Цудоўная песьня рацэ Галядзянцы (зара Чурыліха), што зараз на маскоўшчыне.

https://youtu.be/yxWguIBupOk?feature=shared

APPI STESSE GALINDISKAN EMNIN
twaise wundan kai teksei emprikin
tit tauta sebbei wukaui rikins
titet wirs sin wartinna prei gennan

zmui stesses galindiskan appin
twaise pints eit pa auktaisin laiptan
kwei iskirstun izarwin palaipsan?
kwei aupaltun izarwiskan nabbin?

deiwe steisan pamistans galindans
twaise spartis sin dabber auklippa
mes kirdim twajjan spartin izlipant
mes kirdim twajjan warrin izlendant

Галядзкай рацэ
твая вада няхай цячэ наперад,
так краіна заклікае дастойных
так муж зьвяртаецца да жонкі

чалавеча галядзкай ракі
твой шлях па высокіх усходах
дзе пачуць сапраўднае ўказаньне?
дзе знайсьці сапраўдны пуп?

Божа пакінутай голядзі
твая сіла яшчэ хавае сябе
мы чуем тваю сілу, якая падымаецца
мы чуем тваю сілу, якая вылазіць

#прусы

Балоты — гэта галоўная адметнасьць ландшапту Беларусі і яны адыгралі вялікую ролю ў нашае гісторыі. Нажаль, у савецкія часы прыроду не шанавалі і зараз багнаў у разы два-тры меней, а раней яны складалі амаль 70-80% тэрыторыі сучаснай Беларусі і гэта не магло не адбіцца на мове, бо захавалася вельмі шмат назваў відаў багнаў, вось некалькі прыкладаў:

Багна - балота без расьліннасьці, нагадвае проста бруд;
імшар - мохавае балота;
алёс - травяністае балота сярод лесу;
твань - топкая мясцовасьць, самая безнадзейная багна;
тракеня - топкае мейсца, дзе правальваюцца жывёлы;
цякмо - крынічнае балота або топкае мейсца пасярод балота дзе стаіць вада
блуша - мохавае балота для пракладкі сьценаў
шарэц - балота з шэрым мохам

Таксама ё словы: пеля, клон, лом, сігла, дзягна, вязь, дыхлінка, мрай, нажма, нетра

Прускія паясы крыжацкага часу.

Як паказваюць дадзеныя археалёгіі паўднёваўсходняй Балтыі, прускія паясы XIII-XIV стст. мелі як мяйсцовае паходжаньне, так і ствараліся па ўзоры ордэнскіх паясоў. Апошнія, у сваю чаргу, маглі несці квадратныя накладкі з крыжом, перанятыя ордэнскімі ювелірамі ў старажытнага насельніцтва суч. Латвіі. Наяўнасьць імітацый рыцарскіх паясоў у пахаваннях прускіх нобіляў не азначае прыняцце імі рыцарскага званьня.

«Жамойты, не хвалюйцеся. Мы пасьпяшаем да Міндоўга, будзем яго намаўляць і пагражаць, пакуль усё гэтае хрысьціянства не стане яму ненавісным»

Так казаў Князь Літвы Транята. Вядома гэтыя словы дадумалі крыжацкія храністы, але цытата адлюстроўвае тагачаснае становішча.

#вкл

Старац.
Урывак (пер. К. Цвіркі).

Паспявай жа, вайдэлоце
Штось з літоускіх нашых песняў
Як я сны б свае у самоце
Мовай роднаю развесніў!
Ты спявай, каб стылі жылы.
Пра багоў пра нашых даўніх.
Пра князёу вялікіх слаўных,
Пра чароўны край наш мілы,
Пра лясы, палі і пашу
Пра наш мёд, гасціннасць нашу
Пра курганы, дзе ў спакоі
Спяць Альгердавыя' воі
Пра іх славу — з сілай новай
Мне спявай айчыннай мовай
Песні памяць нам вяртаюць
Даўніну ўсю ўваскрашаюць
Помніш, гэту — на вяселле
На маім ты пеу вясёла
Гэту ж во — як мы пад хмелем
Трэслі хаты ляшскіх сёлаў
Нас вялі князі ў паходы —
Не злічыў бы нашых вояў
Зніклі усе ужо назаўсёды
Толькі мы ўцалелі двое
Бы ад пушчы два старыя
Вязы-берасты сівыя,
Што стаяць адны ў самоце.
Заспявай жа, вайдэлоце!

1822-1829

Аўтар вершу Аляксандар Ходзька нарадзіўся ў мястэчку Крывічы. Падчас вучобы ў Вільні ўступіў у Таварыства філарэтаў, быў блізкім сябрам Міцкевіча і пісаў вершы на матывы беларускіх паданняў. Пасля вывучаў народы Персіі, выкладаў у парыжскім універсітэце.

#паэзія

Чырвоная валока і паганскія сьвяцілішчы ля в. Хажова (каля Маладэчна).

Поле паміж Капачамі, Груздава і Хажова, на якіх знаходзяцца курганы, яшчэ нядаўна мясцовыя менавалі Чырвонай валокай. Па іх расповядах тут колісь вельмі даўно была бітва вялікая ды крывавая настолькі, што крывёю забітых была ахварбавана чырваньню ўся даліна. Адзіны ўцалелы рыцар пасьля бітвы блукаў па полю, пакуль ня стрэўся з добрым селянінам, які даў яму прытулак. За сваё выратаваньне ён паабяцаў пабудаваць тут царкву. Царкву можна бачыць і зараз.

Гэтае паданьне мае пад сабою рэальныя гістарычныя падзеі: грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432–1438 г. Вось што пра гэта піша хроніка Быхаўца:

...адтуль пайшлі да Маладэчны. І прыйшла вялікаму князю Свідрыгайлу вестка, што літва за імі пагоняю ідзе. І князь вялікі Свідрыгайла паслаў супраць іх князя Міхаіла, ваяводу кіеускага, а з ім паслаў іншых князёў рускіх. Яны пайшлі перамаглі лана Пятра Манігірдавіча і літву, адных пазабівалі, а другіх палавілі у Капачах...

Таксама вядома, што недалёка ад гэтых курганоў, было сьвяцілішча паганскае, а яшчэ ў пачатку ХХ ст. тут стаяў стод, «грубай працы». Цікавей ўсяго, што ў гэтай мясцовасьці гэта не адзінае капішча: Ф. Пакроўскім было запісана, што ў Хоўхлава быў «паганскі ахвярнік», у Даўцэвічах былі магілы жрацоў-крывейтаў, у суседніх Душыцах раней прыносілі ахвярапрынашэньні, а па дарозе ў Ракаў раней стаялі пліты з выявай яшчураў. Яшчэ трэба прыгадаці крыж у Палачанах.

#капішча #вкл

Роздум каля руінаў Гедымінавага замка.

Пер. — К. Цвірка

...Ды той разбой, разгул, пажары,
Руіны вёсак, попел хатаў
Па ўсім распальвалі абшары
Святую помсту, гнеў сарматаў.
І прысягалі сёлы — з краю
Гнаць крыжакоў, знішчаць іх зграю
Вастрыў наш люд употай зброю
І, перакрыушы плынь рачную,
Кідаўся трушчыць грамадою
Крыжацкіх суднаў немач злую
У ход ішлі ў святым памкненні
Сякера, доўбня і паленне.
А потым меч ліцвіна грозны
З яго палёў, з усёй краіны
Гнаў аж пад полюс той марозны
Чужынцаў хіжыя дружыны —
Каб зноў ісці араць у поле,
Сваю шукаць у працы долю.
Прабеглі так вякі, як хвілі,
Ды люд, ад чужака свабодны,
Уладзе уласнай, збройнай сіле
Дарма даверыу край свой родны.
Ён ад нягод, ад звад гняўлівых
Здабычай стау суседзяў хцівых...

Аўтар вершу быў адным з самых актыўных філаматаў, ён з самага пачатку сваёй паэтычнай творчасці выкарыстоўваў тутэйшы фальклёр (напр. ягоны верш-ідылія «Купалле»). За антыцарскую дзейнасць быў сасланы ў Сібір, але да канца жыцця быў верны Бацькаўшчыне.

#паэзія #ВКЛ