2- مرزهاي همگرا ( نزديك شونده):
در اين نواحي، صفحات به سوي هم حركت ميكنند و در نتيجه پديده فرونشست پوسته اقيانوسي در گوشته اتفاق ميافتد. همگرايي ممكن است در مرز تصادم دو پوسته قارهاي نيز اتفاق بيفتد و باعث ايجاد سامانههاي كوهستاني گردد. با اضافه شدن پوسته جديد در رشته كوههاي اقيانوسي، پوسته قديمي اقيانوسي در طول مرزهاي همگرا دوباره به گوشته باز ميگردد تا مساحت زمين ثابت بماند. (تصوير 6)
در اين نواحي، صفحات به سوي هم حركت ميكنند و در نتيجه پديده فرونشست پوسته اقيانوسي در گوشته اتفاق ميافتد. همگرايي ممكن است در مرز تصادم دو پوسته قارهاي نيز اتفاق بيفتد و باعث ايجاد سامانههاي كوهستاني گردد. با اضافه شدن پوسته جديد در رشته كوههاي اقيانوسي، پوسته قديمي اقيانوسي در طول مرزهاي همگرا دوباره به گوشته باز ميگردد تا مساحت زمين ثابت بماند. (تصوير 6)
- مرزهاي گسل امتداد لغز:
مرزهايي كه در آنها صفحات بصورت سايشي از كنار هم عبور ميكنند و هيچگونه اضمحلالي در مرزها ايجاد نشده و پوسته جديدي توليد و پوسته قديمي
نابود نميشود. بيشتر گسلهاي امتداد لغز در طول رشته كوههاي اقيانوسي قرار گرفتهاند؛ با وجود اين تعدادي نيز در داخل قارهها وجود دارند، مانند گسل سن آندرياس در كاليفرنيا و گسل آلپين در زلاندنو. اين حركت باعث ايجاد كرنش در سنگهاي دو سمت گسل ميگردد و گاهاً سنگها انرژي ذخيره شده را به صورت زلزلههاي بزرگي رها ميكنند. مانند زلزله 1906 كه سان فرانسيسكو را ويران كرد.(تصوير7).
مرزهايي كه در آنها صفحات بصورت سايشي از كنار هم عبور ميكنند و هيچگونه اضمحلالي در مرزها ايجاد نشده و پوسته جديدي توليد و پوسته قديمي
نابود نميشود. بيشتر گسلهاي امتداد لغز در طول رشته كوههاي اقيانوسي قرار گرفتهاند؛ با وجود اين تعدادي نيز در داخل قارهها وجود دارند، مانند گسل سن آندرياس در كاليفرنيا و گسل آلپين در زلاندنو. اين حركت باعث ايجاد كرنش در سنگهاي دو سمت گسل ميگردد و گاهاً سنگها انرژي ذخيره شده را به صورت زلزلههاي بزرگي رها ميكنند. مانند زلزله 1906 كه سان فرانسيسكو را ويران كرد.(تصوير7).
بررسي لرزهخيزي كشورمان ايران:
کشورمان ایران در یکی از لرزه خیزترین مناطق جهان قرار گرفته است، آمار نشانگر آن است که 83 درصد مناطق مسکونی کشور روی خط زلزله قرار دارند و این امر آسیبپذیری مناطق مسکونی در مقابل وقوع زلزله را زیاد میکند. در زیر بررسی لرزهنگاری شهر تبریز به عنوان یکی از زلزله خیزترین مناطق ایران و دنیا مورد بحث بیشتر قرار میگیرد.
کشورمان ایران در یکی از لرزه خیزترین مناطق جهان قرار گرفته است، آمار نشانگر آن است که 83 درصد مناطق مسکونی کشور روی خط زلزله قرار دارند و این امر آسیبپذیری مناطق مسکونی در مقابل وقوع زلزله را زیاد میکند. در زیر بررسی لرزهنگاری شهر تبریز به عنوان یکی از زلزله خیزترین مناطق ایران و دنیا مورد بحث بیشتر قرار میگیرد.
بررسي لرزه نگاري تبريز :
قرار گرفتن تبريز در مجاورت دو خط گسله شمال تبريز و گسل آذرشهر «دهخوارقان» باعث ميشود تا با جنبان شدن هر كدام از اين گسلهاي فعال، شهر تبريز و اطراف آن در معرض زلزله مهيبي قرار بگيرد. تحقيقات حاكي از خطر بسيار بالاي زلزله در اين شهر تاريخي است. سيستم گسل شمال تبريز در شمال و شمال شرقي فرو افتادگي درياچه اروميه، يك پهنه شكستگي با طول عمومي حدود 250 كيلومتر ميباشد. از طرف ديگر سيستم گسل آذرشهر – تبريز با روند شمال شرقي – جنوب غربي در قسمت غرب شهر تبريز قرار دارد كه اين دو سيستم دقيقاً در محل شهر تبريز با هم تداخل ميكنند در پژوهشهاي پيشين نشان داده شده است كه چنين پهنههاي برخوردي در ناحيه شمال غربي ايران عموميت داشته و اساساً رخداد زمين لرزههاي مخرب با روندهاي ياد شده كنترل ميگردد. دادههاي بدست آمده از شبكه لرزه نگاري آذربايجان نشان از تراكم رويدادهاي لرزهاي با بزرگي 4-1 در پيرامون اين دو سيستم گسل دارد. چنين دادههايي مويد فعال بودن اين گسل حتي در حال حاضر است. به گونهاي كه زمين لرزه 1641 ميلادي دهخوارقان (آذرشهر كنوني) به احتمال زياد بر اثر جنبان شدن سيستم گسله اخير است. به اين ترتيب با در نظر گرفتن مرزها و گرههاي لرزه زمين ساختي (كه يكي از آنها برشهر تبريز منطق است) گسيختگي مجدد گسل شمال تبريز محرز ميباشد.
قرار گرفتن تبريز در مجاورت دو خط گسله شمال تبريز و گسل آذرشهر «دهخوارقان» باعث ميشود تا با جنبان شدن هر كدام از اين گسلهاي فعال، شهر تبريز و اطراف آن در معرض زلزله مهيبي قرار بگيرد. تحقيقات حاكي از خطر بسيار بالاي زلزله در اين شهر تاريخي است. سيستم گسل شمال تبريز در شمال و شمال شرقي فرو افتادگي درياچه اروميه، يك پهنه شكستگي با طول عمومي حدود 250 كيلومتر ميباشد. از طرف ديگر سيستم گسل آذرشهر – تبريز با روند شمال شرقي – جنوب غربي در قسمت غرب شهر تبريز قرار دارد كه اين دو سيستم دقيقاً در محل شهر تبريز با هم تداخل ميكنند در پژوهشهاي پيشين نشان داده شده است كه چنين پهنههاي برخوردي در ناحيه شمال غربي ايران عموميت داشته و اساساً رخداد زمين لرزههاي مخرب با روندهاي ياد شده كنترل ميگردد. دادههاي بدست آمده از شبكه لرزه نگاري آذربايجان نشان از تراكم رويدادهاي لرزهاي با بزرگي 4-1 در پيرامون اين دو سيستم گسل دارد. چنين دادههايي مويد فعال بودن اين گسل حتي در حال حاضر است. به گونهاي كه زمين لرزه 1641 ميلادي دهخوارقان (آذرشهر كنوني) به احتمال زياد بر اثر جنبان شدن سيستم گسله اخير است. به اين ترتيب با در نظر گرفتن مرزها و گرههاي لرزه زمين ساختي (كه يكي از آنها برشهر تبريز منطق است) گسيختگي مجدد گسل شمال تبريز محرز ميباشد.
تاريخ زلزلههاي تبريز :
تاريخ كهن شهر تبريز گوياي زلزلههاي مخرب فراواني در اين شهر است. جهت واقف شدن به اهميّت موضوع زمين لرزههاي شهر تبريز، ذكر اين نكته كافي است كه زلزله 18 دي ماه سال 1158 هـ . ش (1780 ميلادي) بعنوان يكي از مخربترين و مرگبارترين زلزلههاي جهان با 77000 كشته در ليستي كه از سوي سازمان زمين شناسي آمريكا متتشر گرديده است، خودنمايي ميكند. براي اثبات خطر لرزه خيزي زياد تبريز همين بس كه شهر تبريز در طول تاريخ مكتوب خود 12 بار با خاك يكسان شده است. تعدادي از اين تاريخهاي مهم عبارتند از : 791 ميلادي ، 858 ميلادي ، 1041 ميلادي ، 1721 ميلادي و آخرين زمين لرزه، زلزله مهيب سال 1780 ميلادي.
تاملی کوتاه در مطالب ذکر شده ، این سوال را در ذهن پدیدار میسازد؛ چه باید کرد؟
در ادامه 13 راهکار در جهت کاهش خطرات و خسارات ناشی از زمین لرزه آورده شده است دقت در حوادث ناگوار ناشی از زمین لرزه در کشورمان توجه به چنین راهکارهایی را صد چندان میکند.
تاريخ كهن شهر تبريز گوياي زلزلههاي مخرب فراواني در اين شهر است. جهت واقف شدن به اهميّت موضوع زمين لرزههاي شهر تبريز، ذكر اين نكته كافي است كه زلزله 18 دي ماه سال 1158 هـ . ش (1780 ميلادي) بعنوان يكي از مخربترين و مرگبارترين زلزلههاي جهان با 77000 كشته در ليستي كه از سوي سازمان زمين شناسي آمريكا متتشر گرديده است، خودنمايي ميكند. براي اثبات خطر لرزه خيزي زياد تبريز همين بس كه شهر تبريز در طول تاريخ مكتوب خود 12 بار با خاك يكسان شده است. تعدادي از اين تاريخهاي مهم عبارتند از : 791 ميلادي ، 858 ميلادي ، 1041 ميلادي ، 1721 ميلادي و آخرين زمين لرزه، زلزله مهيب سال 1780 ميلادي.
تاملی کوتاه در مطالب ذکر شده ، این سوال را در ذهن پدیدار میسازد؛ چه باید کرد؟
در ادامه 13 راهکار در جهت کاهش خطرات و خسارات ناشی از زمین لرزه آورده شده است دقت در حوادث ناگوار ناشی از زمین لرزه در کشورمان توجه به چنین راهکارهایی را صد چندان میکند.
-1- فرهنگ سازی:
امروزه تاثیر فرهنگ عمومی بر تسهیل کارها در جوامع بشری بر کسی پوشیده نیست. عصر حاضر عصر اطلاعات میباشد، در این عصر افرادی موفقترند که دارای اطلاعات درست بیشتری باشند. پایه و اساس پیشرفت، اطلاعات، آگاهی و دانش درست است لذا اگر بخواهیم دارای جامعههای پیشرفته در زمینههای مختلف باشیم، باید زمینه را برای اطلاع رسانی درست و سریع به آحاد جامعه فراهم نماییم. در هر شاخه که اطلاع رسانی ضعیف باشد، میزان عقب ماندگی و ضرر دهی بیشتر است. با توجه به موقعیت قرار گیری کشور ایران، هر از چندی وقوع پدیده زلزله خسارتهای مالی و جانی سنگين را بر پیکره جامعه وارد مینماید که علت اصلی این امر عدم اطلاع رسانی درست و کافی میباشد . در زلزله با قشر آسیب دیده عظیمی مواجهیم که باید هماهنگي لازم با همدیگر را داشته باشند، پر واضح است که ایجاد چنین هماهنگی در مواقع بحران امکانپذیر نیست. چنین اعمال نرم افزاری باید پیش از زلزله بارها و بارها برای مردم توضیح داده شده و امکان تمرین عملی فراهم آید. مانورهای زلزله زمانی که با کیفیت مطلوب انجام یابند در ظهور چنین هماهنگیهایی در مواقع بحران موثر ميباشند. بسط و نهادینه کردن فرهنگ ایمنی و رعایت قوانین و ضوابط ایمنی از مهمترین ارکان جهت کاهش خسارات ناشی از زلزله است.
امروزه تاثیر فرهنگ عمومی بر تسهیل کارها در جوامع بشری بر کسی پوشیده نیست. عصر حاضر عصر اطلاعات میباشد، در این عصر افرادی موفقترند که دارای اطلاعات درست بیشتری باشند. پایه و اساس پیشرفت، اطلاعات، آگاهی و دانش درست است لذا اگر بخواهیم دارای جامعههای پیشرفته در زمینههای مختلف باشیم، باید زمینه را برای اطلاع رسانی درست و سریع به آحاد جامعه فراهم نماییم. در هر شاخه که اطلاع رسانی ضعیف باشد، میزان عقب ماندگی و ضرر دهی بیشتر است. با توجه به موقعیت قرار گیری کشور ایران، هر از چندی وقوع پدیده زلزله خسارتهای مالی و جانی سنگين را بر پیکره جامعه وارد مینماید که علت اصلی این امر عدم اطلاع رسانی درست و کافی میباشد . در زلزله با قشر آسیب دیده عظیمی مواجهیم که باید هماهنگي لازم با همدیگر را داشته باشند، پر واضح است که ایجاد چنین هماهنگی در مواقع بحران امکانپذیر نیست. چنین اعمال نرم افزاری باید پیش از زلزله بارها و بارها برای مردم توضیح داده شده و امکان تمرین عملی فراهم آید. مانورهای زلزله زمانی که با کیفیت مطلوب انجام یابند در ظهور چنین هماهنگیهایی در مواقع بحران موثر ميباشند. بسط و نهادینه کردن فرهنگ ایمنی و رعایت قوانین و ضوابط ایمنی از مهمترین ارکان جهت کاهش خسارات ناشی از زلزله است.
-2- تهیه نقشههای لرزه خیزی کشور و تقسیم مناطق به 4 گروه با خطر كم، متوسط، بالا و خيلي بالا :
تهیه چنین نقشههایی باعث خواهد شد تا در تهیه طرحهایی هم چون طرحهای جامع شهری از گسترش شهر به مناطق لرزه خیز جلوگیری به عمل
آید و از افزایش تراکم در مناطق پرخطر و لرزه خیز ممانعت گردد، زیرا باعث میشود بطور مستقیم بر افزایش تلفات تاثیر بگذاریم. به عنوان نمونه گسل شمال تبریز که روزگاری از 3 كيلومتري تبريز عبور میکرد، درحال حاضر جزو یکی از محلههای شهر تبریز به حساب میآید و شهرکهای باغمیشه، ولیعصر، یوسف آباد وارم دقیقاً برروی روند اصلی گسل شمال تبریز احداث شدهاند.(تصوير 10) هم چنین تعیين دقیق نقاط 3 گانه، سرعت و کیفیت امداد رسانی در مواقع بحران را افزایش خواهد داد.
تهیه چنین نقشههایی باعث خواهد شد تا در تهیه طرحهایی هم چون طرحهای جامع شهری از گسترش شهر به مناطق لرزه خیز جلوگیری به عمل
آید و از افزایش تراکم در مناطق پرخطر و لرزه خیز ممانعت گردد، زیرا باعث میشود بطور مستقیم بر افزایش تلفات تاثیر بگذاریم. به عنوان نمونه گسل شمال تبریز که روزگاری از 3 كيلومتري تبريز عبور میکرد، درحال حاضر جزو یکی از محلههای شهر تبریز به حساب میآید و شهرکهای باغمیشه، ولیعصر، یوسف آباد وارم دقیقاً برروی روند اصلی گسل شمال تبریز احداث شدهاند.(تصوير 10) هم چنین تعیين دقیق نقاط 3 گانه، سرعت و کیفیت امداد رسانی در مواقع بحران را افزایش خواهد داد.
3- رعایت آخرین استانداردهای ساخت وساز:
از توجه به سطح علمی کشور در زمینه قوانین مربوط به طراحی، اجرا و نظارت سازهها، بر میآید که متخصصان توانمند داخلی توانایی کافی در این مورد را دارند، پس مشکل در كيفيت اجرای این قوانین میباشد. عدم وجود ارگانهای ناظر قوی و بی طرف در نظام ساخت و ساز کشور باعث گردیده تا از بی اطلاعی مردم، در گسترش شهرها سوء استفاده گردد. سازمانهايي چون سازمان نظام مهندسی کشور که مسئول کنترل کیفی سازهها میباشد، باید نظارت دقیق و بی طرف خود را اعمال کند.
در سوگند نامه معماران در زمان حمورابی میآید: هر زمان که ساختمان تخریب شد و در اثر آن فرزند و یا صاحب مسکن خسارت دیدند و یا کشته شدند، معمار باید قصاص شود و فرزند و همسر خود معمار باید اعدام شوند. از این داستان کوتاه بر میآید که تصویب و اجرای قوانین سخت گیرانه طوری که عوامل مسئول در كيفيت سازه، حفظ جان و مال خود را در تامین امنیت افراد بیابند، كاري صحيح به نظر ميرسد و این تمنائی گزاف نیست.
زمین لرزه ابزاری طبیعی در راستای تخلیه انرژی درونی کره خاکی ما است. امروزه باید برای کاهش تلفات و خسارات ناشی از پدیده زمین لرزه به شیوههای ابداع شده و آزمون پس داده در سطح جهان متناسب با شرایط کشورمان روی آوریم و اجازه ندهیم امکانات و ثروت کشور صرف جبران خسارات ناشی از پدیدهای مثل زلزله شود. چنین امکاناتی باید در مسیر توسعه هر چه بیشتر کشور به کار گیریم و با عقلانی عمل کردن، سطح رفاه و آسایش جامعه را ارتقاء دهیم.
از توجه به سطح علمی کشور در زمینه قوانین مربوط به طراحی، اجرا و نظارت سازهها، بر میآید که متخصصان توانمند داخلی توانایی کافی در این مورد را دارند، پس مشکل در كيفيت اجرای این قوانین میباشد. عدم وجود ارگانهای ناظر قوی و بی طرف در نظام ساخت و ساز کشور باعث گردیده تا از بی اطلاعی مردم، در گسترش شهرها سوء استفاده گردد. سازمانهايي چون سازمان نظام مهندسی کشور که مسئول کنترل کیفی سازهها میباشد، باید نظارت دقیق و بی طرف خود را اعمال کند.
در سوگند نامه معماران در زمان حمورابی میآید: هر زمان که ساختمان تخریب شد و در اثر آن فرزند و یا صاحب مسکن خسارت دیدند و یا کشته شدند، معمار باید قصاص شود و فرزند و همسر خود معمار باید اعدام شوند. از این داستان کوتاه بر میآید که تصویب و اجرای قوانین سخت گیرانه طوری که عوامل مسئول در كيفيت سازه، حفظ جان و مال خود را در تامین امنیت افراد بیابند، كاري صحيح به نظر ميرسد و این تمنائی گزاف نیست.
زمین لرزه ابزاری طبیعی در راستای تخلیه انرژی درونی کره خاکی ما است. امروزه باید برای کاهش تلفات و خسارات ناشی از پدیده زمین لرزه به شیوههای ابداع شده و آزمون پس داده در سطح جهان متناسب با شرایط کشورمان روی آوریم و اجازه ندهیم امکانات و ثروت کشور صرف جبران خسارات ناشی از پدیدهای مثل زلزله شود. چنین امکاناتی باید در مسیر توسعه هر چه بیشتر کشور به کار گیریم و با عقلانی عمل کردن، سطح رفاه و آسایش جامعه را ارتقاء دهیم.
4— مقاوم سازی و بهرهبرداری صحیح از سازههای موجود:
در علم مهندسی عمران، به بالا بردن مقاومت یک سازه در برابر نیروهای وارده مقاوم سازی اطلاق میشود. امروزه از این اصطلاح بیشتر در مورد نیروی زلزله استفاده ميگردد. منظور از اصطلاح « مقاوم سازی» بهبود عملکرد اجزای سازه در برابر نیروی زلزله است. مقاوم سازی برای ساختمانهای از قبل ساخته شده کاربرد دارد اما، حتی اگر آنرا برای ساخت و سازهای جدید نیز به کار بریم معنای مشابهی خواهد داشت. از دیدگاه علمی تمامی ساختمانهایی که بر اساس اصول و ضوابط حال حاضر آییننامههای طراحی ساختمانها اجرا نشدهاند نیاز به مقاوم سازی دارند. امکان مقاوم سازی تمام سازهها به لحاظ زمان، هزینه و راه کارهای اجرائی وجود ندارد، بنابراین ساختمانها را به 2 دسته تقسیم میکنیم؛ ساختمانهای حیاتی که به دلیل تنوع کاربرد و استفادهای که دارند امکان انتقال تجهیزات را نداشته و از طرفی باید عملکرد خود را بعد از زلزله حفظ کنند، مانند مراکز امنیتی، ایستگاههای مخابراتی و تلويزيوني، بیمارستانها، نیروگاهها، کارخانهها و... و نيز ساختمانهایی که درحال حاضر شرایط خاصی ندارند ولی پس از زلزله به عنوان مراکز کمک رسانی مورد نیاز میباشند مانند برخی سولهها و مساجد. بدیهی است دو گروه بالا از اهمیت خاصی برای مقاوم سازی برخور دارند.
مزیت اصلی مقاوم سازی سازههای موجود، صرفه جویی در زمان و سرمایه میباشد. مثلاً اگر در شهری مثل تبریز که در حدود 4/1 میلیون نفر جمعیت دارد، هنگام وقوع زلزله سرانه خسارت برای هر نفر در خوشبینانهترین حالت 120 میلیون ریال باشد، با محاسباتي ساده در مييابيم كه با اين مبلغ میتوان همزمان افزون بر 10000 باب مدرسه 12 کلاسه، 1000 باب بیمارستان100 تخت خوابه مجهز و 10000 سالن ورزشی ساخت!! جالب آنکه در این ارقام نقش مراکز صنعتی، کارخانجات و کارگاهها آن هم در شهر صنعتی تبریز مورد محاسبه قرار نمیگیرند. مشابه این مساله در تهران، اصفهان و سایر کلان شهرها صادق است. در واقع باید از تمرکز ثروت، تنها در چند کلان شهر خودداری نمود تا از خسارات اقتصادی بعد از زلزله در امان بود.
در علم مهندسی عمران، به بالا بردن مقاومت یک سازه در برابر نیروهای وارده مقاوم سازی اطلاق میشود. امروزه از این اصطلاح بیشتر در مورد نیروی زلزله استفاده ميگردد. منظور از اصطلاح « مقاوم سازی» بهبود عملکرد اجزای سازه در برابر نیروی زلزله است. مقاوم سازی برای ساختمانهای از قبل ساخته شده کاربرد دارد اما، حتی اگر آنرا برای ساخت و سازهای جدید نیز به کار بریم معنای مشابهی خواهد داشت. از دیدگاه علمی تمامی ساختمانهایی که بر اساس اصول و ضوابط حال حاضر آییننامههای طراحی ساختمانها اجرا نشدهاند نیاز به مقاوم سازی دارند. امکان مقاوم سازی تمام سازهها به لحاظ زمان، هزینه و راه کارهای اجرائی وجود ندارد، بنابراین ساختمانها را به 2 دسته تقسیم میکنیم؛ ساختمانهای حیاتی که به دلیل تنوع کاربرد و استفادهای که دارند امکان انتقال تجهیزات را نداشته و از طرفی باید عملکرد خود را بعد از زلزله حفظ کنند، مانند مراکز امنیتی، ایستگاههای مخابراتی و تلويزيوني، بیمارستانها، نیروگاهها، کارخانهها و... و نيز ساختمانهایی که درحال حاضر شرایط خاصی ندارند ولی پس از زلزله به عنوان مراکز کمک رسانی مورد نیاز میباشند مانند برخی سولهها و مساجد. بدیهی است دو گروه بالا از اهمیت خاصی برای مقاوم سازی برخور دارند.
مزیت اصلی مقاوم سازی سازههای موجود، صرفه جویی در زمان و سرمایه میباشد. مثلاً اگر در شهری مثل تبریز که در حدود 4/1 میلیون نفر جمعیت دارد، هنگام وقوع زلزله سرانه خسارت برای هر نفر در خوشبینانهترین حالت 120 میلیون ریال باشد، با محاسباتي ساده در مييابيم كه با اين مبلغ میتوان همزمان افزون بر 10000 باب مدرسه 12 کلاسه، 1000 باب بیمارستان100 تخت خوابه مجهز و 10000 سالن ورزشی ساخت!! جالب آنکه در این ارقام نقش مراکز صنعتی، کارخانجات و کارگاهها آن هم در شهر صنعتی تبریز مورد محاسبه قرار نمیگیرند. مشابه این مساله در تهران، اصفهان و سایر کلان شهرها صادق است. در واقع باید از تمرکز ثروت، تنها در چند کلان شهر خودداری نمود تا از خسارات اقتصادی بعد از زلزله در امان بود.
5— تدوین و اجرای طرح جامع بحران :
پذیرفتهایم که زلزله به خودی خود بحران نیست بلکه بحران به شرایطی گفته میشود که زمينلرزه به دنبال خود ایجاد میکند. بحران عبارت است از عدم انطباق نیازها و منابع . به طور کلی مدیریت بحران با برنامه ریزی ،سازماندهی ،کنترل و انگیزش سرو کار دارد.
تدوین و اجرای چنین طرحهایی در منطقه لرزهخیزی چون کشور ما بسیار حیاتي است. مدیران بحران و مردم دو جزء اصلی مدیریت بحران هستند که نقش مردم در بند جداگانهای توضیح داده خواهد شد امّا راجع به مدیران بحران باید گفت وزرا و افراد اجرائی دولت لزوماً نباید به عنوان مدیر بحران در هنگام بحران ذکر شوند، زیرا مدیریت بحران یک وظیفه تخصصی است و باید افرادی که تخصص کافی دارند در این زمینه بکار گرفته شوند. مدیر بحران باید بر راه حلها و تکنیکهای حل مساله، مدیریت ارتباطات در بحران و بحثهایی نظیر این موارد تسلط کافی داشته باشد. نکته آسیب پذیری چنین طرحهایی حساسیت موقتی و عکسالعملهای گذرا است. نگرانی مردم مسئلهای نیست که در یک شب و با یک بيانيه تبدیل به آرامش و سکون گردد. مردم باید طی سالها به این نتیجه برسند که از هر لحاظ هنگام و بعد از زلزله در امان هستند.
پذیرفتهایم که زلزله به خودی خود بحران نیست بلکه بحران به شرایطی گفته میشود که زمينلرزه به دنبال خود ایجاد میکند. بحران عبارت است از عدم انطباق نیازها و منابع . به طور کلی مدیریت بحران با برنامه ریزی ،سازماندهی ،کنترل و انگیزش سرو کار دارد.
تدوین و اجرای چنین طرحهایی در منطقه لرزهخیزی چون کشور ما بسیار حیاتي است. مدیران بحران و مردم دو جزء اصلی مدیریت بحران هستند که نقش مردم در بند جداگانهای توضیح داده خواهد شد امّا راجع به مدیران بحران باید گفت وزرا و افراد اجرائی دولت لزوماً نباید به عنوان مدیر بحران در هنگام بحران ذکر شوند، زیرا مدیریت بحران یک وظیفه تخصصی است و باید افرادی که تخصص کافی دارند در این زمینه بکار گرفته شوند. مدیر بحران باید بر راه حلها و تکنیکهای حل مساله، مدیریت ارتباطات در بحران و بحثهایی نظیر این موارد تسلط کافی داشته باشد. نکته آسیب پذیری چنین طرحهایی حساسیت موقتی و عکسالعملهای گذرا است. نگرانی مردم مسئلهای نیست که در یک شب و با یک بيانيه تبدیل به آرامش و سکون گردد. مردم باید طی سالها به این نتیجه برسند که از هر لحاظ هنگام و بعد از زلزله در امان هستند.
6- توجه نهادن به نقش مردم در طرحهاي جامع امداد و نجات :
مردم حلقه گمشده طرحهاي امدادي و پيشگيرانه هستند. افراد جامعه بايد هماهنگي كامل در موقع بروز بحران با همديگر و با گروههاي امداد و نجات داشته باشد. البته تلاشهاي مفيدي اعم از طرحهايي هم چون طرح دوام كه در تهران در حال برگزاري است يا مانورهاي زلزله و تدريس روشهاي حفاظت از خود در برابر زلزله دركتب آمادگي دفاعي در حال انجام است ولي با توجه به اهميت مسئله چندان راضي كننده نيستند. بهتر است گروههايي در محلات همچون گروههاي كوهنوردي با كمكگيري از مساجد تشكيل شده و تحت نظر هلال احمر آموزشهاي كامل و پيشرفته ببينند.
مردم حلقه گمشده طرحهاي امدادي و پيشگيرانه هستند. افراد جامعه بايد هماهنگي كامل در موقع بروز بحران با همديگر و با گروههاي امداد و نجات داشته باشد. البته تلاشهاي مفيدي اعم از طرحهايي هم چون طرح دوام كه در تهران در حال برگزاري است يا مانورهاي زلزله و تدريس روشهاي حفاظت از خود در برابر زلزله دركتب آمادگي دفاعي در حال انجام است ولي با توجه به اهميت مسئله چندان راضي كننده نيستند. بهتر است گروههايي در محلات همچون گروههاي كوهنوردي با كمكگيري از مساجد تشكيل شده و تحت نظر هلال احمر آموزشهاي كامل و پيشرفته ببينند.
7- توجه به لزوم پايداري تجهيزات كامپيوتري :
در شهرهـاي توسعه يافته و پيشرفته بيشتر فعاليتها و امـور شهـري با ماشينهـاي دقيق مثـل رايانـه مرتبط است لــذا با توجه به هزينه سنگين ايـن
دستگاهها و ارزش بالاي آنها در امور روزمره و همچنين نقش بسزاي آنها در مديريت بحران شهري، نياز به پايدار سازي كامپيوترها خصوصاً در سازمانهايي كه با مديريت شريانهاي حياتي سر و كار دارند نقش بسزايي را در امكان بهرهبرداري از آنها بعد از زلزله ايفا مينمايد. تجربه زمين لرزههاي پيشين نشانگر آن است كه بسياري از سازهها پايدارماندهاند ولي سيستمهايي كه بايد مشكل گشاي مواقع بحران باشند دچار آسيب شدهاند كه اين خود از سرعت امداد رساني خواهد كاست. (تصوير11)
در شهرهـاي توسعه يافته و پيشرفته بيشتر فعاليتها و امـور شهـري با ماشينهـاي دقيق مثـل رايانـه مرتبط است لــذا با توجه به هزينه سنگين ايـن
دستگاهها و ارزش بالاي آنها در امور روزمره و همچنين نقش بسزاي آنها در مديريت بحران شهري، نياز به پايدار سازي كامپيوترها خصوصاً در سازمانهايي كه با مديريت شريانهاي حياتي سر و كار دارند نقش بسزايي را در امكان بهرهبرداري از آنها بعد از زلزله ايفا مينمايد. تجربه زمين لرزههاي پيشين نشانگر آن است كه بسياري از سازهها پايدارماندهاند ولي سيستمهايي كه بايد مشكل گشاي مواقع بحران باشند دچار آسيب شدهاند كه اين خود از سرعت امداد رساني خواهد كاست. (تصوير11)
8- طراحی شهرها و شهرکهای جدید با در نظر گرفتن لزوم سرعت و سهولت امداد رسانی در مواقع بحرانی :
یکی از مهمترین مسائل در طراحی شهرها و شهرکها طراحی در مقیاس بلوکهای شهری (بلوک به معنای قطعاتی است که بین چهار خیابان اصلی محصور است) میباشد. این روش طراحی، دقت و سرعت نجات و امدادرسانی را افزایش میدهد.
یکی از مهمترین مسائل در طراحی شهرها و شهرکها طراحی در مقیاس بلوکهای شهری (بلوک به معنای قطعاتی است که بین چهار خیابان اصلی محصور است) میباشد. این روش طراحی، دقت و سرعت نجات و امدادرسانی را افزایش میدهد.
9- خارج سازی ساختمانها از تملک شخصی افراد:
بدین معنی که خود مالک حق هیچ گونه تغیيری در سازه را نداشته باشد. کاری که از سالهای دور در کشورهای پیشرفته رایج است، سازهها باید جزء اموال دولتی محسوب گشته و هرگونه تغییر کوچک در هر جزء آنها حتی یک سیم کشی ساده باید تحت نظر مراکز ذیصلاح باشد، زیرا صدمات احتمالی ناشی از عدم آگاهی افراد علاوه بر مالک متوجه دولت و کشور نیز خواهد بود . در این میان نقش شرکتهای بیمهگر حایز اهمیت است. باید مکانیسمی طراحی شود که تمام سازهها بیمه شوند و شرکت بیمهگر فقط سازههایی را بیمه کنند که کارشناسان فنی شرکتها، عدم تغییر در سازهها توسط افراد غیر مسئول را تأئید کنند.
بدین معنی که خود مالک حق هیچ گونه تغیيری در سازه را نداشته باشد. کاری که از سالهای دور در کشورهای پیشرفته رایج است، سازهها باید جزء اموال دولتی محسوب گشته و هرگونه تغییر کوچک در هر جزء آنها حتی یک سیم کشی ساده باید تحت نظر مراکز ذیصلاح باشد، زیرا صدمات احتمالی ناشی از عدم آگاهی افراد علاوه بر مالک متوجه دولت و کشور نیز خواهد بود . در این میان نقش شرکتهای بیمهگر حایز اهمیت است. باید مکانیسمی طراحی شود که تمام سازهها بیمه شوند و شرکت بیمهگر فقط سازههایی را بیمه کنند که کارشناسان فنی شرکتها، عدم تغییر در سازهها توسط افراد غیر مسئول را تأئید کنند.
10- توجه بیشتر به بازسازی، بهسازی و مقاوم سازی مجموعههای نفیس، گرانقیمت و موزهها :
در طول تاریخ کشور ما زلزلههای زیادی به وقوع پیوسته و خساراتی را به بار آورده است مثال بارز آن شهر تبریز است که چندین بار در طول تاریخ به علّت وقوع این سانحه با خاک یکسان شده است. این شهر در دورههای مختلف مرکزیتی مثل پایتخت داشته و یقیناً آثار و ابنیه زیادی داشتهایم که از بین رفتهاند . در ابر شهرهایی همچون تبریز و تهران مجموعههای نفیس و گرانقیمت و موزههای زیادی از اشیاء با ارزش وجود دارد که احتمال آسیب دیدگی آنها وجود دارد. شاید به علت کم رنگ بودن صنعت توریسم در کشورمان به چنین مکانهایی که نمادی از فرهنگ والای ایرانی است کم توجه هستیم، باید توجه داشت که با سیر رو به جلوی کشور در آینده نزدیک برای کسب درآمد بیشتر از مقوله توریسم به این چنین اماکنی نیاز خواهیم داشت.
در طول تاریخ کشور ما زلزلههای زیادی به وقوع پیوسته و خساراتی را به بار آورده است مثال بارز آن شهر تبریز است که چندین بار در طول تاریخ به علّت وقوع این سانحه با خاک یکسان شده است. این شهر در دورههای مختلف مرکزیتی مثل پایتخت داشته و یقیناً آثار و ابنیه زیادی داشتهایم که از بین رفتهاند . در ابر شهرهایی همچون تبریز و تهران مجموعههای نفیس و گرانقیمت و موزههای زیادی از اشیاء با ارزش وجود دارد که احتمال آسیب دیدگی آنها وجود دارد. شاید به علت کم رنگ بودن صنعت توریسم در کشورمان به چنین مکانهایی که نمادی از فرهنگ والای ایرانی است کم توجه هستیم، باید توجه داشت که با سیر رو به جلوی کشور در آینده نزدیک برای کسب درآمد بیشتر از مقوله توریسم به این چنین اماکنی نیاز خواهیم داشت.
11- برانگیختن روحیه حرفهای در جامعه مهندسی کشور :
تمام مهندسین و متولیان ساخت و ساز کشور باید به اهمیت حرفه خود آگاهی تمام داشته و سازمانهای مرتبط باید در بیدار سازی وجدان حرفهای، ملّی میهنی و انسانی بکوشند. متأسفانه آمار حاکی از درصد بالای ساخت و ساز توسط افراد غیر متخصص و غیر متعهد است .
تمام مهندسین و متولیان ساخت و ساز کشور باید به اهمیت حرفه خود آگاهی تمام داشته و سازمانهای مرتبط باید در بیدار سازی وجدان حرفهای، ملّی میهنی و انسانی بکوشند. متأسفانه آمار حاکی از درصد بالای ساخت و ساز توسط افراد غیر متخصص و غیر متعهد است .