشتن کشاند. هر چند چیزی حدود ۶۰ سال طول کشید تا اولین رمانش را منتشر کند و رتبه‌ی «پرفروش‌ترین» را یدک بکشد!
بانی گارموس نویسنده‌ی ۶۶ ساله‌ی کتاب «درس‌های شیمی» این قصه را در مهمانی سالانه‌ی انجمن ناشران بریتانیا برایمان تعریف کرد و در کنار تحسین کار ناشران و تاکید بر نقش مهم آنها در جامعه، به نقش مهم کتابخانه‌ها و کتابداران اشاره کرد و اینکه کاهش‌ بودجه و حذف کتابخانه‌های عمومی چه لطمه‌ی بزرگی به آموزش و رشد نسل آینده خواهد زد.بانی دیگر لکنت ندارد و به مرور زمان هرچه سنش بیشتر شد، صحبت کردنش هم روان و روان‌تر شد. به نظر او آرامشی که کتابخانه و کتابدار در آن دوره برایش فراهم کرده بودند در فائق آمدن بر لکنتش نقش موثر داشته.
رمان «درس‌های شیمی» او درباره‌ی زن شیمی‌دانی است که در دهه‌ی پنجاه و شصت میلادی زندگی می‌کند و در محیط آکادمیک کاملا مردسالار و تبعیض‌آمیز سعی دارد کار حرفه‌ای خود را پیش ببرد و ترقی کند. اما نه تنها موفق نمی‌شود بلکه از کار تحقیقاتی‌اش به خاطر اینکه حامله است، اخراج می‌شود. برای امرار معاش شغل آشپز تلویزیونی را قبول می‌کند و بعد می‌بیند این سکوی تازه که او را به هزاران زن خانه‌دار دیگر وصل کرده، می‌تواند راه خوبی برای انتقام از این نظام نابرابر و در عین حال توانمند‌سازی زنانی مثل خودش باشد!
گارموس البته راه سختی را پیموده تا بتواند اولین کتابش را در این بازار نشر مبتنی بر فرمول‌های سودآور به چاپ برساند. کتاب ۹۸ بار از طرف ناشران و کارگزاران ادبی مختلف رد شد. اما بالاخره سال ۲۰۲۲ منتشر شد و تا امروز به ۴۰ زبان مختلف ترجمه شده و ۵۶ هفته است در فهرست پرفروش‌های نیویورک تایمز است. تلویزیون اینترنتی اپل هم قرار است ازش سریالی بسازد.
بعد از بانی، مدیر انجمن ناشران بریتانیا هم چند جمله‌ای صحبت کرد. صنعت نشر بریتانیا از نظر درآمد، بعد از آمریکا، آلمان و ژاپن، در مقام چهارم قرار دارد و رتبه‌ی اول را در صادرات کتاب دارد. آخرین آمار نشان می‌دهد که نشر بریتانیا در سال گذشته، ۴ درصد رشد داشته.

نشر خانه نیکان، که نشر نوگام زیرمجموعه‌ی آن است، فروردین امسال به عضویت رسمی انجمن ناشران بریتانیا درآمد و من هم برای اولین بار بود که در برنامه‌هایشان شرکت می‌کردم. هرچند بهترین فرد برای «نتورکینگ» یا همان «گسترش ارتباطات حرفه‌ای به صورت رودررو» با یک جمعیت غریبه نیستم، خروج از کار در انزوا و وصل شدن به دنیای واقعی نشر - هرچند ایده‌آل و دوست‌داشتنی هم نباشد - مفید و موثر است. یک بعدازظهر گرم در لندن با بانی گارموس، نویسنده‌ی آمریکایی، آشنا شدم و قصه‌ای دلپذیر شنیدم. چه از این بهتر!

الان وقتش نیست آقای اورول!

امروز هفتادوهشتمین سالگرد انتشار کتاب «مزرعه‌ی حیوانات» نوشته‌ی جرج اورول است که شهرتش جهانی است و حتی اگر نخوانده باشیدش، حتما جملاتی از آن را بر در و دیوار صفحات اینستاگرام و توئیتر (ایکس!) دیده‌اید. کتابی تمثیلی در انتقاد از «دیکتاتوری» که حوادث انقلاب روسیه و دوره‌ی حکومت استالین در اتحاد جماهیر شوروی را صریح و بی‌تعارف نشانه رفته است.

«همه‌ی حیوانات باهم برابرند، اما بعضی برابرترند»

ایده‌ی این داستان اولین بار سال ۱۹۳۷ به ذهن اورول خطور کرد، وقتی برای جنگ علیه فرانکو به اسپانیا رفته بود. چندسالی طول کشید تا کتاب شکل نهایی خود را پیدا کند و آماده‌ی انتشار شود. زمانی که اورول آماده می‌شد تا کتاب را برای ناشرش بفرستد، نویسنده‌ای شناخته شده بود که هفت کتاب منتشر کرده بود. اما خودش حدس می‌زد که این یکی گیر پیدا کند. سال ۱۹۴۳ بود، اواسط جنگ جهانی دوم. اتحاد جماهیر شوروی از هم‌پیمانان بریتانیا و متفقین بود که در مقابل نازی‌ها می‌جنگیدند.

کتاب زمانه‌ای برای ناشر آماده شده بود که در بریتانیا می‌شد چرچیل، نخست‌وزیر وقت، را به باد انتقاد گرفت اما گفتن اینکه بالای چشم استالین ابروست می‌توانست همه را علیه‌ات بشوراند و بایکوت روشنفکران و مطبوعات را به دنبال داشته باشد. برای اورول روشن بود که کتابش در این وضع سیاسی پس زده خواهد. در نامه‌ای به ناشر کتاب‌های قبلی‌اش ویکتور گُلانسز می‌نویسد: «یک حکایت فانتزی نوشته‌ام حدود سی‌هزار کلمه با پیام سیاسی. باید بهت بگویم که فکر می‌کنم کاملا از نقطه‌نظر سیاسیِ تو غیرقابل‌قبول باشد. (ضد استالین است)»

ناشر با وجود این هشدار، کتاب را از اورول می‌گیرد و می‌خواند اما بعد هرچه سبک سنگین می‌کند می‌بیند نمی‌صرفد و سال ۱۹۴۴ به اورول می‌نویسد: «من به شدت به بسیاری از جنبه‌های داخلی و خارجی سیاست اتحاد جماهیر شوری انتقاد دارم اما امکان ندارد بتوانم این را منتشر کنم چون حمله‌ای کلی به ذات آن است.»

ناشرهای دیگر هم به تبعیت از گلانسز با دلایلی کم و بیش مشابه، کتاب را رد کردند: جاناتان کیپ، نیکلسون اند واتسون و همین‌طور فیبر اند فیبر.

نشر جاناتان کیپ که کتاب را بعد از گلانسز دریافت کرد، تصمیم به انتشار گرفت اما پس از مدتی پشیمان شد. دلیلش هم این بود که از وزارت اطلاعات مشاوره گرفته بود و فردی به آن‌ها گفته بود که انتشارش در شرایط فعلی تصمیم درستی نیست. سال‌ها بعد گفته شد که این فرد جاسوس روسی بوده که در وزارت اطلاعات بریتانیا نفوذ کرده بوده!

تی اس الیوت، شاعر و نمایشنامه‌نویس آمریکایی-بریتانیایی که آن زمان مدیر انتشارات فیبر اند فیبر بود، جوابیه‌ی رد کتاب را پیچیده‌تر و پرتعارف‌تر از گلانسز برای اورول فرستاد. الیوت برایش نوشت که اثر برجسته‌‌ای است، حکایتی که با زبردستی بیان شده و روایتش طوری است که انسان را معطوف به خود نگه می‌دارد… ولی دیدگاهش قانع‌کننده نیست» او حتی برای بهانه‌تراشی تا آنجا پیش می‌رود که می‌گوید «خوک‌های قصه‌ات از تمام حیوانات دیگر مزرعه باهوش‌ترند و به همین دلیل شایسته‌ترین گزینه برای اداره‌ی مزرعه‌اند» و با این استدلال از زیر انتشارش شانه خالی می‌کند.

اورول کم‌کم به این فکر افتاد که اینطوری فایده ندارد و شاید اصلا کتاب را خودش شخصا منتشر کند که خوشبختانه نشر سِکر اند واربرگ پا پیش گذاشت و با او قرارداد بست. کتاب در نهایت اوت ۱۹۴۵ منتشر شد. وقتی دیگر گردوخاک جنگ فرونشسته بود، بریتانیا لازم نبود وانمود کند استالین خوب است و کم‌کم همه‌ شروع کردند به انتقاد مستقیم از اتحاد جماهیر شوروی.

پیش از انتشار، ناشر چندصفحه‌ای را برای پیشگفتاری از اورول خالی گذاشته بود. پیشگفتاری که به مقاله‌ی «آزادی مطبوعات» شهرت دارد و در وصف عریانِ خودسانسوری زمانه و مصائب نشر «مزرعه‌ی حیوانات» بود. اما این چندصفحه هیچگاه پُر نشد! کتاب به «دلایلی» بدون این مقاله منتشر شد و ۲۷ سال طول کشید تا این پیشگفتار برای اولین بار منتشر شود.

صراحتِ این پیشگفتار از خود کتاب هم بُرنده‌تر است و خطابش به هم‌وطنان خودش است. او ترس از واکنش افکار عمومی را «بزدلی روشنفکری» می‌خواند و می‌گوید حتی با اینکه سانسور در زمان جنگ وجود داشته، انتشار عقاید و نظرات نامحبوب باعث نمی‌شده جان کسی به خطر بیفتد یا مثلا زندانی شود. اما روشنفکران، روزنامه‌نگاران و ناشران با نوعی بی‌اعتنایی و بایکوت، سانسوری «داوطلبانه» را در جامعه‌ی آن زمان جا انداخته بودند تا نظرات و عقاید «بی‌جا» و «بی‌موقع» منتشر نشود.

او قضیه را با سوالی ساده باز می‌کند: «آیا هر نظری، هرچند نامحبوب - هرچند احمقانه - شایسته‌ی شنیده‌شدن است؟ اگر این را به همین شکل، مقابل یک روشنفکر انگلیسی بگذاری، حس می‌کند باید پاسخ بدهد «بله». اما اگر به این سوال شکلی واقعی و ملموس بدهیم و بپرسیم «حمله به استالین چطور؟» آیا صلاحیت شنیده شدن دارد؟ پاسخشان اکثرا «خیر» خواهد بود.»

اورول از خطر دفاع از دموکراسی با استفاده از روش‌های تمامیت‌خواهانه می‌گوید. از روزگاری که برای حفظ دموکراسی هر ایده و نظر مستقلی را نابود کنیم. اگر عادتمان بشود که فاشیست‌ها را بدون محاکمه‌ی عادلانه زندانی کنیم، احتمالا این فرایند فقط به فاشیست‌ها ختم نخواهد شد و دوباره گریبان خودمان را خواهد گرفت.

خواندن این پیشگفتار به تمامی کسانی که به مبحث آزادی بیان علاقه‌مندند توصیه می‌شود.

کتاب البته موفقیتی بی‌نظیر داشت و صدهاهزار نسخه از آن در بریتانیا و آمریکا فروخته شد. جرج اورول پس از انتشار «مزرعه‌ی حیوانات»، به بهانه‌ی رد شدن این کتاب، طی مذاکراتی قراردادش را با گلانسز- که او را ملزم می‌کرد کتاب‌های بعدی‌اش را هم با او منتشر کند- فسخ کرد. به این ترتیب رمان موفق بعدی‌ او هم به نشر سکر اند واربرگ رسید. پس از انتشار کتاب مدت‌ها حرف و حدیث بسیار پشت سر گلانسز بود و می‌گفتند لگد به بخت خودش زد و از آن اشتباهات تاریخی کرد چون شانس انتشار رمان «۱۹۸۴» را هم از دست داد. اما اظهارات مکتوب گلانسز موجود است که همچنان سر حرفش بوده و از تصمیمش دفاع کرده: «کتاب را با لذت خواندم و با تک‌تک کلمات موافق بودم اما انتشار حمله‌ای وحشیانه به روسیه در زمانی که دوشادوش ما برای موجودیت‌مان می‌جنگید، قابل توجیه نبود… عقیده دارم کارم درست بوده است.»

هر چهار نشری که کتاب را رد کرده‌اند سعی داشته‌اند با زبان بی‌زبانی به اورول بفهمانند که، بله درست می‌گویی و چقدر خوب می‌گویی، آفرین به این قلم و هنر اما «الان وقتش نیست» دوست عزیز!
رویکردی که احتمالا برای ما ایرانیان بسیار آشناست.


#هزارویک_قیچی
#جرج_اورول
#مزرعه_حیوانات
#آزادی_بیان
#سانسور

کمتر از یک هفته به نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت، یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نمایشگاه‌های کتاب جهان، مانده اما هفتادوپنجمین دوره‌ی این نمایشگاه با بیانیه‌ی مدیر آن، یورگن بوس، و تصمیماتی که برای لغو برنامه‌‌ی «فلسطینی» و اضافه کردن برنامه‌های «اسرائیلی» گرفته، به تلاطم افتاده است.

یورگن بوس در بیانیه‌ای ضمن محکوم کردن حماس، مستقیم اعلام کرد که «نمایشگاه کتاب فرانکفورت در همبستگی کامل در کنار اسرائیل می‌ایستد». با اینکه برنامه‌های چنین نمایشگاهی تقریبا از یک سال قبل چیده می‌شود، در این بیانیه تاکید شده که به طور ویژه برای دیده و شنیده شدن صدای یهودیان و اسرائیلیان برنامه‌های جدیدی به نمایشگاه اضافه خواهد شد.

پس از انتشار این بیانیه، گروهی از ناشران و دست‌اندرکاران نشر که قرار بود در فرانکفورت حاضر شوند، واکنش نشان دادند. انجمن ناشران امارات متحده عربی و مسئولان نمایشگاه کتاب شارجه انصرافشان را از شرکت در نمایشگاه امسال اعلام کردند و در پی آن چندین ناشر دیگر از کشورهای عرب به آنها پیوستند. در بیانیه انجمن ناشران امارات آمده: «ما مدافع نقش فرهنگ و کتاب برای تشویق گفتگو و تفاهم بین مردم هستیم… ما معتقدیم که این نقش اکنون بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد… ما قاطعانه معتقدیم که محیطی که تنوع و فراگیری را تقویت می‌کند برای جامعه ادبی و برای موفقیت هر نمایشگاه کتابی حیاتی است.»

با اینکه این بیانیه مشخصا به چیزی اشاره نمی‌کند اما از دلایل اصلی انصراف شخصیت‌ها و ناشران - اکثرا از جهان عرب - لغو مراسم اعطای جایزه به عدنيه شبلی، نویسنده‌ی فلسطینی است. او قرار بود روز ۲۰ اکتبر طی مراسمی جایزه‌ی لیبراتورپرایز (LiBeraturpreis) را به خاطر رمان «جزئیات کوچک» در نمایشگاه فرانکفورت دریافت کند. اول در خبرها آمد که با رضایت و نظر خود نویسنده این مراسم لغو شده اما کمی بعد تکذیب شد و مشخص شد که مسئولان جایزه و البته نمایشگاه کتاب فرانکفورت خودشان چنین تصمیمی گرفته‌اند و اعلام کرده‌اند که بعد از نمایشگاه در یک فرصت مقتضی جایزه را به او می‌دهند. این جایزه را داوران مستقل به آثار زنان نویسنده از آفریقا، آسیا، جهان عرب و آمریکای جنوبی اهدا می‌کنند که کمتر در عرصه‌ی جهانی فرصت مطرح شدن داشته‌اند. متولی این جایزه موسسه لیت‌پروم (Litprom) است که یورگن بوس، مدیر نمایشگاه فرانکفورت، عضو هیئت مدیره آن است.

کتاب «جزئیات کوچک» سال ۲۰۲۱ در فهرست بلند نامزدهای بوکر بین‌المللی بود و همین‌طور نامزد جایزه‌ی آثار ادبیات ترجمه‌ی آمریکا در سال ۲۰۲۰. داستان این رمان به دو بخش تقسیم می‌شود؛ تجاوز به یک دختر فلسطینی و قتل او به دست سربازان اسرائیل در تابستان ۱۹۴۹ که بر اساس رویدادی واقعی است و بخش دیگر کشف این جنایت از سوی زنی از رام‌الله، سال‌ها پس از حادثه.

ناشران مستقل از سراسر دنیا در پی انتشار بیانیه‌‌هایی هستند تا اعتراضشان را به چنین تصمیم و حذف و اضافه‌های جهت‌دار نشان بدهند. سعید خطیبی، رمان‌نویس اهل الجزایر نیز در شبکه‌های اجتماعی نوشته در برنامه‌ها و سخنرانی‌های از پیش اعلام‌شده شرکت نخواهد کرد.

با توجه به درگیری‌های خونین و کشتاری که همچنان بین حماس و اسرائیل در جریان است، به نظر می‌رسد در روزهای آینده اوضاع از این نیز ملتهب‌تر شود؛ نه تنها در غزه و اسرائیل یا حتی میان سیاست‌مداران و دولت‌ها بلکه در بین ناشران و نویسندگان و در یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای صنعت نشر جهان که می‌گوید «در خدمت انسانیت است و تمرکزش روی گفتمان صلح‌آمیز و دموکراتیک»!

.
در ده سال گذشته چندین بار به پاریس سفر کرده‌ام. اکثرا سفرهای یکی دو روزه‌ی کوتاه. همیشه گورستان پر لاشز جایی بود که می‌خواستم یک روز بروم و ببینم اما در عین حال اشتیاق آنچنانی هم نداشتم چون فکر می‌کنم در نهایت، مرگ پایان است و تقدسی در خاک نمی‌بینم. یک جور جنگ درونی. امسال بالاخره فرصت شد. به جز صادق هدایت و غلامحسین ساعدی و رضا دانشور، البته که نام‌های بزرگ دیگری هم آنجا دفن هستند و شهرت این قبرستان هم به خاطر آنهاست. افرادی چون بالزاک، پروست، ادیت پیاف، اسکار وایلد و غیره. یکجا از پله‌ها باید بالا می‌رفتیم و برای جا آمدن نفس روی نیمکتی نشستیم. اتفاقی روبه‌روی قبر ژرژ بیزه، خالق اپرای کارمن، نشسته بودیم. فکر کردم چه حیف که در ۳۷ سالگی از دنیا رفته. آیا اگر زنده می‌ماند به زیبایی این دنیا نمی‌افزود؟
وقتی به هدایت رسیدیم حس خاصی نداشتم جز این که فکر کردم احتمالا به ریش ما می‌خندد که آمده‌ایم سر مزارش. ارتباط آدم‌ها با مرگ در مقاطع مختلف زندگی تغییر می‌کند. چه مرگ دیگران چه مرگ خودش. روزی که در پر لاشز قدم می‌زدیم، روز آفتابی زیبایی بود اما فکر می‌کنم حس لذت از زیبایی‌ها هم در مقاطع مختلف زندگی تغییر می‌کند. انگار ما خاورمیانه‌ای‌ها باید به مرگ عادت داشته باشیم یا انتظار دارند به مرور به کشته‌شدن‌ها عادت کنیم اما واقعیت این است که هر قتل تازه به اندازه قبلی‌ها جگرسوز است. در یکسال گذشته هر یک نفر را که از ما گرفتند، آتش گرفتیم اما کشتار کودکانمان چیز دیگری است. به قبر ژرژ بیزه نگاه کردم و در فکر سنگینی این جنایت‌ها که قلب‌هایمان را پاره‌پاره کرده، با خودم می‌گفتم دارند آینده‌مان را از ما می‌گیرند. این اسم‌ها که رمز شده‌اند، که هشتگ شده‌اند، بخشی از آینده‌ی ما بودند. آنها که هنر و زیبایی و علم و جهان نو را باید می‌ساختند. این‌ها نه تنها تاریخ سیاهی از خود به جا گذاشته‌اند و امروز ما را زهر کرده‌اند، بلکه با ریختن این خون‌ها کمر به قتل آینده‌ی این سرزمین بسته‌اند و تمامی آن قلب‌های شجاع و صداهای رسا و مشت‌های گره کرده، دارند برای آینده می‌ایستند و مبارزه می‌کنند. و چیزی زیباتر و ارزشمندتر و قابل‌احترام‌تر از این مبارزه‌ی بی‌وقفه برای آزادی وجود ندارد.

@theeditor

دروازه‌های «تمدن بزرگ»
خاطرات
روحی شفیعی


https://nogaam.com/book/2439/

چند هفته پیش، حین آماده‌سازی کتاب «دروازه‌های تمدن بزرگ»، سوالی از مخاطبان نوگام در شبکه‌های اجتماعی پرسیدیم. اینکه بهترین کتاب زندگی‌نامه یا خاطرات ایرانی که خوانده‌اند چه بوده. در کل حدود ۷-۸ کتاب معرفی شد که البته دو سه عنوان چندین و چند بار تکرار شده بود. اما نکته‌ی حائز اهمیت این بود که جز یک نفر - که کتاب ایران درودی، «در فاصله‌ی دو نقطه» را نام برده‌ بود- هیچ زنی در میان این نویسندگان نبود. این البته به آن معنا نیست که هیچ زندگی‌نامه یا خاطراتی نداریم که زنان نوشته باشند. بلکه به نظر من، توجه کمتر همزمان ناشران و مخاطبان به چنین ژانر مهمی است.

ما خودزندگی‌نامه‌ها را می‌خوانیم چون می‌خواهیم زندگی‌های دیگر را تجربه کنیم، یا از جزییات و پستی بلندی‌های زندگی افراد سرشناس یا محبوب‌مان باخبر بشیم. الهام یا عبرت بگیریم و مهم‌تر از همه تاریخ را به دور از متون خشک و بعضاً یک‌جانبه، در سطح انسانی و از خلال زندگی فردی که می‌شناسیم یا برایمان مهم و عزیز است، تجربه کنیم. ظرائفی را کشف کنیم که طور دیگه‌ای در دسترس نیستند و شاید حتی جایگاه خودمان رو در تاریخ بهتر بشناسیم.

حالا اگر نیمی از جامعه را از تعریف تاریخ و تجربه شخصی حذف کنیم، انگار در جهت بازتولید دنیای مردسالار حرکت کرده‌ایم و تاثیر زنان بر جامعه و تاریخ و همچنین تاثیر تحولات اجتماعی-تاریخی را بر نیمی از جمعیت نادیده گرفته‌ایم. این از دید من، ضعف بزرگی‌ست که خودش را در آینده‌ای که می‌خواهیم بسازیم به صورت معضلات و تبعیض‌های پیچیده نشان خواهد داد.
آیا بخصوص پس از جنبش زن، زندگی، آزادی، وقت آن نرسیده که بازنگری‌هایمان را در زمینه‌های مختلف وسعت بدهیم؟

این کتاب چیزی حدود ۵۰۰ صفحه دارد. اما به شیوایی و صراحت زندگی حداقل دو نسل از زنان را در بستر اجتماعی و سیاسی تعریف می‌کند. راوی، تنها به زندگی شخصی‌ خودش نمی‌پردازد بلکه مادر او آفاق، مادربزرگ او بی‌بی عطیه، خاله ایران و همکلاسی‌ها و همکاران و دوستان او هم حضور دارند. این به آن معنا نیست که مردان از روایت حذف شده‌اند! 

نویسنده سخاوتمندانه ده‌ها عکس از آلبوم‌های خانوادگی در کتاب گذاشته که ما را به زمان و مکان مشخصی می‌برد تا حین خواندن بتوانیم خودمان را در فضای ترسیم شده حس کنیم. تعداد زیادی از بریده روزنامه و اخبار که حتی هیجان تظاهرات یا جشنی که توصیف شده را به ما منتقل می‌کنند. 
یا حتی طبیعت و جغرافیایی که اتفاقات در آن در جریان است را می‌بینیم. به واسطه این اسناد و تصاویر، نه تنها با زندگی شخصی نویسنده آشنا می‌شویم بلکه بخشی از فرهنگ‌ها، سنت‌ها، پوشش و هنجارهای اجتماعی زمانه را در آنها پیدا می‌کنیم.

نکته‌ای که برای خودمان جالب بود این است که در فرایند مطالعه و آماده‌سازی کتاب برای انتشار، سه زن متولد سه‌دهه‌ی مختلف شرکت داشتند؛ دهه پنجاه، شصت و هفتاد. هر کدام از ما نسبت به زمینه و درکی که از گذشته داشتیم، با این کتاب مواجه شدیم و از آن لذت بردیم و هر سه متفق‌القول مفتخریم که خواندن کتاب را به شما توصیه کنیم.
@Theeditor

تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید
تو یکی نه‌ای هزاری تو چراغ خود برافروز

ماه دسامبر روی گزارش سالانه‌ی نوگام کار می‌کردم. یک گزارش مکتوب برای تمام کسانی که یک‌سال گذشته از نزدیک با ما همکاری داشتند و از نوگام حمایت کردند و یک ویدیوی ۹۰ ثانیه‌ای برای شبکه‌های اجتماعی تا مخاطبان نوگام بتوانند فعالیت یکساله‌ی نوگام را مرور کنند. تهیه‌ی این گزارش‌های سالانه همیشه برایم آموزنده است. مرور می‌کنم که چه کرده‌ایم و نقاط قوت و ضعف‌مان نمایان می‌شود. می‌توانیم چند دقیقه‌ای به خود ببالیم یا چند روزی با خودمان کلنجار برویم که چه ایده‌ها که فرصت و امکانش را نداشتیم تا جامه‌ی عمل بپوشانیم.

اما خیلی تجربه‌ها هست که نمی‌شود در یک گزارش کوتاه یا ویدیویی ۹۰ ثانیه‌ای منعکس کرد. پشت انتشار هر کدام از این کتاب‌ها یک داستان وجود دارد. یک نویسنده، یک مترجم، یک مسیر پیچیده و گاهی سخت. اما همکاری‌ها و همدلی‌ها اغلب شیرین است. آشنایی‌ها و دوستی‌هایی که شکل می‌گیرد. ایده‌هایی که برای آینده متولد می‌شوند و...

ضمن اینکه همه‌ی دستاوردهای نشر فقط به کتاب‌هایی که در همان یک سال منتشر شده ختم نمی‌شوند. سفرهایی که کرده‌ایم، برنامه‌هایی که برگزار شده و دوستان تازه‌ای که ملاقات کرده‌ایم، گفت‌وگوها و بحث‌هایی که در گرفته است، همه و همه اندوخته‌های ما هستند که با خود به سال جدید می‌بریم. گاهی یک تلفن داریم از نویسنده‌ای گرانقدر که با شنیدن صدایش دلمان گرم می‌شود. دوستانی که با پیام‌ها و بازخوردهایشان، خود را بخشی از نوگام حس می‌کنند و مسئولانه می‌خواهند در ارتقای کیفیت کار نوگام سهیم باشند.

کسانی که ندیده‌ایم و نمی‌شناسیم از گوشه‌ای از ایران و جای جای دنیا دست یاری دراز می‌کنند، به ما اعتماد می‌کنند و این نشر مستقل کوچک را در آغوش می‌گیرند.

نوگام ۱۱ ساله شد و در کمال ناباوری خودم، حالا دیگر بیشتر از یک دهه است کاری دارم که با عشق انجامش می‌دهم. نوگام در چند سال گذشته تغییرات چشمگیری داشته و موفقیت‌های بزرگی کسب کرده. در عین حال مانند هر نهاد دیگری کاستی‌هایی دارد و همیشه جای بهبود و پیشرفت. خوشحالیم که می‌توانیم هر سال حلقه‌ی دوستان نوگام را بزرگ‌تر کنیم، با نویسندگان تازه کار کنیم، و بسازیم! ساختن، خلق کردن، پیش رفتن... نوگام برای من یک مبارزه است. من به پیش بردن و پرورش این نشر، به درست‌ترین و بهترین راهی که می‌توانم، متعهدم و تک‌تک کسانی که هر سال به هر شکل به ما می‌پیوندند و در کنار ما هستند، در رشد نوگام و البته خود من نقش موثر دارند.

۳۶۲ روز تا پایان امسال وقت دارم و هیجان تمام کارهای در نوبت، خواب از چشمم می‌برد. هر جا که هستید، هر چه که می‌کنید، دل قوی دارید. اگر صبح فردا همچنان نفسی می‌رود و می‌آید، یک فرصت دیگر به ما داده شده، تیغ‌ها خواهند آمد و زخم‌های قدیم همچنان خونریزانند اما ما فردا را دوام می‌آوریم و یک روز دیگر و یک روز بعد از آن... ما همدیگر را داریم و نور امیدی که در دل ماست، خاموش نخواهد شد.

یک گزارش کوتاه دیدم از آمار فروش کتاب در چین در سال ۲۰۲۳. البته که این‌ها باید در کنار آمار سال‌های گذشته و همین‌طور آمار کشورهای دیگر معنا پیدا کند اما برایم جالب بود چون در مورد چین مقیاسی در ذهن نداشتم.

فروش کتاب در کتابفروشی‌ها و فروشگاه‌ها حدود ۱۳ میلیارد دلار بوده که نسبت به سال گذشته حدود ۵ درصد رشد داشته. یکی از مهم‌ترین راه‌های فروش هم پلتفرم‌های شبکه‌‌های اجتماعیِ پخش ویدیوهای کوتاه بوده (معادل تیک‌تاک). در کشورهای دیگر هم البته این روند دیده می‌شود.

تعداد عناوین منتشر شده در سال هم حدود ۱۸۰ هزار بوده که رشد ۷ درصدی داشته.

یک روند دیگر که باز در بقیه کشورها هم دیده می‌شود، محبوب‌شدن کتاب‌های کمیک استریپ است. سال گذشته عنوان‌های تازه‌ای وارد بازار چین شده که موضوع‌های مختلفی را در برمی‌گرفته از جمله علم، تاریخ، فرهنگ، و روانشناسی. یعنی کتاب‌های کمیک استریپ مختص نوجوانان نیست بلکه روز به روز بیشتر برای مخاطبان بزرگسال در حوزه‌های مختلف از فرم کمیک استریپ استفاده می‌کنند‌ و طرفدار زیاد دارد.

حالا وسط آمار و ارقام یادمان نرود که وضعیت سانسور در چین وخیم است و کار حتی به آدم‌ربایی ناشران هم می‌کشد.
نمونه‌اش گیْ مینای، نویسنده و ناشر هنگ‌کنگی-سوئدی است که سال ۲۰۱۵ وقتی در تایلند بود ربوده و به چین برده شد. بعد از سه ماه که صدا از دولت چین درنیامد بالاخره گفتند بله اینجاست، کسب‌وکار غیرقانونی می‌کرده. بعدش هم یک اعتراف تلویزیونی ازش گرفتند که بگوید نادم و پشیمان است. حدود دو سال در زندان بود بعد آزاد شد اما از چین نگذاشتند خارج شود. دوباره دستگیرش کردند و باز یک اعتراف تلویزیونی دیگر. احتمالا دلیلش کمپین گسترده‌ی خانواده و پیگیری‌های دولت سوئد و نهادهای آزادی بیان بود. چند جایزه‌ی آزادی بیان و آزادی نشر هم در این مدت دریافت کرد. در نهایت به ده سال زندان محکوم شد. یادم است وقتی سال ۲۰۱۸ انجمن بین‌المللی ناشران می‌خواست جایزه‌ی ولتر را در نمایشگاه لندن بهش اهدا کند - البته دخترش قرار بود به جای او جایزه را بگیرد و سخنرانی کند - نمایندگان یا بخوانید مزدوران حکومت چین دخترش را تهدید کردند. او هم سراسیمه از مسئولان برنامه خواست مراسم را لغو کنند. در نهایت مکتوب و شفاهی اعلام شد جایزه به او اهدا شده اما دخترش حاضر به حضور و صحبت نشد. 

دلم می‌خواهد از حال و هوای نشر در چین بیشتر بدانم و به نظرم سردرآوردن از روش‌های پیچیده و وحشتناک ساکت کردن نویسندگان و ناشران دگراندیش در این کشور یک پیش‌نیاز باشد. هرچند برای سرزمین‌های دیگر نیز گاهی چنین است. 

@theeditor

زیر باران لندن خودم را سریع رساندم به اولین ایستگاه مترو و در میان ازدحام از پله‌ها رفتم پایین و با موج مردم وارد قوطی واگن خط زرد شدم. ساردین‌هایی که از کار برمی‌گشتیم. شتک‌های باران و گل‌ولای روی شلوارهامان بود و چترهامان همچنان چکه می‌کردند. خیسی، خستگی و فشار آرنج پشت‌سری در کمر ترکیبی است که کسی مثل من را مثل آب خوردن از کوره به در می‌کند. اما انگار والیوم ۱۰ بهم داده باشند، آرام بودم و حتی اگر اشتباه نکنم نیمه‌ی راست لبم برای یک نیم‌لبخند اندکی بالا رفته بود.
«خستگیِ خوب» را تجربه می‌کردم و در عوالم خودم غوطه می‌خوردم. روزم را با لوسی، لیلی، آلیا، شکیبا و کاوون دور یک میز مستطیلی سفید در یک اتاق کوچک در سامرست‌هاوس لندن گذرانده بودم. جایی که حدود شش ساعت درباره‌ی «نوشتن» حرف زدیم و بهترین داستان‌های کوتاهی را که رسیده بود انتخاب کردیم. یکجاهایی برای نویسنده‌ای که نمی‌شناختیم اما فکر می‌کردیم استعداد لازم را دارد که انتخاب شود جنگیده بودیم، باهم خندیده بودیم و چای و قهوه خورده بودیم.
یکی از کارهایی که همیشه دوست داشتم بکنم همکاری با نویسندگان افغانستان بوده. حجم کار نوگام و دغدغه‌های دیگر زندگی این فرصت را تا به امروز بهم نداده بود اما وقتی لیلی از نهاد Untold Narratives تماس گرفت و برنامه‌‌ی کمک به نویسندگان زن نوقلم را بهم معرفی کرد، انگار زده باشد توی خال.
این نهاد یک برنامه توسعه برای زنان نویسنده‌ی به حاشیه رانده شده است و یکی از پروژه‌هایشان توانمندسازی نویسندگان نوقلم افغانستان است.
در چندماه آینده در کارگاه‌های داستان‌نویسی کنارشان خواهم بود. هیجان‌زده‌ام و نمی‌دانم این انرژی تازه از کجا آمده. البته شاید هم می‌دانم. امید و شوری که در این زنان دیدم، مُسری است. آنها به جای تسلیم در تاریک‌ترین لحظات زندگی به نوشتن روی آورده‌اند، به ادبیات، به روایت داستان‌های ناگفته‌شان. این‌ها اگر همه در راستای #زن_زندگی_آزادی نیست پس چیست!