Til o'rganyapmizmi yoki ma'daniyat ?

Bir paytlar bobomdan eshitganman: "Til bilgan el biladi". O'shanda men buni "ko'p til bilsang, ko'p odam bilan gaplashasan" deb tushungandim. Endi o'ylab qarasam, gap boshqacharoq ekan. Til bilgan o'sha tilda o'ylaydigan elning ichiga kirib qoladi, qaysi eshikdan kirganini ham bilmay.
Inglizcha "I" har gapda katta harf bilan yoziladi. Bu shunchaki imlo qoidasi emas shaxsni ( individualizm) "biz"dan oldinga qo'yib qo'yadigan butun bir qarashning belgisi. Yapon tilida-chi? "Men" so'zining o'n xil ko'rinishi bor, har biri suhbatdoshga qarab tanlanadi. Bizning o'zbek tilida ham shunga o'xshash narsa bor: katta va kichiklarga "siz", yaqin tengdosh bo'lsa "sen", bobomga gap qaytarmaslik mustaqil firkga ega bo'lmaslik emas, bu tarbiyamizning asoslaridan edi.
Demak til o'rganganimizda biz so'zlarni emas, miya ichida bir uy quryapmiz, vaa o'sha uyda kim yashashini ko'p holda bilmaymiz.
Maktabda ingliz tili darsligini ochaman. Birinchi mavzu "My weekend". Keyingisi "Hobbies". Uchinchisi restoran, sayohat, party. Yaxshi, bular ham hayotning bir qismi. Lekin nimadir yetishmaydi.
Onamga atalgan bir bo'lim qani? Mahalladagi ma'rakaga borib salom berish odobi qaysi darsda? Otamning to'rda o'tirishi, kichikning chap tomonda turishi bu qaysi grammatikada? Yo'q. Bo'lmaydi ham, chunki o'rganilayotgan tilda bu hayotiy yozilmagan qoidalar yo'q.
Boshida bu kichik gap bo'lib tuyuladi. Keyin sezmasdan bola katta bo'ladi va "katta odam qanday yashaydi" degan savolga javobi darslikdan keladi: yakshanba kuni " party" , do'st bilan Coffee shop, yiliga ikki marta Trip yoki camping va yoki olaylik successni faqat moliyaviy hayotga bog'lab qo'ygan holda shakilanib keladi.
"Til axir vosita-ku, qo'rqmasa ham bo'ladi" ko'pchilik shunday deydi.
Lekin bolg'a bir necha yil qo'lda yotsa, qo'lning shaklini ham o'zgartiradi. Tilshunoslikda Sapir-Whorf gipotezasi degan narsa bor qisqasi, tilda yo'q tushunchani miya ham qiyin tushunadi.
Bizning tilimizda "andisha", "or", "hayo", "ibol" degan so'zlar bor. Inglizchaga o'tkazsangiz "shame" yoki "modesty" deb qo'yiladi, tamom. Lekin "andisha" bilan "shame" bu ikki dunyo. Andisha o'zingni boshqaning o'rniga qo'yib ko'rib, uni xijolat qilmaslik. Shame o'zing qilgan ish uchun ichingda yuzaga keladigan tuyg'u. Ikkalasi ham kerak, lekin bittasi yo'qolsa, miyada o'rnini egallash uchun tildagi muboqil tushuncha joylashadi.
Xalqimizda bir gap bot "har kim o'z tilida tush ko'radi" derdi. Endi o'ylab ko'ring, agar tushni o'z tilingizda ko'rmasangiz, ko'rganingiz kimning tushi?
Mana shundan keyin qiziq narsa boshlanadi. Inglizcha o'rganaverib, uni amalda ishlatish uchun YouTube, Netflix, podkastga sho'ng'iymiz. Har birida o'z hayot qarashi singdirilgan bu ayblovemas, har xalq o'z hikoyasini aytadi. Lekin biz o'sha hikoyani o'lchov qilib olib, o'zimizni o'lchashga tushgandekmiz nazarimda. Kelin-kuyov masalasiga "individual freedom" ko'zoynagi bilan qarasak, ota-ona g'amxo'rligi "boundaries violation"ga aylanadi, mahalla esa "lack of privacy" va biz birdaniga "qoloq jamiyatda yashar ekanmiz" degan xulosaga kelamiz.
Aslida-chi? Aslida jamiyatimiz qoloq emas boshqa mantiqda qurilgan. Bu mantiqiy me'zonlarda mahalla nazorat emas, xavfsizlik to'ri. Ota-ona aralashuvi bosim emas, javobgarlik. Qo'shni hayoti bilan qiziqish burun suqish emas, oqibat. Biz buni begona o'lchov bilan o'lchayapmiz, o'lchovga sig'madi, va biz buyerda xatolik bor demoqdamiz. Xuddi tarozida uzunlikni o'lchaganga o'xshaydi. Tarozi yomon emas, uzunlik ham yomon emas shunchaki bir-biriga to'g'ri kelmaydi.
Endi o'zimizga bir savol beraylik. Inglizcha besh daqiqa "career growth" yoki "personal branding" haqida ravon gapira olamizmi? Ko'pchiligimiz: ha. Endi o'zbekcha besh daqiqa "mahalladagi tarbiyaning bola ruhiyatiga ta'siri" haqida shu darajada chuqur gapira olamizmi?
O'zim ham shu yerda qoqilaman, va bu juda muhim qoqilish, chunki shuni anglatadiki, men o'zbekchada shunchaki suhbatlashishni o'rganganman, fikrlashni emas. Inglizchada esa fikrlashni o'rganganman.

👉 Davomi