📅 Sanalar bilan ishlashda 3 ta tuzoq

1️⃣ BETWEEN va timestamp

WHERE created_at BETWEEN '2026-01-01' AND '2026-01-31'

31-yanvar soat 10:00 da yaratilgan yozuv chiqmaydi. Chunki '2026-01-31' aslida 2026-01-31 00:00:00 degani. Butun bir kun yo'qoladi.

✅ To'g'ri usul — yarim ochiq oraliq:

WHERE created_at >= '2026-01-01'
  AND created_at <  '2026-02-01'

Bu ham to'g'ri, ham indexni ishlatadi.

2️⃣ Oy bo'yicha guruhlash

-- PostgreSQL
SELECT DATE_TRUNC('month', sale_date) AS oy, SUM(amount)
FROM sales GROUP BY 1 ORDER BY 1;

-- MySQL
SELECT DATE_FORMAT(sale_date, '%Y-%m') AS oy, SUM(amount)
FROM sales GROUP BY 1 ORDER BY 1;

3️⃣ Vaqt zonasi
Server UTC da, siz Toshkentdasiz. Yarim tundan keyingi buyurtma «kechagi kun» bo'lib hisoblanishi mumkin. Kunlik hisobot 5 soatga siljiydi:

SELECT DATE_TRUNC('day',
    created_at AT TIME ZONE 'Asia/Tashkent') AS kun
FROM orders GROUP BY 1;

📌 Kunlik hisobotdagi raqam boshqa tizimdagi raqamga to'g'ri kelmayotgan bo'lsa — birinchi navbatda shu uchtasini tekshiring.

🎯 Endi amaliyot: Oy kesimida daromad
O'qib tushundingiz — endi o'zingiz yozib ko'ring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

✅ Yechim: oylik o'sish foizi — LAG bilan

WITH oylik AS (
    SELECT DATE_TRUNC('month', sale_date) AS oy,
           SUM(amount) AS jami
    FROM sales
    GROUP BY 1
)
SELECT
    oy,
    jami,
    LAG(jami) OVER (ORDER BY oy) AS otgan_oy,
    ROUND(
        100.0 * (jami - LAG(jami) OVER (ORDER BY oy))
        / NULLIF(LAG(jami) OVER (ORDER BY oy), 0),
    1) AS osish_foiz
FROM oylik
ORDER BY oy;

Uchta muhim nuqta:

🔹 LAG(jami) — oldingi qatordagi qiymatni oladi. Aksincha keyingisi kerak bo'lsa — LEAD.

🔹 NULLIF(x, 0) — nolga bo'lishdan himoya. O'tgan oy savdosi 0 bo'lsa, so'rov xato bermay, NULL qaytaradi. Bu kichik detal ko'p hisobotni buzadi.

🔹 100.0 — nuqta bilan. Butun sonlar bo'linsa, ba'zi bazalarda natija ham butun bo'lib qoladi: 0.25 o'rniga 0.

💡 Birinchi oyda osish_foiz NULL bo'ladi — solishtiradigan oy yo'q. Hisobotda chiroyli ko'rinishi uchun: COALESCE(..., 0) yoki shunchaki chiziqcha.

🔹 Window funksiyalar bo'yicha saytda 37 ta masala bor — LAG, LEAD, SUM OVER, NTILE bilan mashq qilish uchun.

💬 LAG ni bilmagan bo'lsangiz, bugun bitta hisobotingizni shu bilan qayta yozib ko'ring.

🎯 Endi amaliyot: Payme: oylik o'sish
Real keys — o'sha LAG bilan yechiladi 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

♻️ CTE: uzun so'rovni o'qiladigan qilish

WITH — so'rov ichidagi vaqtinchalik nom. Uch qavat ichma-ich subquery o'rniga bosqichma-bosqich mantiq:

WITH faol AS (
    SELECT id, name FROM customers
    WHERE status = 'active'
),
buyurtma AS (
    SELECT customer_id, SUM(amount) AS jami
    FROM orders
    WHERE created_at >= '2026-01-01'
    GROUP BY customer_id
)
SELECT f.name, COALESCE(b.jami, 0) AS jami
FROM faol f
LEFT JOIN buyurtma b ON b.customer_id = f.id
ORDER BY jami DESC;

Bir xil natijani subquery bilan ham olish mumkin, lekin CTE ni yuqoridan pastga o'qiysiz — xuddi retsept kabi.

RECURSIVE CTE — o'ziga murojaat qiladi. Ierarxiya uchun ideal: kim kimga bo'ysunadi?

WITH RECURSIVE zanjir AS (
    -- 1. Boshlang'ich: rahbari yo'q xodim
    SELECT id, name, manager_id, 1 AS daraja
    FROM employees
    WHERE manager_id IS NULL

    UNION ALL

    -- 2. Har qadamda bir pog'ona pastga
    SELECT e.id, e.name, e.manager_id, z.daraja + 1
    FROM employees e
    JOIN zanjir z ON e.manager_id = z.id
)
SELECT * FROM zanjir ORDER BY daraja;

📌 Qayerda kerak: tashkilot tuzilmasi, kategoriya daraxti, kommentlar ostidagi javoblar, yo'nalishlar zanjiri.

⚠️ Rekursiyada doim to'xtash sharti bo'lsin. Ma'lumotda halqa bo'lsa (A → B → A), so'rov cheksiz aylanadi.

🎯 Endi amaliyot: Uch bosqichli CTE zanjiri
O'qib tushundingiz — endi o'zingiz yozib ko'ring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

✅ Ertalabki test javobi: yo'q, tushmaydi

BETWEEN '2026-01-01' AND '2026-01-31' aslida shu degani:

created_at >= 2026-01-01 00:00:00
created_at <= 2026-01-31 00:00:00

Ya'ni 31-yanvarning butun kuni — 00:00:01 dan 23:59:59 gacha — tushib qoladi.

Oyiga bir kun. Yiliga 12 kun. Hisobotda esa hech qanday xato belgisi yo'q: so'rov ishlaydi, raqam chiqadi, shunchaki kamroq.

Yodda tuting:
✅ >= boshi AND < keyingi_boshi — har doim to'g'ri
❌ BETWEEN faqat date tipida xavfsiz
❌ <= '2026-01-31 23:59:59' — deyarli to'g'ri, lekin millisekundlar yo'qoladi

💡 Amaliy maslahat: hisobot yozgach, natijani boshqa manba bilan solishtiring. Raqam 1–3% ga farq qilsa, birinchi gumondor — sana chegarasi.

💬 Shu xato tufayli hisobotingiz noto'g'ri chiqqanmi? Izohda bo'lishing 👇

🎯 Endi amaliyot: Rekursiv: sotuvsiz kunlarni to'ldirish
Sana bilan ishlashning keyingi bosqichi 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

☕ Ertalabki masala: har kategoriyada top 3

Jadval: products(id, name, category, sales_count)

Vazifa: har bir kategoriya bo'yicha eng ko'p sotilgan 3 ta mahsulotni chiqaring.

SELECT category, name, sales_count
FROM products
???

⚠️ Diqqat: ORDER BY sales_count DESC LIMIT 3 ishlamaydi. U butun jadvaldan 3 ta qator beradi, har kategoriyadan emas.

🎯 Bu masala «top N per group» deb ataladi va intervyularda doim uchraydi.

✍️ Yechimingizni izohda yozing — kechqurun tahlil qilamiz 👇

🎯 Endi amaliyot: Har kategoriyada top 3 mahsulot
Masala saytda ham bor — yeching, tizim tekshiradi 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

📊 Qatorlarni ustunga aylantirish (pivot)

Boshliq so'radi: «Har bir mijoz bo'yicha oylar ustun bo'lib tursin».

Bazada esa ma'lumot qator ko'rinishida. Yechim — CASE ni agregat ichiga qo'yish:

SELECT
    customer_id,
    SUM(CASE WHEN EXTRACT(MONTH FROM sale_date) = 1
             THEN amount ELSE 0 END) AS yanvar,
    SUM(CASE WHEN EXTRACT(MONTH FROM sale_date) = 2
             THEN amount ELSE 0 END) AS fevral,
    SUM(CASE WHEN EXTRACT(MONTH FROM sale_date) = 3
             THEN amount ELSE 0 END) AS mart,
    SUM(amount) AS jami
FROM sales
GROUP BY customer_id;

PostgreSQL da qisqaroq usul — FILTER:

SELECT
    customer_id,
    SUM(amount) FILTER (WHERE status = 'paid')     AS tolangan,
    SUM(amount) FILTER (WHERE status = 'pending')  AS kutilmoqda,
    COUNT(*)    FILTER (WHERE amount > 1000000)    AS yirik_buyurtma
FROM orders
GROUP BY customer_id;

O'qilishi ancha oson va tezroq ishlaydi.

📌 Xuddi shu usul bilan bitta so'rovda bir nechta ko'rsatkich hisoblanadi: konversiya, foiz nisbat, holatlar bo'yicha taqsimot. Har biri uchun alohida so'rov yozib, keyin qo'lda birlashtirish shart emas.

💡 Ustunlar soni oldindan ma'lum bo'lmasa (masalan, kategoriyalar o'zgarib tursa), SQL o'zi dinamik ustun yasay olmaydi — bu kod tomonida qilinadi.

🎯 Endi amaliyot: To'lov holatlari bo'yicha pivot
O'qib tushundingiz — endi o'zingiz yozib ko'ring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

✅ Yechim: har kategoriyada top 3

WITH r AS (
    SELECT category, name, sales_count,
           ROW_NUMBER() OVER (
               PARTITION BY category
               ORDER BY sales_count DESC
           ) AS rn
    FROM products
)
SELECT category, name, sales_count
FROM r
WHERE rn <= 3
ORDER BY category, rn;

Nega LIMIT ishlamaydi? Chunki LIMIT butun natijaga qo'llanadi, guruhga emas. SQL da «har guruhdan N ta» degan to'g'ridan-to'g'ri konstruksiya yo'q — shuning uchun avval raqamlaymiz, keyin filtrlaymiz.

Teng natijalar bo'lsa-chi? Ikki mahsulot bir xil sotilgan bo'lsa, ROW_NUMBER ulardan birini tanlaydi (qaysi birini — aniq emas). Ikkalasi ham kerak bo'lsa DENSE_RANK ishlating.

⚠️ Barqarorlik uchun ORDER BY ga ikkinchi ustun qo'shing:

ORDER BY sales_count DESC, id

Aks holda bir xil so'rov har safar boshqa natija berishi mumkin — va buni tushuntirish qiyin bo'ladi.

💬 Siz ROW_NUMBER ni ishlatdingizmi yoki boshqa yo'l topdingizmi?

🎯 Endi amaliyot: Har guruhdan 2 ta (windowsiz)
Bu safar window funksiyasiz — qiyinroq variant 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

💼 SQL suhbatida eng ko'p beriladigan 7 savol

1. INNER va LEFT JOIN farqi?
INNER — faqat mos kelganlar. LEFT — chap jadvalning hammasi, mos kelmasa NULL.

2. WHERE va HAVING?
WHERE guruhlashdan oldin qatorlarni, HAVING guruhlashdan keyin guruhlarni filtrlaydi.

3. COUNT(*) va COUNT(ustun)?
Birinchisi qatorlarni, ikkinchisi NULL bo'lmagan qiymatlarni sanaydi.

4. UNION va UNION ALL?
UNION dublikatlarni olib tashlaydi (saralash kerak — sekinroq), UNION ALL hammasini qo'shadi.

5. Ikkinchi eng yuqori maoshni toping.

SELECT MAX(salary) FROM employees
WHERE salary < (SELECT MAX(salary) FROM employees);

Yoki DENSE_RANK() = 2 bilan — teng maoshlar bo'lsa shu to'g'riroq.

6. Dublikatlarni qanday topasiz?
GROUP BY ustun HAVING COUNT(*) > 1

7. Index nima va qachon ishlamaydi?
Qidiruvni tezlashtiradigan tuzilma. Ustunga funksiya qo'llansa, LIKE '%...' bo'lsa yoki tip mos kelmasa ishlamaydi.

💡 Maslahat: suhbatda javobni aytib qo'ya qolmang — ovoz chiqarib fikrlang. «Avval NULL bormi deb tekshirardim, keyin...» degan gap to'g'ri javobdan ko'ra kuchliroq taassurot qoldiradi.

💬 Sizdan suhbatda qanday SQL savoli so'ralgan? Izohda yozing — keyingi postlarda tahlil qilamiz 👇

🎯 Endi amaliyot: Click: to'lovlar holati bo'yicha hisobot
O'qib tushundingiz — endi o'zingiz yozib ko'ring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

🏁 10 kun: nimalarni ko'rib chiqdik

✅ NULL tuzoqlari — NOT IN, COUNT, uch qiymatli mantiq
✅ So'rovning haqiqiy bajarilish tartibi, WHERE va HAVING
✅ Window funksiyalar: ROW_NUMBER, RANK, DENSE_RANK, LAG
✅ Dublikatlarni topish va o'chirish, DISTINCT antipatterni
✅ Gaps and islands — ketma-ket kunlar
✅ Index qachon ishlamaydi, EXPLAIN ANALYZE
✅ Sana tuzoqlari, BETWEEN va vaqt zonasi
✅ CTE va rekursiya, pivot, top N per group

Bu — bir oylik kurs hajmidagi material. Lekin o'qish bilan tugamaydi.

Premium nima beradi (29 000 so'm/oy):
🔹 Barcha 195 ta masala (bepul rejada — 50 ta)
🔹 4 ta dialekt: PostgreSQL, MySQL, SQL Server, Oracle. Ishingizda qaysi biri bo'lsa — shunda mashq qilasiz
🔹 Har masalada 2-3 ta yechim: oddiydan optimalgacha, index tavsiyalari va query plan tahlili bilan
🔹 Kompaniya track'lari: Click, Payme, Uzum, EPAM, banklar uchun intervyu to'plamlari
🔹 Yillik obunada 2 oy bepul

💡 Avval bepul 50 masalani yeching. Yoqsa — Premium'ga o'tasiz, yoqmasa hech narsa yo'qotmaysiz.

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

☕ Ertalabki masala: oxirgi yozuv

Jadval: payments(id, client_id, paid_at, amount)

Vazifa: har bir mijozning eng oxirgi to'lovini chiqaring — mijoz, sana va summa.

SELECT client_id, paid_at, amount
FROM payments
???

⚠️ MAX(paid_at) bilan GROUP BY qilsangiz, summa qaysi to'lovniki ekani yo'qoladi. Bu — eng ko'p uchraydigan tuzoq.

🎯 «Har guruhdan oxirgi qator» — amaliy ishda haftada bir marta kerak bo'ladigan naqsh.

✍️ Yechimingizni izohda yozing, 20:00 da uch xil usulni ko'rsataman 👇

🎯 Endi amaliyot: Har mijozning oxirgi to'lovi
Masala saytda tayyor — yeching, tizim javobingizni tekshiradi 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

🔗 JOIN turlari: qachon qaysi biri

INNER JOIN — faqat ikkala jadvalda ham mos keladigan qatorlar.
Buyurtma bergan mijozlar.

LEFT JOIN — chap jadvalning hammasi, mos kelmasa NULL.
Barcha mijozlar, buyurtmasi bor-yo'qligidan qat'i nazar.

RIGHT JOIN — LEFT ning teskarisi. Amalda kam ishlatiladi: jadvallar o'rnini almashtirib LEFT yozish o'qilishi osonroq.

FULL OUTER JOIN — ikkala tomonning hammasi. Ikki tizim ma'lumotini solishtirganda foydali: qaysi biri qayerda yo'q.

CROSS JOIN — har qator har qator bilan. 5 × 4 = 20 qator. Kalendar × filial kabi to'liq matritsa yasashda kerak.

Eng ko'p uchraydigan ehtiyoj — «mos kelmaganlarni topish»:

SELECT c.*
FROM customers c
LEFT JOIN orders o ON o.customer_id = c.id
WHERE o.id IS NULL;

Bu — «anti-join» naqshi. LEFT JOIN qilib, keyin NULL qolganlarni olasiz.

⚠️ Venn diagrammalarini unuting. JOIN to'plamlarni kesishtirmaydi — u qatorlarni juftlashtiradi. Shuning uchun 1:N bog'lanishda qatorlar soni oshadi.

🎯 Endi amaliyot: A da bor, B da yo'q
Anti-join naqshini mustahkamlang 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

✅ Yechim: har guruhdan oxirgi qator — 3 usul

1. ROW_NUMBER (universal, hamma bazada ishlaydi)

WITH r AS (
    SELECT *, ROW_NUMBER() OVER (
        PARTITION BY client_id ORDER BY paid_at DESC
    ) AS rn
    FROM payments
)
SELECT client_id, paid_at, amount FROM r WHERE rn = 1;

2. DISTINCT ON (faqat PostgreSQL, eng qisqasi)

SELECT DISTINCT ON (client_id) client_id, paid_at, amount
FROM payments
ORDER BY client_id, paid_at DESC;

3. Korrelyatsion subquery (eski bazalar uchun)

SELECT p.*
FROM payments p
WHERE p.paid_at = (
    SELECT MAX(paid_at) FROM payments
    WHERE client_id = p.client_id
);

❌ Nega GROUP BY bilan bo'lmaydi?

SELECT client_id, MAX(paid_at), amount   -- xato
FROM payments GROUP BY client_id;

amount qaysi qatorniki? Baza bilmaydi. PostgreSQL xato beradi, MySQL esa tasodifiy qiymat qaytaradi — bu yomonroq, chunki so'rov «ishlaydi» va xato sezilmaydi.

⚠️ Bir mijozda ikki to'lov bir xil vaqtda bo'lsa, 1 va 2-usul bittasini tanlaydi, 3-usul esa ikkalasini qaytaradi. Shuni hisobga oling.

🎯 Endi amaliyot: Mijozning birinchi va oxirgi buyurtmasi
Endi ikkalasini bitta so'rovda chiqaring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

🚀 SQL Master’da katta yangilanish tayyorlanyapti
Yaqin orada sqlmaster.uz’ga mavzular bo’yicha darslar, yangi masalalar va yana bir nechta yangiliklar qo’shiladi. Nimani birinchi qilishimizni esa siz hal qilasiz. Yuqoridagi so’rovnomada ovoz bering 👆
🙏 Bitta iltimos:
SQL o’rganayotgan yoki intervyuga tayyorlanayotgan bitta do’stingizga shu kanalni yuboring. Sizga 10 soniya, unga esa haqiqatan foydali manba.
Biz qanchalik ko’p bo’lsak, o’zbek tilida shuncha sifatli SQL kontent chiqara olamiz.
💾 sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

🪞 Self-join: jadvalni o'ziga qo'shish

Ba'zan kerakli ma'lumot bitta jadval ichida bo'ladi. Masalan, xodim va uning rahbari bir jadvalda:

employees(id, name, salary, manager_id)

Rahbarning ismini chiqarish uchun jadvalni o'ziga qo'shamiz:

SELECT e.name AS xodim,
       m.name AS rahbar
FROM employees e
LEFT JOIN employees m ON m.id = e.manager_id;

Bu yerda e va m — bir jadvalning ikki «nusxasi». Alias'siz bunday so'rov yozib bo'lmaydi, chunki baza qaysi name haqida gapirayotganingizni tushunmaydi.

Klassik intervyu savoli: rahbaridan ko'p maosh oladigan xodimlar.

SELECT e.name, e.salary, m.salary AS rahbar_maoshi
FROM employees e
JOIN employees m ON m.id = e.manager_id
WHERE e.salary > m.salary;

💡 LEFT yoki INNER? Rahbari yo'q xodim (direktor) ham ro'yxatda kerak bo'lsa — LEFT JOIN. Yuqoridagi taqqoslashda esa INNER to'g'ri: rahbari yo'q odamni solishtirib bo'lmaydi.

📌 Self-join yana qayerda: takrorlangan yozuvlarni juftlab topish, ketma-ket qatorlarni solishtirish (window bo'lmagan bazalarda), bir guruhdagi elementlar juftligi.

🎯 Endi amaliyot: Rahbaridan ko'p maosh oladigan xodimlar
Klassik intervyu masalasi — o'zingiz yozib ko'ring 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz

✅ Javob: 20 qator

CROSS JOIN shartsiz ishlaydi: 5 × 4 = 20. Shart yozmasdan oddiy vergul bilan FROM a, b deb yozsangiz ham xuddi shu natija chiqadi — bu «tasodifiy CROSS JOIN», eng qimmat xatolardan biri. Million qatorli ikki jadvalni shunday qo'shsangiz, server qotadi.

Lekin CROSS JOIN ataylab ham kerak bo'ladi.

Vazifa: har bir filialning har bir kun bo'yicha savdosini chiqaring — savdo bo'lmagan kunlar ham 0 bilan ko'rinsin.

Oddiy GROUP BY bunday qila olmaydi: bazada yozuv yo'q bo'lsa, natijada ham qator bo'lmaydi. Yechim — avval to'liq matritsa yasash:

SELECT b.name, d.day, COALESCE(SUM(s.amount), 0) AS jami
FROM branches b
CROSS JOIN generate_series(
    '2026-10-01'::date, '2026-10-31'::date, '1 day'
) AS d(day)
LEFT JOIN sales s
       ON s.branch_id = b.id
      AND s.sale_date = d.day
GROUP BY b.name, d.day
ORDER BY b.name, d.day;

📌 Naqsh: CROSS JOIN bilan «bo'lishi kerak» ni yasang, LEFT JOIN bilan «bor» ni ustiga qo'ying. Grafiklar va hisobotlarda bo'shliq qolmaydi.

🎯 Endi amaliyot: Kalendar generatsiyasi
Xuddi shu naqsh — kalendar yasash 👇

➖➖➖➖➖➖➖➖
💾 Amaliyot: sqlmaster.uz
📢 @sqlmasteruz