مؤسسه تابشِ فرهنگ و اندیشه

📌 درنگی در معنای (کفر) در دیوان حافظ

✅ یکی از جالب‌ترین زمینه‌های پژوهشی در کشور ما، بررسی تحولات تاریخی اصطلاحات دینی است.
👈 از طریق مطالعات دقیق تاریخی، می‌توان نشان داد که غالب اصطلاحات کلیدی دینی، به شکل‌های گوناگون، دست‌خوش تحولات بنیادینِ معنایی شده‌ و گاه معنایی کاملاً متفاوت با معنای اولیه، در قرآن و سنت، یافته‌اند. بررسی علل و آثار این تحولات و نیز بررسی آثار و نتایج آن‌ها می‌تواند مسائل بسیار مهمی را درمورد شیوۀ دین‌داری و نیز روش برخورد مؤمنان با دین خود روشن سازد. در موارد فراوانی، افراد واژه‌ای را در معنایی کاملاً متفاوت و حتی متضاد با معنای قرآنی به کار می‌برند و هم‌چنان گمان می‌کنند که به دین خود پای‌بندند!

➖ یکی از کارهای جالبی که در این زمینه می‌توان انجام داد، بررسی تحول تاریخی مفهوم کفر از قرآن تا حافظ است.
👈 همان‌گونه که می‌دانیم، حافظ قرآن را با چهارده روایت از حفظ بوده و بخشی از زندگی خود را صرف درس قرآن و تأمل در تفاسیر آن کرده است.

👈 بی‌گمان حافظ از نظر قرآن درباره کفر و کافر آگاهی داشته است. با بررسی نظرات او درباره کفر می‌توانیم میزان فاصله نظر او از نظر قرآن را بفهمیم.

➖ از نظر حافظ، کافر کسی است که یکی از شش ویژگی زیر، یا همه آن‌ها را داشته باشد:

خودخواهی، بُخل، تکیه کردن بر تقوا و دانش خود، رنجیدن از دیگران، خزانه‌داریِ میراث‌خوارگان و خامی؛

👈 برای نمونه به ابیات زیر توجه کنید:
🌱 فکر خود و رای خود در عالم رندی نيست
کفر است در اين مذهب خودبينی و خودرايی

🌱 اگر شراب خوری، جرعه‌ای فشان بر خاک
از آن گناه که نفعی رسد به غیر، چه باک؟ ...
چه دوزخی، چه بهشتی، چه آدمی، چه پَری
به مذهب همه کفر طريقت است امساک

🌱 تکيه بر تقوا و دانش در طريقت کافري است
راهرو گر صد هنر دارد، توکل بايدش

🌱 وفا کنيم و ملامت کشيم و خوش باشيم
که در طريقت ما کافری است رنجيدن

🌱 خزينه‌داری ميراث‌خوارگان کفر است
به قول مطرب و ساقی، به فتوی دف و نی

🌱 در مذهب طريقت خامی نشان کفر است
آری طريق دولت چالاکی است و چستی

➖ از این بحث بسیار مختصر دست کم سه نکته مهم را می‌توان استنباط کرد:

• نخست این که کفر یکی از مهم‌ترین و پرتکرارترین مفاهیم در قرآن است، ولی در منظومه فکری حافظ چنین نیست.
کلمه کفر هشت بار، کلمه کافر هشت بار و کلمه کافری دو بار در غزلیات حافظ به کار رفته است؛ بنابراین کلمه کفر و مشتقات آن مجموعاً هجده بار در دیوان حافظ به کار رفته است که بسامد چشمگیری ندارد و معلوم می‌شود این کلمه از کلمات کلیدی دیوان حافظ نیست.

• دوم این که کفر در قرآن هم جنبه اخلاقی دارد و هم جنبه اعتقادی، اما حافظ بیشتر بر روی وجه اخلاقی کفر متمرکز است و به بخش اعتقادی آن توجهی ندارد؛ به همین سبب همه ویژگی‌هایی که حافظ برای کافران برشمرده است، جنبه اخلاقی دارند. او کفر را بر کسی اطلاق می‌کند که خودخواه، بخیل، مغرور و اهل رنجش باشد و از موهبت‌های زندگی بهره نگیرد.

• و سوم این که کفر در قرآن بیشتر متوجه مناسبات میان انسان و خداست، حال آن که در دیوان حافظ کفر در روابط میان انسان‌ها مطرح می‌شود.

👈 به نظر می‌رسد کلمه کفر در هشت قرنی که میان قرآن و حافظ فاصله انداخته است، راه درازی را پیموده و تحولات معنایی مهمی را از سر گذرانده است.

✍#ایرج_شهبازی

➣ T.me/tabeshnet