Shımbay rayonında "Kásipler tańlawı" sheńberinde "Tigiwshilik" tańlawınıń sektor basqıshları 2-may kúni “Future star” JSHJ imaratında bolıp ótedi.
❗️Tańlaw tastıyıqlanǵan nızam talaplarına tiykar ótkeriledi.
❗️Tańlawda tek ǵana 18-30 jastaǵı beshtashabbus.uz saytınan dizimnen ótken jaslar qatnasıw huquqına iye.
❗️Tańlaw tastıyıqlanǵan nızam talaplarına tiykar ótkeriledi.
❗️Tańlawda tek ǵana 18-30 jastaǵı beshtashabbus.uz saytınan dizimnen ótken jaslar qatnasıw huquqına iye.
"Агар темир ишлатилмаса, занглайди. Агар сув ҳаракатланиб турмаса, айнийди. Агар киши фикрламаса, ақлда ҳам шундай ҳолат юз беради"
© Леонардо Да Винчи
«Ўтмишингга боққанингда бош кийимингни олиб, унга ҳурмат кўрсат. Келажакка боққанингда эса, ЕНГИНГНИ ШИМАР!».
© Бернард Шоу
© Леонардо Да Винчи
«Ўтмишингга боққанингда бош кийимингни олиб, унга ҳурмат кўрсат. Келажакка боққанингда эса, ЕНГИНГНИ ШИМАР!».
© Бернард Шоу
<<ШЫМБАЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ТАРИЙХЫ>>
1-бап. Шымбай қаласының пайда болыўы ҳәм оның раўажланыў
тарийхы ҳаққында.
1.1. Шымбай қаласының пайда болыўы ҳәм раўажланыўы
Ғәрезсизлик жылларында Қарақалпақстан илимпазлары тәрепинен
халқымыз тарийхы бойынша көплеген изертлеў жумыслары алып барылды.
Президентимиз И.А.Каримов, «Бизлердиң ҳәр биримиз өз миллетимизди
сүйиўимиз, оның өтмишин, тарийхын үйрениўимиз шәрт. Ҳәр бир адам өз
үрим-путағын билгени жаман болмайды. Бирақ ең әўеле бизлер улыўма
миллий мәплер ушын бирликте гүресиўимиз, миллеттиң абырайын
көтериўимиз ҳәм оны нурлы келешекке алып барыўымыз керек»1
- деген еди.
Сонлықтан да халқымыздың тарийхын ҳәр тәреплеме үйрениўде
халқымыздың ертеден киятырған мийрасларын сақлап киятырған тарийхый
қала Шымбай қаласының орны айрықша әҳмийетке ийе. Шымбай қаласының
пайда болыўы ҳәм раўажланыў тарийхы ҳаққында халқымыз арасында ҳәр
қыйлы әпсаналардың бар екенлигин көрсетиў менен бирге, илимпазлар
тәрепиненде бир қанша изертлеў жумыслары алып барылған. Бул
әпсаналарды үйрениўде ҳәм қала тарийхындағы орнын көрсетип бериўде
көпшилик илимпазлардың мийнет еткенлигин атап өтиўимизге болады.
Олардың арасында С.Камалов, Т.А.Жданко, Қ.Айымбетов, Р.Қосбергенов,
У.Шалекенов, М.Мәмбетуллаев, В.Ягодин, Х.Есбергенов, А.Алламуратов,
О.Юсупов, М.Қарлыбаев, А.Қудияровлардың илимий мийнетлерин көрсетип
өтиўимизге болады. Сондай-ақ қала тарийхын үйрениўде У.Рахматуллаев,
Ө.Пайзуллаев, У.Хожаназаров ҳәм тағы басқа да ҳәр қыйлы кәсип
ийелериниң китапларында, газета ҳәм журналлардағы мақалаларында
белгили дәрежеде мағлыўматлар алыўымызға болады. Соған қарамастан
Шымбай қаласы ҳаққындағы ҳәр қыйлы мазмундағы, мәйли ол илимий ме,
көркем шығарма ма, халық аўыз еки әдебиятының нусқалары ма еледе халық
арасынан изертлеўшилер ҳәм қызығыўшылар тәрепинен табылып
тарийхымызды байытып киятырғанлығының гуўасы боламыз.
Халқымыздың тарийхындағы аңыз ҳәм әпсаналарға итибар берип
қарасақ, оғада бай екенлигин билиў менен бирге Шымбай қаласының пайда
болыўы ҳәм раўажланыўы ҳаққында да халық арасында көплеген аңыз ҳәм
әпсаналардың барлығының гүўасы болдық. Оны халық өз тәжрийбелеринен
келтирип шығарған. Олар халықтың руўхый суўсынын қандырған, руўхый
байлығына айналған.
Қарақалпақ халқының аўызеки әдебиятын изертлеген, белгили илимпаз
Қ.Айымбетовтың баянлаўынша Шымбай қаласының пайда болыўы
еситиўимше, қала пайда болмастан бурын бул жерде Чин-бай деген адам
[1 Каримов И.А. Жаңаша ойлаў - дәўир талабы. Н. 1997, 23-бет.]
мәкан еткен. Көшпели шарўалар қыс айлары келип үш-төрт айлаған
малларын сатып жазы менен азық болғандай дән ғәллелерин алып саўда
қылады екен. Ал, бәҳәр айы келип, жаз шыққаннан кейин Шымбайдың
базары жабылып, саўда сатлық ислери тоқтайды екен. Ал соңғы заманлары
Шымбай қыста да, жазда базар болып, Шымбай қаласы үлкен шәҳәр, үлкен
қала болған екен дейди.1
XIX әсирдиң 70-жыллары халық аўзынан жазып алынған рус
экспедициясының ағзаларының мағлыўматында, ҳәзирги Шымбайдың
орнында Шахтемир деп аталыўшы қала болған. Ол қала буннан 150 жылдан
алдынырақ қырғыз Шахтемир деген киси тәрепинен салынған ҳәм ол
қаланың ийеси-ҳәкими болған. Арадан 10, 20 жыллар өткеннен кейин яғный
буннан 130-140 жыллар бурын Қоңыратлы Алмамбет Өгиз деген Адам көп
нөкер менен қалаға басып кирип, Шахтемирди өлтиреди. Соннан кейин
арадан 40-50 жылдай өткенде ҳәр қыйлы себеплер менен халық қаланы
таслап Чигил-Буги (ол Шылпық болса итимал) деген жерге көшип кетеди.
Соннан арадан бир неше жыллар өткен соң Шахтемир қаласына жақын
жердеги көл бойында жасайтуғын Шыныбай деген бай адам қарабаханасы
шығып қалған қаланы қайта тиклейди. Кейин усы адамның аты менен
аталған дейди.
2 Ал, Шымбай деп аталыўы туўралы әпсана ҳаққында У.
Рахметуллаевтың пикиринше «бурын ҳәзирги Шымбай қаласының орнында
1-бап. Шымбай қаласының пайда болыўы ҳәм оның раўажланыў
тарийхы ҳаққында.
1.1. Шымбай қаласының пайда болыўы ҳәм раўажланыўы
Ғәрезсизлик жылларында Қарақалпақстан илимпазлары тәрепинен
халқымыз тарийхы бойынша көплеген изертлеў жумыслары алып барылды.
Президентимиз И.А.Каримов, «Бизлердиң ҳәр биримиз өз миллетимизди
сүйиўимиз, оның өтмишин, тарийхын үйрениўимиз шәрт. Ҳәр бир адам өз
үрим-путағын билгени жаман болмайды. Бирақ ең әўеле бизлер улыўма
миллий мәплер ушын бирликте гүресиўимиз, миллеттиң абырайын
көтериўимиз ҳәм оны нурлы келешекке алып барыўымыз керек»1
- деген еди.
Сонлықтан да халқымыздың тарийхын ҳәр тәреплеме үйрениўде
халқымыздың ертеден киятырған мийрасларын сақлап киятырған тарийхый
қала Шымбай қаласының орны айрықша әҳмийетке ийе. Шымбай қаласының
пайда болыўы ҳәм раўажланыў тарийхы ҳаққында халқымыз арасында ҳәр
қыйлы әпсаналардың бар екенлигин көрсетиў менен бирге, илимпазлар
тәрепиненде бир қанша изертлеў жумыслары алып барылған. Бул
әпсаналарды үйрениўде ҳәм қала тарийхындағы орнын көрсетип бериўде
көпшилик илимпазлардың мийнет еткенлигин атап өтиўимизге болады.
Олардың арасында С.Камалов, Т.А.Жданко, Қ.Айымбетов, Р.Қосбергенов,
У.Шалекенов, М.Мәмбетуллаев, В.Ягодин, Х.Есбергенов, А.Алламуратов,
О.Юсупов, М.Қарлыбаев, А.Қудияровлардың илимий мийнетлерин көрсетип
өтиўимизге болады. Сондай-ақ қала тарийхын үйрениўде У.Рахматуллаев,
Ө.Пайзуллаев, У.Хожаназаров ҳәм тағы басқа да ҳәр қыйлы кәсип
ийелериниң китапларында, газета ҳәм журналлардағы мақалаларында
белгили дәрежеде мағлыўматлар алыўымызға болады. Соған қарамастан
Шымбай қаласы ҳаққындағы ҳәр қыйлы мазмундағы, мәйли ол илимий ме,
көркем шығарма ма, халық аўыз еки әдебиятының нусқалары ма еледе халық
арасынан изертлеўшилер ҳәм қызығыўшылар тәрепинен табылып
тарийхымызды байытып киятырғанлығының гуўасы боламыз.
Халқымыздың тарийхындағы аңыз ҳәм әпсаналарға итибар берип
қарасақ, оғада бай екенлигин билиў менен бирге Шымбай қаласының пайда
болыўы ҳәм раўажланыўы ҳаққында да халық арасында көплеген аңыз ҳәм
әпсаналардың барлығының гүўасы болдық. Оны халық өз тәжрийбелеринен
келтирип шығарған. Олар халықтың руўхый суўсынын қандырған, руўхый
байлығына айналған.
Қарақалпақ халқының аўызеки әдебиятын изертлеген, белгили илимпаз
Қ.Айымбетовтың баянлаўынша Шымбай қаласының пайда болыўы
еситиўимше, қала пайда болмастан бурын бул жерде Чин-бай деген адам
[1 Каримов И.А. Жаңаша ойлаў - дәўир талабы. Н. 1997, 23-бет.]
мәкан еткен. Көшпели шарўалар қыс айлары келип үш-төрт айлаған
малларын сатып жазы менен азық болғандай дән ғәллелерин алып саўда
қылады екен. Ал, бәҳәр айы келип, жаз шыққаннан кейин Шымбайдың
базары жабылып, саўда сатлық ислери тоқтайды екен. Ал соңғы заманлары
Шымбай қыста да, жазда базар болып, Шымбай қаласы үлкен шәҳәр, үлкен
қала болған екен дейди.1
XIX әсирдиң 70-жыллары халық аўзынан жазып алынған рус
экспедициясының ағзаларының мағлыўматында, ҳәзирги Шымбайдың
орнында Шахтемир деп аталыўшы қала болған. Ол қала буннан 150 жылдан
алдынырақ қырғыз Шахтемир деген киси тәрепинен салынған ҳәм ол
қаланың ийеси-ҳәкими болған. Арадан 10, 20 жыллар өткеннен кейин яғный
буннан 130-140 жыллар бурын Қоңыратлы Алмамбет Өгиз деген Адам көп
нөкер менен қалаға басып кирип, Шахтемирди өлтиреди. Соннан кейин
арадан 40-50 жылдай өткенде ҳәр қыйлы себеплер менен халық қаланы
таслап Чигил-Буги (ол Шылпық болса итимал) деген жерге көшип кетеди.
Соннан арадан бир неше жыллар өткен соң Шахтемир қаласына жақын
жердеги көл бойында жасайтуғын Шыныбай деген бай адам қарабаханасы
шығып қалған қаланы қайта тиклейди. Кейин усы адамның аты менен
аталған дейди.
2 Ал, Шымбай деп аталыўы туўралы әпсана ҳаққында У.
Рахметуллаевтың пикиринше «бурын ҳәзирги Шымбай қаласының орнында
бурынлары қалың тоғайлық болып, оның ортасынан аққан өзектиң еки
бойында қарақалпақтың аўыллары жайласқан. Сол аўыллардың биринен
талап излеп шыққан ағайинли Шыныбай ҳәм Тыныбай деген жигитлер усы
жерди мәкан басып, өзлерине имаратлар тиклеп, дийханшылық пенен
шуғылланада. Олар дийханшылықтың барлық түрлерин еккен ҳәм оннан мол
өним жыйнап алған. Себеби бул жерлер ҳасылдарлы топырақлы болып,
егинге қолайлы болған. Ағайинлилер жыйнап алған өнимлерин қоңсыларына
апарып сатып турған. Буны көрген аўылласлары менен қоңсы аўыллардан
басқа адамлар да көшип келип қоныс басады ҳәм енди бул дәслепки еки адам
қоныс басқан жер, бир неше жыл өткеннен кейин кем-кемнен үлкейип қалаға
айналған. Ағайинли еки жигит, халқымыздың барлық дақылларын егип,
олардан мол зүрәәт жыйнап алып, сол дәнлерин алыстағы Үргенч, Хийўа ҳәм
Чаржаў базарларына апарып, оны чай, қант, күкирт ҳәм тағы басқа
нәрселерге аўмастырып қайтқан. Кейинирек олар Бухара ҳәм Астрахан
базарларына барып саўда ислеп, ол жерлердеги затларды әкелип, Шымбай
базарына сатып, дөгеректеги халықтың қызығыўшылығын туўдырып,
олардың қалаға көплеп жыйналыўына себеп болған. Усындай ҳәртәреплеме
алып барылған саўда-сатлықтың нәтийжесинде, Шыныбайдың аты шығып
[1 Айымбетов Қ. Халық даналығы Н.1988. 258 - бет.
2 Қарақалпақлардың тарийхы бойынша дереклер.//Əмиўдәрья журналы, 1991, №7, 125-бет]кетеди. Халық аңызына байланыслы қала усы адамның атына қойылыўы
итимал».
Тап усындай әңгиме Қараөзек районындағы ҳәзирги «Қуралпа» дийхан
фермер хожалығында жасаған Қалийла Қосыбаевтан да жазып алынған.
Оның айтыўынша әкесиниң атасы Уламбек, көбинесе көл жағалап өскен
бескемпир аўылының бир атадан өсип-өнген 40 тай хожалығының базар
жумысларын питкериў ушын гөне Үргенч, Хийўаға ҳәм Шайхы Аббас
базарларына барып қант, чай, күкирт ҳәм тағы басқа көплеген хожалыққа
керекли нәрселерин алып қайтып турғанын, әкеси Қосыбайдың талай
мәртебе айтқанын еситтим дейди. Ол ўақытларда Шымбай жоқарыдағы
қалалардай үлкен болмаған менен әдеўир дәрежеде базары бар үлкен аўыл
екенин айтады. Ол 1830-жылларға туўра келеди.1
Жоқарыдағы илимпазлардың мийнетлеринде келтирилген аңызларға
итибар берип қарасақ ҳәр қайсысы ҳәр қыйлы бағдарда айтылады. Бирақ
қаланың келип шығыў тарийхы адам аты менен байланыслы болып, улыўма
адамды адамгершиликке, жақсылыққа, мийрим-шәпәәтке, инсапқа
тәрбиялайтуғын бағдарда айтылады.
Усы мазмундағы аңыз халқымыз тарийхында белгили орын ийелеген
инсанлардың бири Сийфулғабит Мәжитовтың шығармалар жыйнағында да
бериледи. Бирақ бул шығармалар жыйнағында жоқарыдағы китапқа
қарағанда Шымбай қаласының қуралыўы, Шымбайдың атасы, Дәўқара деген
атамаларда бөлип бериледи. Ал улыўма олардың мазмунын алып қарайтуғын
болсақ бир-биринен айырмашылығы жоқ.
2
Соның менен бирге бул аңыз 1995-жылы қарақалпақ халық аңызлары
ҳәм анекдотлары атамасы менен шыққан китаптада келтириледи.
Усы аңызлардан көрип отырғанымыздай-ақ қала тарийхының пайда
болыўы бир неше жыллар тереңде екенлигинен гүўалық береди. Халық
арасындағы усындай аңыз ҳәм әпсаналар еледе биз билмеген
вариантларының бар болыўы мүмкин. Оларды жыйнаў ҳәм үйрениў ҳәр
биримиздиң алдымыздағы ўазыйпа болыўы керек.
Қаланың пайда болыўы республикамыздың ҳәм рус илимпазларының
илимий изертлеўлеринде VI-XI әсирлерде Əмиўдәрьяның оң жағалығында
бурынғы Кердер дәрьясы бойында, Кердер қаласы орнында жайласқанлығы
ҳаққында бир қатар тарийхый дәреклерде анықламалар берилген.
Шымбай қаласының аймағы ерте дәўирлерден баслап-ақ бул жерде
жасаған көп санлы халықлары, олардың экономикалық ҳәм мәдений
раўажланыўы менен белгили болған. Тарийхый жазба мағлыўматларда XVII-
XVIII әсирлерге келип, бул қала Шах Темир деген ат пенен белгили болған.
[1 Пайзуллаев Ө. Шымбай изертлеўлер ҳәм аңызларда. Н.1993. 14-15-бетлер.
бойында қарақалпақтың аўыллары жайласқан. Сол аўыллардың биринен
талап излеп шыққан ағайинли Шыныбай ҳәм Тыныбай деген жигитлер усы
жерди мәкан басып, өзлерине имаратлар тиклеп, дийханшылық пенен
шуғылланада. Олар дийханшылықтың барлық түрлерин еккен ҳәм оннан мол
өним жыйнап алған. Себеби бул жерлер ҳасылдарлы топырақлы болып,
егинге қолайлы болған. Ағайинлилер жыйнап алған өнимлерин қоңсыларына
апарып сатып турған. Буны көрген аўылласлары менен қоңсы аўыллардан
басқа адамлар да көшип келип қоныс басады ҳәм енди бул дәслепки еки адам
қоныс басқан жер, бир неше жыл өткеннен кейин кем-кемнен үлкейип қалаға
айналған. Ағайинли еки жигит, халқымыздың барлық дақылларын егип,
олардан мол зүрәәт жыйнап алып, сол дәнлерин алыстағы Үргенч, Хийўа ҳәм
Чаржаў базарларына апарып, оны чай, қант, күкирт ҳәм тағы басқа
нәрселерге аўмастырып қайтқан. Кейинирек олар Бухара ҳәм Астрахан
базарларына барып саўда ислеп, ол жерлердеги затларды әкелип, Шымбай
базарына сатып, дөгеректеги халықтың қызығыўшылығын туўдырып,
олардың қалаға көплеп жыйналыўына себеп болған. Усындай ҳәртәреплеме
алып барылған саўда-сатлықтың нәтийжесинде, Шыныбайдың аты шығып
[1 Айымбетов Қ. Халық даналығы Н.1988. 258 - бет.
2 Қарақалпақлардың тарийхы бойынша дереклер.//Əмиўдәрья журналы, 1991, №7, 125-бет]кетеди. Халық аңызына байланыслы қала усы адамның атына қойылыўы
итимал».
Тап усындай әңгиме Қараөзек районындағы ҳәзирги «Қуралпа» дийхан
фермер хожалығында жасаған Қалийла Қосыбаевтан да жазып алынған.
Оның айтыўынша әкесиниң атасы Уламбек, көбинесе көл жағалап өскен
бескемпир аўылының бир атадан өсип-өнген 40 тай хожалығының базар
жумысларын питкериў ушын гөне Үргенч, Хийўаға ҳәм Шайхы Аббас
базарларына барып қант, чай, күкирт ҳәм тағы басқа көплеген хожалыққа
керекли нәрселерин алып қайтып турғанын, әкеси Қосыбайдың талай
мәртебе айтқанын еситтим дейди. Ол ўақытларда Шымбай жоқарыдағы
қалалардай үлкен болмаған менен әдеўир дәрежеде базары бар үлкен аўыл
екенин айтады. Ол 1830-жылларға туўра келеди.1
Жоқарыдағы илимпазлардың мийнетлеринде келтирилген аңызларға
итибар берип қарасақ ҳәр қайсысы ҳәр қыйлы бағдарда айтылады. Бирақ
қаланың келип шығыў тарийхы адам аты менен байланыслы болып, улыўма
адамды адамгершиликке, жақсылыққа, мийрим-шәпәәтке, инсапқа
тәрбиялайтуғын бағдарда айтылады.
Усы мазмундағы аңыз халқымыз тарийхында белгили орын ийелеген
инсанлардың бири Сийфулғабит Мәжитовтың шығармалар жыйнағында да
бериледи. Бирақ бул шығармалар жыйнағында жоқарыдағы китапқа
қарағанда Шымбай қаласының қуралыўы, Шымбайдың атасы, Дәўқара деген
атамаларда бөлип бериледи. Ал улыўма олардың мазмунын алып қарайтуғын
болсақ бир-биринен айырмашылығы жоқ.
2
Соның менен бирге бул аңыз 1995-жылы қарақалпақ халық аңызлары
ҳәм анекдотлары атамасы менен шыққан китаптада келтириледи.
Усы аңызлардан көрип отырғанымыздай-ақ қала тарийхының пайда
болыўы бир неше жыллар тереңде екенлигинен гүўалық береди. Халық
арасындағы усындай аңыз ҳәм әпсаналар еледе биз билмеген
вариантларының бар болыўы мүмкин. Оларды жыйнаў ҳәм үйрениў ҳәр
биримиздиң алдымыздағы ўазыйпа болыўы керек.
Қаланың пайда болыўы республикамыздың ҳәм рус илимпазларының
илимий изертлеўлеринде VI-XI әсирлерде Əмиўдәрьяның оң жағалығында
бурынғы Кердер дәрьясы бойында, Кердер қаласы орнында жайласқанлығы
ҳаққында бир қатар тарийхый дәреклерде анықламалар берилген.
Шымбай қаласының аймағы ерте дәўирлерден баслап-ақ бул жерде
жасаған көп санлы халықлары, олардың экономикалық ҳәм мәдений
раўажланыўы менен белгили болған. Тарийхый жазба мағлыўматларда XVII-
XVIII әсирлерге келип, бул қала Шах Темир деген ат пенен белгили болған.
[1 Пайзуллаев Ө. Шымбай изертлеўлер ҳәм аңызларда. Н.1993. 14-15-бетлер.
2 Мәжитов Сийфулғабит. Шығармалары Н.1992 161-164 бетлер.]Бағдад естеликлерин изертлеп, оның нәтийжелери академик С.Камалов,
М.Мамбетуллаев, Х.Есбергеновлар тәрепинен жәрияланған еди.
Шымбай қаласы яғный оның алдыңғы аты Шахтемир дәўири ҳәм усы
қала ҳаққында дәслепки мағлыўматларды үлкемизге келген рус елшилери
Гладышев ҳәм Муравинлер берип, олар өз мийнетинде Шахтемир қаласының
басқарылыўы, хожалық турмысы ҳаққында жазып қалдырыў менен бирге,
сызған картасында да Шахтемирди көрсетип өтеди.
Т.А.Жданко, қазақ ҳәм қарақалпақлар арасына 1741-жылы келген
поручик Д.Гладышев пенен геодизист Муравинлер Арал ийелигиниң екинши
орайын Шахтемир қаласын барып көрди. Ал усы қала ҳәзирги Шымбайға
жақын жерде орналасқан еди деп жазады.
1
Тарийхшы илимпазлар Б.Шамамбетов ҳәм тарийхшы О.Юсупов пенен
биргеликте дүзген «Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халықлары тарийхы
бойынша дереклер» атамасындағы мийнетинде Шымбайға байланыслы
көплеген мағлыўматлар келтириледи. Сондай-ақ У.Рахматуллаев «Шымбай»
деген киси атынан Шымбай қаласы пайда болған деп жазды. Тарийхшы
О.Юсупов пикиринше Шымбай қаласы ең дәслеп 1850-жылы белгили, бурын
кишкене аўыл, кәрўан жол бойындағы қыслаў қорған орын болған дейди.
Белгили археолог Я.Гулямов Шымбай қаласынан бурын бул жерде Бағдад
каналы болған, сол жерде қорған қала болды деп жазды. Академик
В.В.Бартольд мийнетинде Шымбай қаласы жеринде орта әсирде Кердер
шәҳәри деп көрсетилген. О.Юсупов тарийхый дереклерден 1689-жылы
«Чинбай» деген ел басшысының Улы дәрьядан 53 шақрым жерде макән жайы
болды деп көрсетеди. Солай етип, Əмиўдәрьяның төменги ойпатында
«Шымбайлылар» XVI-XVII әсирлерде қоныс басқан, жасаған аўылдан қорған
қала, соң үлкен шәҳәрге шекемги тарийхый раўажланыўды өтти деп
көрсетеди.2
XIX әсирге келип Шымбай қаласы Əмиўдәрьяның төмениндеги ең ири
саўда-экономикалық, административлик, мәдений орайға айланады.
Үлкемизге келген саяхатшылар, елшилер ҳәм тағы басқада мақсетте
келгенлер дәслеп Шымбайға тоқтаған. Соның менен бирге Патша Россиясы
жаўлап алғаннан кейин де Шымбай қаласы ҳәм оның әтирапы рус
илимпазларының дыққат орайында болған. Бул ҳаққында Каульбарс,
Каразин, Собольев, Риза Кули Мырза ҳәм тағы басқалар мағлыўмат береди.
Шымбай қаласы ҳәзирги атама менен шығыс тиллериндеги жазба
дереклерде 1730-жылларда ал, рус рус тилиндеги жазба дәреклерде 1810-
жыллардан баслап гезлеседи.
[1 Жданко Т.А. Қарақалпақлардың тарийхый-этнографиялық очерклери.// Əмиўдәрья журналы, 1992,
№10, 112-бет
2 Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халықлары тарийхы бойынша дереклер. Н. 1995, 39-40-бетлер.]10
Шымбай атамасының келип шығыўы ҳаққында басқаларға қарағанда
арнаўлы изертлеў жумыс жүргизип пикир айтқан Қ.Əбдимуратов болып,
оның “Неге усылай аталған” атамасындағы китабында айтып өтеди.
Белгили этнограф тарийхшы Х.Есбергенов Шымбай қаласының пайда
болыўы ҳәм раўажланыў басқышлары ҳаққында тынымсыз изертлеў
жүргизген илимпазлардың бири болып есапланады. Қаланың жасын
анықлаўда, қала ишиндеги ҳәм оның әтирапындағы естеликлерди үйрениўде
үлкен үлес қосқан.
Шымбай қаласының ҳәр тәреплеме раўажланыўына халық арасында
“Кесе жол” аты менен белгили жолдың қаланы басқа қалалар менен
байланыстырыўы үлкен әҳмийетке ийе. Сонлықтан да Шымбай қаласы Кеңес
ҳәкимияты дәўиринде де өзиниң әҳмийетин жоғалтпастан, керисинше 1926-
жылы қала статусын алыўға ерисип, ҳәттеки Қарақалпақстан Автономиялы
ўәлаятының пайтахты болыў ушын ҳәрекетлер исленди. 1931-жылы қалада
дәслепки санаат кәрханаларының бири пахта тазалаў заводы, бурынғы
қаладағы бардамлы исбилерменлердиң кишкене заводларының тийкарында
иске қосылды. 1913-жылғы жоңышқа тухым тазалаў заводы өз өнимлерин
сыртқа шығарып тек ғана Шымбайдың емес, ал халқымыздың атын жәҳәнге
танытқан еди.
👉 https://t.me/shaxtemir
М.Мамбетуллаев, Х.Есбергеновлар тәрепинен жәрияланған еди.
Шымбай қаласы яғный оның алдыңғы аты Шахтемир дәўири ҳәм усы
қала ҳаққында дәслепки мағлыўматларды үлкемизге келген рус елшилери
Гладышев ҳәм Муравинлер берип, олар өз мийнетинде Шахтемир қаласының
басқарылыўы, хожалық турмысы ҳаққында жазып қалдырыў менен бирге,
сызған картасында да Шахтемирди көрсетип өтеди.
Т.А.Жданко, қазақ ҳәм қарақалпақлар арасына 1741-жылы келген
поручик Д.Гладышев пенен геодизист Муравинлер Арал ийелигиниң екинши
орайын Шахтемир қаласын барып көрди. Ал усы қала ҳәзирги Шымбайға
жақын жерде орналасқан еди деп жазады.
1
Тарийхшы илимпазлар Б.Шамамбетов ҳәм тарийхшы О.Юсупов пенен
биргеликте дүзген «Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халықлары тарийхы
бойынша дереклер» атамасындағы мийнетинде Шымбайға байланыслы
көплеген мағлыўматлар келтириледи. Сондай-ақ У.Рахматуллаев «Шымбай»
деген киси атынан Шымбай қаласы пайда болған деп жазды. Тарийхшы
О.Юсупов пикиринше Шымбай қаласы ең дәслеп 1850-жылы белгили, бурын
кишкене аўыл, кәрўан жол бойындағы қыслаў қорған орын болған дейди.
Белгили археолог Я.Гулямов Шымбай қаласынан бурын бул жерде Бағдад
каналы болған, сол жерде қорған қала болды деп жазды. Академик
В.В.Бартольд мийнетинде Шымбай қаласы жеринде орта әсирде Кердер
шәҳәри деп көрсетилген. О.Юсупов тарийхый дереклерден 1689-жылы
«Чинбай» деген ел басшысының Улы дәрьядан 53 шақрым жерде макән жайы
болды деп көрсетеди. Солай етип, Əмиўдәрьяның төменги ойпатында
«Шымбайлылар» XVI-XVII әсирлерде қоныс басқан, жасаған аўылдан қорған
қала, соң үлкен шәҳәрге шекемги тарийхый раўажланыўды өтти деп
көрсетеди.2
XIX әсирге келип Шымбай қаласы Əмиўдәрьяның төмениндеги ең ири
саўда-экономикалық, административлик, мәдений орайға айланады.
Үлкемизге келген саяхатшылар, елшилер ҳәм тағы басқада мақсетте
келгенлер дәслеп Шымбайға тоқтаған. Соның менен бирге Патша Россиясы
жаўлап алғаннан кейин де Шымбай қаласы ҳәм оның әтирапы рус
илимпазларының дыққат орайында болған. Бул ҳаққында Каульбарс,
Каразин, Собольев, Риза Кули Мырза ҳәм тағы басқалар мағлыўмат береди.
Шымбай қаласы ҳәзирги атама менен шығыс тиллериндеги жазба
дереклерде 1730-жылларда ал, рус рус тилиндеги жазба дәреклерде 1810-
жыллардан баслап гезлеседи.
[1 Жданко Т.А. Қарақалпақлардың тарийхый-этнографиялық очерклери.// Əмиўдәрья журналы, 1992,
№10, 112-бет
2 Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халықлары тарийхы бойынша дереклер. Н. 1995, 39-40-бетлер.]10
Шымбай атамасының келип шығыўы ҳаққында басқаларға қарағанда
арнаўлы изертлеў жумыс жүргизип пикир айтқан Қ.Əбдимуратов болып,
оның “Неге усылай аталған” атамасындағы китабында айтып өтеди.
Белгили этнограф тарийхшы Х.Есбергенов Шымбай қаласының пайда
болыўы ҳәм раўажланыў басқышлары ҳаққында тынымсыз изертлеў
жүргизген илимпазлардың бири болып есапланады. Қаланың жасын
анықлаўда, қала ишиндеги ҳәм оның әтирапындағы естеликлерди үйрениўде
үлкен үлес қосқан.
Шымбай қаласының ҳәр тәреплеме раўажланыўына халық арасында
“Кесе жол” аты менен белгили жолдың қаланы басқа қалалар менен
байланыстырыўы үлкен әҳмийетке ийе. Сонлықтан да Шымбай қаласы Кеңес
ҳәкимияты дәўиринде де өзиниң әҳмийетин жоғалтпастан, керисинше 1926-
жылы қала статусын алыўға ерисип, ҳәттеки Қарақалпақстан Автономиялы
ўәлаятының пайтахты болыў ушын ҳәрекетлер исленди. 1931-жылы қалада
дәслепки санаат кәрханаларының бири пахта тазалаў заводы, бурынғы
қаладағы бардамлы исбилерменлердиң кишкене заводларының тийкарында
иске қосылды. 1913-жылғы жоңышқа тухым тазалаў заводы өз өнимлерин
сыртқа шығарып тек ғана Шымбайдың емес, ал халқымыздың атын жәҳәнге
танытқан еди.
👉 https://t.me/shaxtemir
#ONLINE
#Shımbay_rayonında_jaslar_arasında
#Kásipler_tańlawı_ótkerilmekte
🔹Búgin 2-may kúni Shımbay rayonı “Future star” JSHJ imáratında "Bes baslama olimpiadasi" sheńberinde "Tigiwshilik" kásibi boyınsha "Kásipler tańlawı"nıń sektor basqıshı bolip otpekte.
Bunda máhállelerden kelgen 18-30 jastaǵı jaslar balalar ushın zamanagóy kiyimlerdi tigip óz-ara bellespekte
👉👉https://t.me/krshimbay
#Shımbay_rayonında_jaslar_arasında
#Kásipler_tańlawı_ótkerilmekte
🔹Búgin 2-may kúni Shımbay rayonı “Future star” JSHJ imáratında "Bes baslama olimpiadasi" sheńberinde "Tigiwshilik" kásibi boyınsha "Kásipler tańlawı"nıń sektor basqıshı bolip otpekte.
Bunda máhállelerden kelgen 18-30 jastaǵı jaslar balalar ushın zamanagóy kiyimlerdi tigip óz-ara bellespekte
👉👉https://t.me/krshimbay
⚡️ "Kasblar tanlovi" doirasida 2-3 may kunlari o‘tkaziladigan "Hunarmandchilik" tanlovining sektor bosqichi shartlari.
❗️Tanlovda ushbu nizomda belgilangan shartlardan chetga chiqish TAQIQLANADI!
Diqqat bilan nizom bilan tashishib chiqish tavsiya etiladi!!!
@material_5tashabbus
❗️Tanlovda ushbu nizomda belgilangan shartlardan chetga chiqish TAQIQLANADI!
Diqqat bilan nizom bilan tashishib chiqish tavsiya etiladi!!!
@material_5tashabbus
⚡️ "Kasblar tanlovi" doirasida 3-4-may kunlari o‘tkaziladigan "Oshpazlik" tanlovining sektor bosqichi shartlari.
❗️Tanlovda ushbu nizomda belgilangan shartlardan chetga chiqish TAQIQLANADI!
Diqqat bilan nizom bilan tashishib chiqish tavsiya etiladi!!!
@material_5tashabbus
❗️Tanlovda ushbu nizomda belgilangan shartlardan chetga chiqish TAQIQLANADI!
Diqqat bilan nizom bilan tashishib chiqish tavsiya etiladi!!!
@material_5tashabbus
Forwarded from Nodavlat oliy ta'lim muassasalari
@Nodavlattalim.pdf
178.5 KB
#nodavlat_oliygoh
⚡️ Diplomi O‘zbekistonda tan olinadigan oliygohlar nechta?
Bugungi kunda 78 ta nodavlat xususiy OTMda litsenziya bor. Ushbu ro'yxatdagi 78 ta oliygohning diplomi Oʻzbekistonda tan olinadi. (Faylda ro'yxat keltirilgan)
Asos: “Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunning 31-moddasi
Manba: tdi.uz
🇺🇿 @nodavlattalim — nodavlat oliy ta’lim muassasalari haqida sodda tilda yozuvchi kanal
Bugungi kunda 78 ta nodavlat xususiy OTMda litsenziya bor. Ushbu ro'yxatdagi 78 ta oliygohning diplomi Oʻzbekistonda tan olinadi. (Faylda ro'yxat keltirilgan)
Asos: “Taʼlim toʻgʻrisida”gi qonunning 31-moddasi
Manba: tdi.uz
Please open Telegram to view this post
VIEW IN TELEGRAM
💰 Forbes ma'lumotlariga ko'ra 2023 yilda eng ko'p maosh oladigan sportchilar:
👉 https://t.me/shaxtemir
👉 https://t.me/shaxtemir
#Kásipler_tańlawı
#Ónermentshilik
⚡️Búgin Shımbay rayonı 24-sanlı Balalar muzika hám kórkem-óner mektebinde “Bes baslama olimpiadası” sheńberinde "Kásipler tańlawı"nıń "Ónermentshilik" jónelisi boyınsha sektor basqıshı bolıp óttı. Qızǵın ótken tańlaw nátiyjesine kóre:
1-sektordan Taza jol APJ,
2-sektordan Gúlistan MPJ,
3-sektordan Baxıtlı APJ
4-sektordan Orjap MPJ jasları sıylı
🥇 orındı qolǵa kiritip tańlawdıń rayonlıq basqıshına jollamanı qolǵa kiritti.
🟢Tańlaw jeńimpazlarına kiyingi basqıshta awmet tileymiz.
👉👉https://t.me/krshimbay
#Ónermentshilik
⚡️Búgin Shımbay rayonı 24-sanlı Balalar muzika hám kórkem-óner mektebinde “Bes baslama olimpiadası” sheńberinde "Kásipler tańlawı"nıń "Ónermentshilik" jónelisi boyınsha sektor basqıshı bolıp óttı. Qızǵın ótken tańlaw nátiyjesine kóre:
1-sektordan Taza jol APJ,
2-sektordan Gúlistan MPJ,
3-sektordan Baxıtlı APJ
4-sektordan Orjap MPJ jasları sıylı
🥇 orındı qolǵa kiritip tańlawdıń rayonlıq basqıshına jollamanı qolǵa kiritti.
🟢Tańlaw jeńimpazlarına kiyingi basqıshta awmet tileymiz.
👉👉https://t.me/krshimbay