نهادسازی فرهنگی در دوران فرح پهلوی؛ دفاعی مستند در برابر یک نقد رایج
- نوشتهٔ سوم -


در پاسخ به دوستی که نسبت به متن قبلی نوشته بود:
«این نهادها تا چه حد ریشه در جامعه داشتند؟ آیا این الگوی بالا به پایین، توانست واقعاً به زیست فرهنگی مردم در سطح نخبگان و غیرنخبگان وصل بماند؟»

***

یکی از نقدهای رایج به الگوی نهادسازی فرهنگی در دوران پهلوی، به‌ویژه در دوران فرح پهلوی، آن است که این نهادها عمدتاً «بالا به پایین» طراحی شده‌اند و به جای تکیه بر نیازهای واقعی و مشارکت مردمی، بازتاب‌دهنده‌ی نگاه نخبگان یا وابسته به ساخت قدرت سیاسی بوده‌اند. این نقد، البته ریشه در واقعیت‌هایی دارد؛ اما اگر بخواهیم این دوره را منصفانه‌تر تحلیل کنیم، باید به داده‌ها، مصادیق، و همچنین افق فرهنگی‌ای که پشت این نهادسازی وجود داشت توجه بیشتری نشان دهیم.

برای نمونه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تنها یک ساختمان یا ویترین فرهنگی نبود. تا سال ۱۳۵۷، این نهاد دارای بیش از ۲۰۰ مرکز در سراسر کشور بود و توانست تولیدات فرهنگی کم‌نظیری (اعم از کتاب، فیلم، تئاتر، موسیقی و انیمیشن) ارائه دهد. آثار بسیاری از نویسندگان و هنرمندان برجسته از دل این نهاد پدید آمد، از هوشنگ مرادی کرمانی و فرشید مثقالی گرفته تا بهرام بیضایی و علی‌اکبر صادقی. این تولیدات نه‌تنها مخاطب داخلی داشتند، بلکه در جشنواره‌های بین‌المللی نیز تحسین شدند. از سوی دیگر، نهادهایی چون موزه هنرهای معاصر تهران، تالار رودکی، و بنیاد فرهنگ ایران نیز فقط مراکز رسمی نبودند؛ بلکه ساختارهای علمی، آموزشی و هنری نسبتاً فعالی بودند که به‌طور ملموس در ارتقای سرمایه فرهنگی جامعه نقش ایفا کردند.

افق فرهنگی‌ای که پشت این نهادسازی بود نیز نیازمند بازخوانی است. این پروژه، در پی نوعی «نوسازی فرهنگی» بود که تلاش داشت سه هدف هم‌زمان را دنبال کند:
۱. ارتقای سطح ذوق و سواد فرهنگی جامعه؛
۲. معرفی چهره‌ای مدرن و مترقی از ایران به جهان؛
۳. بازتعریف هویت فرهنگی ملی، با تأکید بر هم‌زیستی سنت و مدرنیته.

با این حال، نمی‌توان نادیده گرفت که برخی از این نهادها ارتباط محدودی با بدنه سنتی جامعه داشتند و تعامل آن‌ها با جریان‌های دینی، محلی یا توده‌های کم‌برخوردار اندک بود. از این‌رو، بخشی از نخبگان فرهنگی که در این نهادها تربیت یا فعال شدند، بیش از آنکه با نیازها و نگرش‌های جامعه سنتی پیوند داشته باشند، به الگوهای جهانی و مدرن گرایش پیدا کردند. این مسئله بعدها در شکاف فرهنگی میان نهادهای رسمی و فضای اجتماعی پس از انقلاب نیز بازتاب یافت.

اما نکته کلیدی اینجاست که ارزیابی چنین تجربه‌ای، باید با در نظر گرفتن امکانات، اولویت‌ها و ساختار قدرت در آن دوره صورت گیرد. در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، نظام فرهنگی ایران فاقد نهادهای مردمی گسترده یا زیرساخت‌های مشارکت فراگیر بود. در چنین بستری، ساخت نهادهای فرهنگی مستقل از ساختار رسمی، نه‌تنها دشوار، بلکه در بسیاری موارد ناممکن بود. لذا این مدل نهادسازی هرچند «دولتی» یا «فرادستی» بود، اما در قیاس با ساختارهای مشابه در کشورهای غیرغربی (مانند ترکیه، مصر یا کره جنوبی)، نمونه‌ای نسبتاً موفق از مدرن‌سازی فرهنگی نیمه‌متمرکز به شمار می‌آمد.

بنابراین، نقد «بالا به پایین بودن» اگرچه به‌جا است، اما تنها در صورتی ثمربخش خواهد بود که با تحلیل کارنامه نهادها، میزان اثربخشی آن‌ها، و شرایط تاریخی حاکم در آن زمان تکمیل شود. تنها در این صورت است که می‌توان از تجربه فرح پهلوی در نهادسازی فرهنگی، نه به‌عنوان یک الگوی کامل، بلکه به‌عنوان یک نمونه‌ی قابل‌تحلیل و آموزنده برای امروز یاد کرد.

@Ramezanali_com

اگر دنیا اگر عقبا علی بن ابیطالب
اگر امروز اگر فردا علی بن ابیطالب

فروغ دیدۀ وحدت، صفای سینۀ کثرت
بهشت خاطر دانا علی بن ابیطالب

لوای دولت شاهان، صفای جان آگاهان
سر سرها دل دلها علی بن ابیطالب

نبینی تا قیامت خواب ویرانی اگر دانی
چه معماری است در دل‌ها علی بن ابیطالب

به گفتن موجه دریا اگر رطب اللسان گردد
نیارد بر زبان الا علی بن ابیطالب

تعجب نیست گر بی انتظار شب ز ایمایی
کند امروز را فردا علی بن ابیطالب

در آن تنگی که در خاطر نگنجد جز خدا کس را
زند جوش از زبان ما علی بن ابیطالب

به هر ظرفی شرابی کرده لطفش در خور وسعت
امید جاهل و دانا علی بن ابیطالب

در آن وحشت که از یاد خدا دل گم کند خود را
بود ورد من شیدا علی بن ابیطالب

به صد طوفان شکستن در حبابی بار بگشاید
بگوید فاش اگر دریا علی بن ابیطالب

تجمل‌دستگاهان! خرقه‌پوشان! دانش‌آرایان!
دو عالم از شما، از ما علی بن ابیطالب

امیدم در بهار آرزو جای ثمر خواهد
ز باغ یثرب و بطحا علی بن ابیطالب

ز لطف بی دریغش در دو عالم مطلب ما را
خدا می‌داند و مولا علی بن ابیطالب

اسیر از فیض مهر کام بخشش درنمی‌مانم
ز بر دارم دعای یا علی بن ابیطالب

اسیر شهرستانی

چرا جبهه مقاومت دیگر الهام‌بخش نیست؟ نگاهی از درون به زخم‌های امروز

کار کردن امروز در این جبهه‌ای که سید حسن ندارد، قاسم سلیمانی ندارد و خیلی از فتوحات را از دست داده است، دشوارتر از هر چیزی‌ست که تصورش می‌رود؛ خصوصاً که به‌جای قاسم سلیمانی، عزیزانی را دارد که نه‌تنها مشوق ترویج صحیح ادبیات و فرهنگ مقاومت نیستند، که مانع‌اند.

این مسیر پر از دشواری است؛ چون به‌جای قاسم سلیمانی، مکتب حاج قاسم دارد؛ چون به‌جای فتح سوریه، سقوط سوریه دارد؛ چون به‌جای شکست هیمنهٔ اسرائیل، با شهادت سید، سقوط هیبت حزب‌الله دارد؛ چون به‌جای فتح موصل و آمرلی، بوی پول و طلا در جیب آقایان و آقازاده‌ها را دارد.

امروز قصه از هر زمانی که مثل منی درک کرده، سخت‌تر است. سقوط سوریه از سقوط حلب و تدمر سخت‌تر بود. شهادت سید از شهادت هر کسی در تاریخ مقاومت، کمرشکن‌تر بود. اما چیزی که بیشتر تو را ناامید می‌کند، این است که می‌دانی میدان را به چه چیزی باخته‌ایم! می‌دانی دغدغهٔ عده‌ای نه انقلاب و اسلام، که ماشین و آپارتمان‌شان است.

خب، برای چه کار کنیم؟! برای چه در این جبهه‌ای که بوی گند و تعفّن منیّت مشام‌مان را پر کرده، قلم به‌دست بگیریم و بجنگیم؟ بماند که باید با مکتب هم بجنگیم، با نیروی قدس هم باید بجنگیم، با ممیز ارشاد و مدیر ارشاد هم باید بجنگیم. آخرش که چه؟
اما منی که خون‌های پاک ریخته‌شده پای این نهال را دیده‌ام، خیانت و ایثار را دیده‌ام، شکست و پیروزی را توأمان دیده‌ام، شهادت رفیقم را دیده‌ام، فرار نارفیق را هم دیده‌ام، جاسوسی و جاسوس را هم دیده‌ام، برایم جبهه تعریف نمی‌شود در فلان سردار با قبه‌های درشتش یا فلان مکتب با رفتارهای خلاف قاعده‌اش.

این جبهه برای من یعنی سیدعلی زنجانی، مصطفای صدرزاده و شیخ جابر زهیری. این جبهه یعنی حاج قاسم، سید حسن، عماد. من نان و جانم را فدای این مسیر خواهم کرد.
درک خستگی و ناراحتی و ناامیدی چیزی نیست که برایم سخت باشد، چون لحظه‌به‌لحظه‌اش را با گوشت و خونم درک کرده‌ام؛ از روزی که وارد این مسیر شدم تا امروز که سال‌ها را رد می‌کند، هر روز ناامید شدم و امیدوار شدم، هر روز قهر کردم و آشتی کردم، هر روز زیر میز زدم و پشت میز کار نشستم.

هنوز این جبهه زنده است، هنوز مسیرش روشن است، هنوز سید هست، حاجی هست، عماد هست. تا این‌ها هستند ما هم هستیم، تا پای جان.
اگر دیدید روزی خسته شدیم، جدی نگیرید. هنوز عیارمان نیاز به بالا رفتن دارد، ولی قطع بدانید ما قرار نیست سر چیزی این جبهه را ترک کنیم. ما برای این جبهه ساخته شده‌ایم، برای مردن پای این علم.

[این متن را یکی از دوستانم نوشته که مدیر یک مجموعهٔ فرهنگی‌ است. پس از استعفای یکی از مدیران مؤسسه، این دل‌نوشته را در گروه داخلی مجموعه منتشر کرد؛ روایتی صمیمی و صادقانه از چالش‌ها و دغدغه‌های امروز جبههٔ مقاومت و فضای مدیریتی آن.]

@Ramezanali_com

نقش‌آفرینی در تاریکی: آزمون قدرت برای آرمان

تا زمانی که با «شیطان» آشنا نباشی، نمی‌توانی نقش «خدا» را بازی کنی.

در تاریخ معاصر، تقریباً هر پروژه‌ نجات‌بخشی که با نیت خیر آغاز شده، پیش از آنکه به تحقق برسد، ناگزیر با واقعیت قدرت مواجه شده است. انقلاب فرانسه با آرمان‌های آزادی، برابری و برادری آغاز شد، اما خیلی زود خشونت انقلابی و گیوتین جای آن آرمان‌ها را گرفت. بلشویک‌ها در روسیه با وعده عدالت طبقاتی آمدند، اما در عمل، سازوکارهای امنیتی و سرکوب‌گرِ استالینی حاکم شد.

در انقلاب ایران نیز، شعارهایی چون «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» حامل آرمان‌هایی روشن و الهام‌بخش بودند. اما هیچ انقلابی در خلأ تحقق نمی‌یابد. رهبران و بدنۀ انقلاب ناچار شدند با ساختارهای قدرت بازمانده، تهدیدهای داخلی، فشارهای خارجی، و بحران‌های پی‌درپی مواجه شوند. این برخورد با واقعیت، تصمیماتی را به دنبال داشت که بعضاً با انتظارات اولیه مردم یا آرمان‌های آغازین هم‌راستا نبود. نه از آن‌رو که حتماً با نیت سوء گرفته شده باشند، و نه از آن‌رو که همگی قابل توجیه باشند؛ بلکه از آن‌رو که سیاست، به‌ویژه پس از انقلاب، میدان تزاحم آرمان و اقتضاست.

شناخت منطق قدرت، سازوکار سرکوب، و وسوسه‌های دائمی حکومت، شرط لازم برای هر تلاش ماندگار در مسیر خیر عمومی است. شناخت «شیطان» به‌معنای درک مکانیزم‌های سلطه، ترس، دروغ و اغواست. و بی‌این شناخت، هر پروژه نجات‌بخش، یا به ساده‌لوحی ختم می‌شود، یا خود به فاجعه‌ای تازه بدل می‌گردد.

#تحلیل_سیاسی #انقلاب #تاریخ #ایران #قدرت

@Ramezanali_com

بازخوانی تطبیقی دو متن مرجع در گفتمان حوزه علمیه:
از پیام امام خمینی ره تا پیام رهبر معظم انقلاب

پیام امام خمینی (ره) به روحانیت و حوزه‌های علمیه(منشور روحانیت)، و پیام اخیر مقام معظم رهبری به مناسبت صدمین سالگرد تأسیس حوزه علمیه قم، هر دو می‌توانند در زمرهٔ متون مرجع و بنیان‌گذار در گفتمان روحانیت شیعی و حوزه‌های علمیه معاصر جای گیرند. بازخوانی تطبیقی این دو متن، نه تنها شکاف‌ها و استمرارهای مفهومی و روشی را آشکار می‌سازد، بلکه امکان فهم تحولات پارادایمی در تعریف نقش حوزه در نسبت با قدرت، جامعه و تمدن را فراهم می‌کند.


۱. افق گفتمانی مشترک: تثبیت حوزه به مثابه «فاعل اجتماعی»

در هر دو متن، حوزه صرفاً یک نهاد آموزشی یا مرکز تولید معرفت دینی نیست؛ بلکه به عنوان یک «فاعل اجتماعی» با کارویژه‌های گوناگون علمی، فرهنگی، اخلاقی و سیاسی بازنمایی می‌شود. هر دو رهبر، حوزه را نه فقط به عنوان حافظ سنت، بلکه به مثابه بازیگری فعال در میدان اجتماعی و سیاسی و به عنوان خط مقدم مواجهه‌ی جامعه دینی با تهدیدهای مدرن و پسامدرن معرفی می‌کنند.

در این چارچوب، عنصر «روحانیت مجاهد» و «فقیه مسؤول» در هر دو پیام، حامل معنای هویتی مشترک است؛ بدین معنا که حوزه تنها در نسبت با مردم، جهاد، عدالت و سیاست معنا می‌یابد.


۲. تفاوت‌های پارادایمی: از گفتمان بقا به گفتمان پیشروی تمدنی

پیام امام خمینی محصول یک موقعیت انقلابی، بحرانی و در عین حال رهایی‌بخش است. امام در آن متن، با زبان هشداری و مقاومت‌محور، روحانیت را در نسبت با خطر تحجر، نفوذ دشمن، جدایی دین از سیاست و تهدید فرصت‌طلبان بازتعریف می‌کند. این گفتمان، بیشتر ماهیتی «دفاعی» دارد؛ دفاع از هویت روحانیت، اصول انقلاب و نقش تاریخی حوزه‌ها.

در مقابل، پیام رهبر معظم انقلاب در سپهر گفتمانی جدیدی قرار دارد: گفتمان «پیشروی تمدنی». رهبری حوزه را از یک نهاد محافظ به یک بازیگر نوآور، طراح نظامات اجتماعی، مشارکت‌گر در تولید نظم معنایی و تمدنی و حتی الگوی جهانی بازتعریف می‌کنند. تفاوت بنیادی این دو پیام، گذار از نگاه بحران‌محور و بقاءمحور به نگاه تمدنی و آینده‌نگر است.


۳. دگردیسی کارویژه‌ها: از منزلت مقاومت به منزلت نوآوری

امام خمینی با تاکید بر منزلت شهادت، مبارزه، و نقش روحانیت در رویارویی با استبداد و استعمار، حوزه را حول محور «مقاومت» تعریف می‌کند. اما رهبر انقلاب، بدون فروکاستن از این بعد تاریخی، کارویژه‌های جدیدی برای حوزه قائل می‌شوند: طراحی نظام‌های اجتماعی، نوآوری در قلمرو معرفتی، ارتقاء فلسفه اسلامی با امتداد اجتماعی، و حتی تولید معنا در نسبت با تمدن رقیب.

این یعنی حوزه از «حافظ وضع» و «مدافع مرزها» به «معمار نظم جدید» ارتقا می‌یابد؛ آن هم نظمی که باید بر ویرانه‌های تمدن مادی معاصر بنا شود.


۴. تغییر در هندسه‌ دانایی و روش‌شناسی حوزه

در حالی که امام خمینی بیشتر بر روی تهذیب، تعهد، عدم وابستگی و حفظ پیوند میان سنت و سیاست تمرکز دارد، رهبر انقلاب به یک بازآرایی روش‌شناسانه دست می‌زنند: کوتاه‌سازی دوره‌های آموزشی، توجه به اولویت‌های فقه حکومتی، آشنایی با علوم انسانی معاصر، تقویت دانش کلامی و فلسفی با امتداد اجتماعی، و البته تأسیس یک دستگاه تعلیم و تهذیب کارآمد برای تربیت «مجاهد فرهنگی».

این تفاوت روشی، نشانه‌ی عبور حوزه از یک الگوی سنتیِ تأمل‌محور به یک الگوی نوینِ پاسخ‌محور و مسأله‌محور است.


۵. افق تمدنی و مسئولیت تاریخی حوزه

بزرگ‌ترین شکاف میان دو پیام، در افق تمدنی آنهاست. امام خمینی حوزه را در قاب یک «نهضت رهایی‌بخش اسلامی» بازنمایی می‌کند، اما رهبر انقلاب حوزه را در دل یک پروژه‌ی کلان تمدن‌سازی می‌نشاند. ایشان از حوزه انتظار دارند که به بازیگری بین‌المللی و مشارکت‌گر در خلق بدیل‌هایی در برابر نظم جهانی بدل شود. این گذار از «انقلاب» به «تمدن» همان نقطه‌ی عطف اصلی گفتمان رهبر انقلاب است.


استمرار و گذار

دو پیام، با وجود تفاوت‌های زمانی و موقعیتی، در پیکره‌ی گفتمانی خود، اشتراکات بنیادینی دارند: وفاداری به پیوند میان دین و سیاست، توجه به تهذیب و تعهد، و نگرانی از نفوذ و تحجر. اما تفاوت‌ها بسیار معنادارند: امام خمینی، حوزه را با منطق مقاومت تعریف می‌کند؛ رهبر انقلاب، حوزه را با منطق نوآوری و پیشروی تمدنی.

بازخوانی این دو متن، برای حوزه‌ها و اندیشه‌ورزان دینی، فرصتی برای درک بهتر نسبت سنت و نوآوری، هویت و تحول، و انقلاب و تمدن است. این بازخوانی، رسالت امروز ماست.


@Ramezanali_com

چرا مرتضی سرهنگی آن‌قدر که باید شناخته‌شده نیست؟

مرتضی سرهنگی از نخستین کسانی بود که فهمید جنگ فقط میدان نبرد نیست؛ میدان روایت است. او نه فرمانده بود، نه رزمندۀ خط‌شکن، اما نقش او در حافظهۀ جنگ، کمتر از هیچ‌یک از آن‌ها نیست.
از همان سال‌های پایانی جنگ، او فهمید که اگر صدای رزمندگان عادی، بسیجی‌های گمنام، امدادگرها و سربازها ثبت نشود، تاریخ جنگ به انحصار گزارش‌های رسمی و روایت‌های بالا به پایین درمی‌آید. و این شد آغاز مسیری که بعدها به شکل‌گیری «ادبیات شفاهی دفاع مقدس» انجامید.

سرهنگی، به همراه هدایت‌الله بهبودی، از پایه‌گذاران دفتر ادبیات و هنر مقاومت در حوزه هنری بود؛ جایی که بعدها ده‌ها کتاب خاطره‌محور درباره‌ی جنگ در آن تولید شد. خودش از اوایل دهه ۷۰ تا سال‌ها مدیر این دفتر بود و بسیاری از چهره‌های امروزِ نویسندگی دفاع مقدس، شاگردان یا همکاران او هستند.

اما کار مهم‌تر او، ساختن یک «سبک» بود: گفت‌وگوهای دقیق، بدون سانسورهای شعاری، پر از جزئیات انسانی، و با نگاهی احترام‌آمیز اما نه قهرمان‌ساز.
کتاب‌هایی مثل «دا»، «لشکر خوبان»، «پایی که جا ماند»، «بابانظر»، «زندان الرشید» و ده‌ها اثر مشابه، یا زیر نظر او شکل گرفتند یا با الگویی که او تثبیت کرد.

با این همه، چرا هنوز «مرتضی سرهنگی» یک نام آشنا در حافظه عمومی نیست؟
شاید چون فرهنگ ما بیشتر به چهره‌هایی که جلوی دوربین‌اند توجه می‌کند تا به کسانی که پشت میز تدوین تاریخ نشسته‌اند.
شاید چون جامعه ما هنوز تفاوت بین «نویسنده جنگ» و «مروج حماسه‌سازی تبلیغاتی» را به درستی نمی‌شناسد.
و شاید چون سرهنگی، برخلاف خیلی‌ها، اهل بازارگرمی نبود و کارش را به کار واگذار کرد.

در هر صورت، اگر کسی بخواهد بداند که «چگونه می‌توان جنگی به آن وسعت را انسانی روایت کرد؟» یا «چگونه می‌توان صدای افراد معمولی را در تاریخ حفظ کرد؟» نمی‌تواند از مرتضی سرهنگی عبور کند.

او نه فقط یک نویسنده و محقق، بلکه یکی از بنیان‌گذاران حافظه جمعی جنگ در ایران است.

@Ramezanali_com

فرهنگ مثل چشمه است؛ باید خودش بجوشد. چاه آب نیست با دلو به زور از آن ته آب کشید.

در راهروهای نمایشگاه کتاب قدم می‌زنم و می‌بینم یک چیزهایی دارد هی برجسته‌تر می‌شود. گویی برخی زیادتر از خد خیال کرده‌اند که فرهنگ هم مثل ساختمان است؛ نقشه‌اش را می‌کشند، پیمانکار می‌آورند، بودجه می‌گیرند، آجر روی آجر می‌گذارند و بعد روبان قیچی می‌کنند و گزارش می‌فرستند بالا که: پروژه‌ی فرهنگی انجام شد!

حالا این پروژه چیست؟ بروشور چاپ کرده‌اند. کتابی ترجمه کرده‌اند. سریالی ساخته‌اند که خودشان هم نمی‌فهمند درباره‌ی چیست. مراسمی گرفته‌اند با ۳۰ تا مسئول و ۵۰ تا صندلی خالی. انگار فرهنگ، یک کالا یا قطعه‌ی صنعتی‌ست که بشود طبق دستور ساخت و تحویل داد.

فرهنگ اما این‌طور کار نمی‌کند، آقایان!
فرهنگ نه در اداره ساخته می‌شود، نه در پاورپوینت. نه با صورت‌جلسه می‌آید، نه با سند تحول. فرهنگ اگر فرهنگ باشد، باید مثل عرق از تن یک ملت بیرون بزند. باید از رنج زاییده شود، از سؤال، از درد، از شک، از تجربه‌ی زیسته.

فرهنگ را نمی‌شود ساخت، باید نوشت.
و نوشتن، یعنی جان کندن. یعنی نشست روی خاک و با ناخن روی سنگ کندن. مثل نوشتن یک کتاب واقعی، نه ساختن یک کتاب سفارشی با جلد گلاسه. فرق است بین نویسنده‌ای که می‌نویسد چون نمی‌تواند ننویسد، با کارمندی که کتابی را «تولید» می‌کند چون سفارش دارد.

چشم‌تان را باز کنید:
درست مثل همان فرق که هست بین چشمه و چاه. چاه را با دلو باید آب کشید، اما چشمه خودش می‌جوشد. فرهنگ اگر زنده باشد، می‌جوشد؛ نه اینکه با لوله‌کشی تبلیغاتی پمپاژش کنید و بعد انتظار طراوت داشته باشید.

بزرگ‌ترین ضربه به فرهنگ، همین مهندسی‌کاری‌هاست. همین که هرجا کارمان گیر می‌کند، فوری می‌گوییم «باید کار فرهنگی کرد!» بعد هم بودجه می‌ریزیم پایش، چند تا بنر می‌زنیم، چند تا مقاله سفارشی می‌دهیم، خیال‌مان راحت می‌شود که فرهنگ را «ساختیم».

نه آقا جان! این ساختن نیست.
این بزک کردن جنازه است. این تولید نیست، تکثیر ابتذال است.

فرهنگ اگر قرار است زنده باشد، باید بگذارید خودش بجوشد، حتی اگر ابتدا کج و معوج و ناهنجار باشد. فرهنگ را باید از کوچه‌ و بازار گرفت، از زبان مردم، از تجربه‌ی جوان بی‌کار، از بغض مادر تنها، از کتاب‌خوانی که کتاب خوب پیدا نمی‌کند، نه از دل شوراها و طرح‌های فوق‌العاده‌ی تحول.

بگذارید مردم بنویسند، نه اینکه بهشان قالب بدهید.
بگذارید فرهنگ بشود، نه اینکه بسازیدش.

@Ramezanali_com

ادبیات رایج این روزها که دولت سیزدهم را «الگوی کامل حکمرانی»، «نقطه عطف تاریخ مدیریتی کشور» یا «بی‌نظیرترین دولت پس از انقلاب» می‌خواند، نه تنها فاقد پشتوانه مستند و تحلیلی است، بلکه در تضاد با واقعیات میدانی، داده‌های آماری و تحلیل‌های مستقل قرار دارد.

در شرایطی که کشور بیش از هر زمان نیازمند خردگرایی، شفافیت و اصلاحات ساختاری است، اسطوره‌سازی از یک دوره اجرایی کوتاه و پرچالش، می‌تواند به حاشیه‌راندن نقدهای سازنده، بی‌اعتبارسازی گفت‌وگوهای کارشناسی، و تداوم سیاست‌زدگی در مدیریت کشور منجر شود.

آیت‌الله رئیسی، شخصیتی محترم، صادق و پرکار بود، اما میراث او را نه با اغراق، بلکه باید با تحلیل و آسیب‌شناسی، حفظ کرد.

@Ramezanali_com

این یادداشت را کمی مفصل‌تر در فرهیختگان امروز بخوانید:

https://farhikhtegandaily.com/images/newspaper/2025/05/3225/13_3225.pdf

آه ...

آخرین‌باری که کتابی وسط نمایشگاه چاپ‌شده بود و خریدمش و قبل پایان نمایشگاه خوانده بودم، بی‌وتنِ امیرخانی بود. همان‌سال بود که یک لیوان شطح داغِ احمد عزیزی و باران خلاف نیستِ کوروش علیانی هم گرفتم و خواندم. باران خلاف نیست را هنوز هم چند وقت یک‌بار می‌خوانم. کوروش علیانی می‌گفت آن کتاب، جزء خبط‌هایش است. و چه خبطِ خوبی.

چه می‌گفتم؟ بله. آخرین بار که شوق خریدن یک کتاب و خواندنش را داشتم و تند خواندمش، مالِ خیلی وقت پیش بود. از معرفی کتاب و فیلم و به به و چه چه کردن هم اصلا خوش نمی‌آید. خیلی کتاب‌ها و فیلم‌ها را تا هم‌الان برای همین نخوانده و ندیده‌ام اصلا. آدم سر لج می‌آید که اگر اثری خوب است که دیگه دادار دودور نمی‌خواهد.

و حالا، گرفتارِ «او» شده‌ام. و کتاب دارد جلو می‌رود. جمله‌های کوتاه که ضرب‌آهنگِ تندی به متن می‌دهد و توصیف‌ها و تشبیه‌های تودرتویِ کتاب از آنچه که مدت‌هاست، قلب و روحم را درگیر کرده است: عماد مغنیه.

کتاب را می‌خوانم و بی‌آن‌که نویسنده تلاش کند اشک بگیرد، اشک می‌ریزم. می‌خوانم و لا به لای سطور کتاب، آنچه قبل‌تر خوانده‌ام از «او» و لبنان و چمران و سیدحسن نصرالله و آه ...
آه که راستی دیگر سیدحسن نصرالله نیست. نیست تا وقت سخنرانی‌اش رو به روی تلویزیون بنشینیم تا آن چهرهٔ زیبا و لبخند و آن زبانِ بدن حیرت‌انگیز را ...

آه ... کجایی سید؟!

@Ramezanali_com


https://pbs.twimg.com/media/GqF0C5pXIAEUKqr?format=jpg&name=large

از موتور فتاوا تا فقیه دیجیتال؟ هوش مصنوعی و مرجعیت آینده
یادداشت اول

وقتی برای اولین بار به یک مدل هوش مصنوعی پرسیدم «آیا نماز جماعت در هواپیما صحیح است؟»، تصور نمی‌کردم جوابی دریافت کنم که هم دقیق باشد، هم مستند، هم روان. بعد هم با یک دستور ساده، توانست نظر مراجع مختلف را برایم فهرست کند. نه در قالب لینک و ارجاع، بلکه درست مثل یک پاسخ‌گوی آشنا به ادبیات فقهی و احکام دینی.

فکر کردم این فقط یک شوخی است یا نهایتاً ابزار کمک‌آموزشی. اما هر چه گذشت، دیدم که این مدل‌ها دارند جدی‌تر و عمیق‌تر وارد حوزه‌هایی می‌شوند که تا دیروز در انحصار متخصصان دینی بود. پرسش‌ و پاسخ فقهی، تحلیل تطبیقی آرا، مقایسه دیدگاه‌ها، و حتی پیشنهاد راه‌حل‌های فقهی مبتنی بر مسائل نوپدید.

حالا دیگر ساخت یک «موتور استفتاء هوشمند» چیز عجیبی نیست. حتی می‌شود به مدلی آموزش داد که بر اساس سبک و سلیقهٔ یک مرجع خاص پاسخ دهد؛ با همان ادبیات، همان چارچوب‌ها، همان اولویت‌ها. این‌جاست که سؤال جدی‌تری پیش می‌آید:

آیا می‌شود یک «فقیه دیجیتال» ساخت؟

شاید پاسخ سنتی ما این باشد که اجتهاد فقط جمع و جور کردن اطلاعات و قواعد نیست. فقیه باید متقی باشد، زمان‌شناس، شجاع، اهل درک عرف و موقعیت. ولی در عمل، بخش بزرگی از آنچه امروز از مجتهد می‌پرسیم، صرفاً استخراج حکم از منابع است؛ همان کاری که مدل‌های هوشمند به‌تدریج در آن مهارت پیدا می‌کنند.

حتی اگر نگوییم «هوش مصنوعی می‌تواند فتوا بدهد»، نمی‌توان انکار کرد که ممکن است خیلی‌ها ترجیح دهند پرسش‌های شرعی خود را اول از یک سیستم هوشمند بپرسند. چون هم سریع‌تر است، هم رایگان، هم همیشه در دسترس.

این یعنی در آینده نه چندان دور، مرجعیت دینی دیگر فقط یک امر معرفتی نخواهد بود، بلکه رقابتی خواهد بود میان اعتماد اجتماعی و توان فنی. اگر مخاطب امروز بتواند از یک ربات فتوایی بگیرد که به‌نظرش دقیق‌تر و کاربردی‌تر است، چرا باید لابه‌لای ده‌ها کتاب و سایت جست‌وجو کند؟

@Ramezanali_com

امروز ظهر، پیک خدا در شمایل نیازمندی فقیر از اهالی کربلا، در ضلع جنوب شرقی میدان راه آهن ظاهر شد و جلوی ماشینم را گرفت و کف دستم را بهانه کرد که ببیند و صلواتی فرستاد و گفت: «تا ٧٢ ساعت دیگر حل می‌شود. و همه، تویی.»
نیم ساعت پیش، نریمان داشت می‌خواند:
حسین، آقام، همه می‌رن تو می‌مونی برام.

@Ramezanali_com

سرنوشت مراکز پاسخ‌گویی و محاسبه‌ٔ شرعی در عصر هوش مصنوعی
یادداشت دوم

در بعضی دفاتر مراجع، ده‌ها طلبه روزانه به سؤالات شرعی مردم پاسخ می‌دهند؛ تلفنی، آنلاین، مکتوب. بعضی دیگر مشغول محاسبهٔ خمس، زکات، سهم امام، رد مظالم و مانند این‌ها هستند. این مراکز با زحمت فراوان ساخته شده‌اند و گاهی ده‌ها سال سابقه دارند. حالا اما یک سؤال جدی و بی‌پرده مطرح است:

با گسترش هوش مصنوعی، این مراکز چه سرنوشتی خواهند داشت؟

پیش‌بینی خیلی‌ها این است: تعطیل.
چرا؟ چون یک مدل زبان بزرگ (مثل GPT) به‌راحتی می‌تواند صدها هزار سؤال فقهی را در حافظه داشته باشد، بر اساس آن‌ها جواب تولید کند، و حتی با تغییر ادبیات، مخاطب را قانع کند.
این مدل‌ها خواب ندارند، پول نمی‌گیرند، اشتباه تایپی ندارند، از کوره درنمی‌روند، و همیشه در دسترس‌اند.

اما آیا واقعاً کار تمام است؟ نه دقیقاً.
هوش مصنوعی در حال تغییر صورت مسأله است، نه فقط جایگزینی انسان‌ها.

مسأله فقط این نیست که «طلبه دیگر چه کاره است؟» بلکه این است که مخاطب جدید، با چه انتظاری به سراغ نهاد دینی می‌آید. وقتی کاربر به‌جای تماس گرفتن، ترجیح می‌دهد در یک چت‌بات سؤال شرعی‌اش را وارد کند و بلافاصله پاسخ بگیرد، آن هم با دقت و مستند، دیگر چه نیازی به تماس با دفتر مرجع دارد؟ چرا باید منتظر بماند؟ یا چرا اصلاً احساس کند باید به یک انسان زنگ بزند تا جوابش را بگیرد؟

پیش‌روی هوش مصنوعی، فقط جای طلبه را نمی‌گیرد؛ جای رابطهٔ سنتی مردم با دین را هم کم‌کم دگرگون می‌کند.
در این مدل جدید، کاربر دینی دیگر «مقلد» به معنای کلاسیک نیست. او بیشتر «مصرف‌کنندهٔ پاسخ‌های دینی شخصی‌سازی‌شده» است؛ پاسخی که سریع‌تر، شفاف‌تر و بی‌واسطه‌تر از همیشه به او می‌رسد.

@Ramezanali_com

تأملی در تأثیر هوش مصنوعی بر ساختار آموزشی حوزه
یادداشت سوم

نظام آموزشی حوزه، قرن‌هاست بر چند ستون اصلی بنا شده:
درس شفاهی استاد، تقریر شاگرد، مباحثه، امتحان کتبی، و ارتقای تدریجی بر اساس سال تحصیل و جایگاه علمی. همین مدل، صدها سال علم تولید کرده، فقیه پرورانده، و مرجعیت ساخته.

اما حالا، هوش مصنوعی آمده و یکی‌یکی این ستون‌ها را با پرسش مواجه کرده است.
مدلی که می‌تواند یک درس خارج را با دقت خلاصه کند، تقریرات متعدد را با هم مقایسه کند، سبک بیانی استادان مختلف را بازشناسی کند، و حتی بر اساس آرای فقهی موجود، سؤالات امتحانی تولید کند. آن هم با سرعتی فراتر از هر طلبه یا استاد.

سؤال این‌جاست: اگر یک موتور هوشمند بتواند به طلبه بگوید کجاها در درس استاد اشکال وجود دارد، یا بتواند مسیر یادگیری فقه و اصول را شخصی‌سازی کند، دیگر چه نیازی به ساختار آموزشی فعلی داریم؟
آیا امتحان شفاهی و کتبی، همچنان ابزار مناسبی برای سنجش است؟
آیا سال تحصیلی، مقطع‌بندی، رساله‌نویسی و حتی مدل تقریرنویسی به شیوه فعلی، در عصر هوش مصنوعی معنا دارد؟

تغییر فقط در ابزار نیست؛ در مفهوم آموزش است.
هوش مصنوعی آمده تا مفهوم «شاگردی» را دگرگون کند. در دنیای جدید، شاگرد ممکن است با هوش مصنوعی مباحثه کند، از آن بخواهد برایش تلخیص و تحلیل بنویسد، و حتی سبک استادان مختلف را با هم مقایسه کند تا ببیند کدام‌یک با ذهن او سازگارتر است.

این یعنی نظام سنتی آموزش، با تمام برکاتش، در برابر آزمونی بی‌سابقه قرار گرفته است. نه برای نابود شدن، بلکه برای بازسازی.

@Ramezanali_com

مدرسهٔ دینی آینده، با الگوریتم ساخته می‌شود؟
هوش مصنوعی و مسیرهای شخصی‌سازی‌شده در حوزه
یادداشت چهارم

طلبه‌ای را تصور کنید که تازه وارد حوزه شده است. ذهنش تحلیلی است، در شنیدن قوی‌تر از خواندن است، و به فقه حکومتی علاقه دارد. یکی دیگر، اهل حفظ است و دل‌بستهٔ مباحث عبادات. هر دو باید همان کتاب‌ها را بخوانند، با همان ترتیب، همان استادها، همان امتحان‌ها.

تا امروز، این طبیعی بوده. چون مدل آموزشی حوزه، برای تفاوت‌های فردی طراحی نشده. مسیرش یک‌دست است و انتظار دارد همه، خودشان را با آن تطبیق دهند.

اما حالا هوش مصنوعی وارد شده.
مدلی که می‌تواند سبک یادگیری هر طلبه را تحلیل کند، خلأهای فهم او را بشناسد، روش بیان استادان مختلف را مقایسه کند، و حتی مسیر مطالعاتی مخصوص هر نفر طراحی کند. نه به‌عنوان جایگزین استاد، بلکه به‌عنوان راهنمایی شخصی که کنار او حرکت می‌کند.

در این مدل، آموزش دیگر یک برنامهٔ سراسری ازپیش‌نوشته‌شده نیست؛ یک مسیر شخصی‌سازی‌شده است. برای هر طلبه، بر اساس توانایی‌ها، علاقه‌ها، ریتم یادگیری و هدف علمی.

این به‌معنای حذف سنت‌های گذشته نیست. برعکس، خیلی از امکان‌های قدیمی را می‌توان حفظ کرد و جدی‌تر گرفت. مثلاً ارتباط حضوری و انس با استاد اخلاق، که از ویژگی‌های منحصر به فرد حوزه بوده و هست، همچنان قابل حفظ است.
اما ترکیب این سنت‌ها با فناوری جدید، آموزش را آن‌قدر دگرگون و تکمیل می‌کند که دیگر قابل مقایسه با گذشته نخواهد بود.

سؤال این‌جاست: اگر حوزه چنین امکانی را داشته باشد، آیا باید همچنان بر ساختار قبلی اصرار کند؟ یا وقت آن رسیده که به‌جای بازتولید یک سنت ثابت، مدرسه‌ای بسازد که خودش را با شاگرد تطبیق دهد، نه برعکس؟

هوش مصنوعی، تهدید نیست؛ اگر از آن برای بازسازی استفاده کنیم.
و شاید اگر حوزه امروز به فکر نباشد، مدرسهٔ دینی آینده را دیگران طراحی خواهند کرد. با الگوریتم‌هایی که برای چیزهای دیگری ساخته شده‌اند، نه برای تربیت فقیه.

@Ramezanali_com

پدربزرگم، گاهی که همهٔ کارها را انجام داده‌ایم و ناهارخورده و چای‌زده، لم داده‌ایم، جمله‌ای می‌گوید که بیش از طرح یک پرسش، خلق یک موقعیت است: «شی کنیم حالام؟». ‌‏یعنی همهٔ کارها انجام شده است و برنامه‌ای نداریم و در یک آنْ و موقعیت بی‌تعریف و معلق ایستاده‌ایم.
و گاهی در همین موقعیت که ازش می‌پرسم «شی کنیم حالام؟» جواب می‌دهد: هیچی! شکرِ خدا!

تقریبا در همین وضعیت هستم.

@Ramezanali_com

و ما امروز، با این همه آزادی، چه مایه دربندیم و با این همه پیشرفت، هنوز چقدر بدبختیم!
با این همه استثنا، چه مایه نیازمندیم به این روح‌های بی‌قالب. به این جان‌های نسبتاً رسیده و رهیده تا الگویی روح و نمونه‌های متعالی جان‌مان باشند در شیوهٔ دیدن و زیستن، تا سر فرود نیاوردن به مجموعه قالب‌های رنگارنگی که پست و حقیر و خوارمان می‌سازد.
چه مایه محتاجیم تا اندکی دست کم خود باشیم نه دیگری و دیگران. دریاوار، همه را بگیریم، اما رنگ هیچ‌کدام را نگیریم. یعنی همه و همه چیز را ببینیم و بشنویم و بفهمیم و خوبِ خوب دریابیم؛ اما دربند نیاییم و نمانیم، بلکه رها سازیم و از شکسته‌های قالب‌ها، خود را بیابیم و بسازیم.

در جدال با خویشتن؛ مهدی محبتی؛ کتاب پارسه

@Ramezanali_com

📝سیاست و قطار خالی حوزه

🔻این فقط سهراب سپهری نبود که قطار فقه را سنگین و قطار سیاست را خالی می‌دید، برخی اهل فقاهت هم سیاست را دون شأن خویش و کاری دنیایی می‌دیدند. سیاست در نگاه روحانیت سنتی، مکر بود و سوی متقابل صداقت دینی؛ اگر به منصبی حکومتی هم منتج می‌شد که دیگر انتهای قاذورات دنیایی بود و اهل دین را با آن چه کار؟! اما سؤال مهمی وجود دارد؛ آیا نباید چنین دیدگاهی در دوران حاکمیت ولی‌فقیه، با زمان حاکمیت طاغوت متفاوت باشد؟ نه فقط ازآن‌رو که پذیرش مسئولیت در نظام اسلامی، کیفیتی متفاوت با دوران طاغوت دارد و می‌تواند از مسیر خدمت به استقرار اسلام، فرد را به کمال برساند، بلکه علاوه‌ بر آن، نظام اسلامی برای طی مسیر خود به نیروهایی نیاز دارد که اسلام را بلد باشند و طبعاً چنین نیروهایی باید از خروجی‌های حوزه‌های علمیه تأمین شوند.

🔻تعبیر امامین انقلاب در مورد وسوسه‌هایی که سطح قدسی دین را مبری از فعالیت سیاسی می‌داند، «تحجر و تقدس‌نمایی» است؛ توهم باطلی که در بعد عملی به سود جریان ضداسلامی در جهان است، اما به‌لحاظ تئوریک، پوشش تطهیر دین به تن می‌کند. پذیرش منصب در حکومت جور طبعاً مورد مذمت است، اما این مذمت نباید به انفعال روحانیت در برابر طاغوت منجر شود و فعالیت سیاسی در آن دوران در قالب مبارزه بروز و ظهور می‌یابد. در دوره نظام اسلامی اما بخشی از نیاز حکومت به مدیران و نیروی انسانی باید از سوی حوزه‌های علمیه تأمین شود.

🔻آیا حوزه علمیه توانسته نیاز نظام جمهوری اسلامی به نیروهایی از قشر روحانیت را تأمین کند؟ شاید هم لازم است سؤال ماقبل این سؤال را بپرسیم؛ آیا این دغدغه در حوزه‌های علمیه وجود دارد که برای نظام اسلامی نیرو تربیت کند؟

🔻اگر فرض کنیم حوزه‌های علمیه این تکلیف را برای خود قائل بوده‌اند - که خود این فرض جای مناقشه دارد! - باید بگوییم حوزه نتوانسته این تکلیف را به‌درستی به مرحله عمل برساند و جاهای خالی زیادی در جمهوری اسلامی وجود دارد که خروجی‌های حوزه باید آن را پر می‌کردند، اما نکردند.

🔻نگاهی به تریبون‌های نمازجمعه در سراسر کشور، نشان می‌دهد این منبرها نتوانسته‌اند چنانچه باید و شاید مردم و خصوصاً قشر جوان را به خود جذب کنند. در پایتخت عملاً تریبون نمازجمعه از چهره‌های جدید و جوانی که مورد اعتماد برای چنین منصبی قرار بگیرند، خالی شده و فضای سنتی نمازجمعه می‌گوید حوزه نتوانسته پیشنهادهای مناسبی از خروجی‌های جدید خود برای این رسانه مهم دینی و سیاسی ارائه دهد.

🔻جایگاهی به‌مراتب مهم‌تر از تریبون نمازجمعه وجود دارد که آن هم جز با خروجی‌های حوزه‌های علمیه نمی‌تواند پر شود؛ مجلس خبرگان رهبری. در آخرین انتخابات این مجلس، نقدها و تخریب‌های رسانه‌ای - حال ناشی از دلسوزی یا شیطنت - وجود داشت که تعداد کم نامزدها یا میانگین سنی بالای آن‌ها را محور قرار داده بود. خبرگان رهبری ناظر بر عملکرد رهبری است و البته در بزنگاهی سخت، قرار است کاشف ولی‌فقیه باشد و مسیر حرکت آینده نظام را ترسیم کند، کجا جز حوزه‌های علمیه باید نیروهای جدید برای این مجلس مهم معرفی کند و در معرض انتخاب مردم قرار دهد تا علاوه بر بالا بردن کیفیت این مجلس، بخشی از جمهوریت و اسلامیت نظام مصداق عینی یابد؟ مثال‌های دیگر هم می‌توان زد.

🔻به این عبارت در پیام اخیر رهبری به حوزه‌های علمیه توجه کنیم که «مسیر حرکت این ملت و آینده انقلاب را نیروهایی ترسیم خواهند کرد که امروز در حوزه علمیه تربیت می‌شوند.» آیا حوزه‌های علمیه متوجه این مسئولیت خطیر خود هستند؟

🔻در سطحی دیگر، همین سؤالات در مورد حوزه‌های علمیه خواهران مطرح است که آیا توانسته نیاز جامعه اسلامی به زن اسلام‌بلد و فقه‌آموخته را در تعلیم‌ و تربیت اقشار مختلف و تصدی جایگاه‌های مورد نیاز تأمین کند؟ و آیا در بزنگاه اجتماعی و سیاسی همچون وقایع پاییز ۴۰۱، توانسته نقشی شایسته و بایسته با هویت حوزوی خود ایفا کند یا در موضوعات مرتبط با زنان، همچون طرح و لوایح مرتبط با مهریه یا امنیت زنان، تبیین‌گر و مشاور و کنشگری مناسب باشد؟

🔻۴۵ سال پس از استقرار جمهوری اسلامی، عملکرد حوزه‌های علمیه و اهل فقه و اصول در تأمین نیروی انسانی برای این نظام، باید به‌نحوی می‌بود که شعر معروف سهراب سپهری (من قطاری دیدم فقه می‌برد و چه سنگین می‌رفت. من قطاری دیدم، که سیاست می‌برد و چه خالی می‌رفت) دیگر مصداق نداشته باشد و سرنشینان قطار سنگین فقه، قطار سیاست را هم وزین کرده باشند، اما به نظر می‌رسد قطار حوزه به مقصد سیاست، صندلی‌های خالی زیادی دارد که در پیام اخیر رهبری به حوزه‌های علمیه هم شاید بتوان مصداق آن را یافت: «باید تربیت نیرو برای وظایف خاص در نظام و اداره‌ کشور مورد توجه قرار گیرد»

🔻قطار فقاهت و سیاست هر دو می‌تواند سنگین باشد، اگر قطار حوزه‌های علمیه در شناسایی مقصد دچار اشتباه نشود.

۲۳ اردیبهشت ۴۰۴
روزنامه فرهیختگان
@asoupar