@qxmiti
174 subscribers
193 photos
2 videos
21 files
137 links
Қишлоқ хўжалигини механизациялаш илмий-тадқиқот институтининг расмий телеграмм канали t.me/qxmiti

Расмий веб сайт: http://uzmei.uz/uz/news.html

E-mail: qabulxona@uzmei.uz
info@uzmei.uz
Тел.: +99870 601 07 04

Муҳокама учун: @qxmitiChat га ўтинг
Download Telegram
– Ilmiy mahsuldorlik bu – olim mehnatining natijadorlik darajasi, mezoni. Natija esa bu ilmiy asoslangan qonuniyatlar, bogʻlanishlar, tavsiyalar, yangi nav, texnika, texnologiya, bir soʻz bilan aytganda fundamental, amaliy yoki innovatsion xarakterdagi ilmiy hajmdor mahsulotdir. Ilmiy tadqiqot ishlari orqali muayyan bir muammoni hal qilib, natijalar olingandan keyin ularni biron bir tarzda jamoatchilikka yetkazish, yaʼni talqin qilish ehtiyoji paydo boʻladi. Olim ana shu ehtiyojni qoplash uchun ilmiy asar yozadi. Ammo yozishdan oldin uni mutolaa qiladigan oʻquvchining bilimi, tayyorgarligi va saviyasi turlicha ekanligini unutmasligi kerak. Shu bois nafaqat sof nazariy, balki ilmiy-ommabop va qoʻllanma shakllaridagi asarlarni yozish ham maqsadga muvofiqdir. Masalan, muayyan ilmiy mavzu yoki muammo chuqur tadqiq etilgan monografiya fundamental bilimlarni boyitsa, ilmiy-ommabop kitob yoki maqola murakkab muammolarni sodda til bilan tushuntirishga xizmat qiladi. Magistrlar, yosh olimlar ulardan qiynalmasdan foydalanadi.

– Tadqiqotlaringiz esa qishloq xoʻjaligiga taalluqli, shundaymi?

– Juda toʻgʻri. Chop etilgan 417 ta ilmiy maqolaning 34 foizi yoki 140 tasi, olingan 73 ta patentning 81 foizi yoki 59 tasi eng murakkab, eng qiziqarli texnika vositasi sanalmish paxta terish mashinasi ustida oʻtkazgan tadqiqotlarimizga taalluqli. Gʻoʻza tuplarining bosh poyasi va yon shoxlarining uchlarini chilpib, xipcha shaklga keltiruvchi mashina boʻyicha 39 ta kitob va maqola yozilgan, 3 ta ixtiroga patent olingan. 13 kitob, 181 maqola qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash va samarali ishlatish masalalariga bagʻishlangan.

– Yurtimizning mexanik olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda paxta terish mashinalarining ulushi boshqa texnika vositalarinikiga qaraganda ancha katta. Buning sabablarini aytsangiz.

– Eng birinchi sababi – unga yakunlovchi vazifa – daladagi paxta hosilini terib olish yuklanganidir. Terganda ham hosilni yerga toʻkmay, qor-yomgʻirga qoldirmay, yanada muhimi – tola sifatiga putur yetkazmasdan terib olishdir. Bu vazifa aytishgagina oson, xolos. Chunki toʻkilgan paxta shundayligicha yerda qolib ketadi, yogʻingarchilikda mashina dalaga kiraolmaydi, tola shikastlansa pishiq ip chiqmaydi. Ikkinchisi – mashinaning gʻaroyibligida: tup koʻtargichlar engashgan gʻoʻza tuplarini apparat ish tirqishiga tikallatib yoʻnaltiradi, shpindellar chanoqlardagi pishgan paxta pallalarini tortib oladi, sirtiga oʻraydi, ajratkich choʻtkalari ularni yechib olib, qabul kamerasiga uzatadi, paxta havo oqimi yordamida bunkerga tushadi, bunker toʻlganda paxtani tirkamaga agʻdarib beradi. Uchinchi sababi – paxta terish mashinasi konstruksiyasining oʻta murakkabligi, traktor, terim apparati, pnevmotransport, bunker kabi agregatlar, shpindelli va ajratkich barabanlari, ventilyator singari uzellar va yuzlab alohida detallardan iboratligi va ularning har biriga muhimligi jihatidan bir-biridan qolishmaydigan funksiyalarni yuklatilganidadir. Toʻrtinchisi – paxta terish mashinasi yirik ilmiy hajmdor obyekt sifatida Oʻzbekiston va Amerika Qoʻshma Shtatlarida, yaʼni dunyoning ikki mamlakatidagina tadqiq etiladi, yangi namunalari loyihalanadi, yasaladi va davlat sinovlaridan oʻtkaziladi.
Bunday vazifalarni bajarish va aytilgan sabablar zaminda yotuvchi muammolarni ham qilish uchun fundamental, amaliy, innovatsion, tajriba-konstruktorlik va startap loyihalarni oʻz ichiga oluvchi kompleks tadqiqotlar bajarilgan va hozirda ham bajarilmoqda. Ularning natijalari bilan kitoblar, maqolalar yozilmasa informatsion boʻshliq yuzaga keladi – olimlar, konstruktorlar va mashinasozlar bir-birlarining ishlaridan bexabar qoladi, demak-ki, yangi mashina ham yaratilmaydi. Bizning maqolalarimiz va ixtirolarimiz shunday boʻshliqni toʻldiradi, “fan–loyiha–yangi texnika” tizimini uzluksizligini taʼminlaydi.

– Paxta terish mashinasining yaratilish tarixi, uning afzalliklari va kamchiliklari haqida gaplashsak.

Paxta terish mashinasining asosiy ishchi organi – shpindellarni yerga nisbatan joylashish holatiga qarab gorizontal shpindelli va vertikal shpindelli degan ikki turga boʻlinadi. Birinchi turdagisi AQSHda, ikkinchisi Oʻzbekistonda ishlab chiqariladi. Paxta terish mashinasiga birinchi patent 1850-yilda berilganiga qaramasdan, uning dastlabki tajriba nusxalarini yasash va sinash ishlari 1929-1939-yillarga toʻgʻri keladi. 1949-yildan bir qatorli vertikal-shpindelli mashina SXM-48, 1955-yildan ikki qatorli gorizontal-shpindelli mashina SXS-1,2 sanoat usulida chiqarila boshlangan.

Hozirda paxta-toʻqimachilik klasterlari va fermer xoʻjaliklarida yetishtirilgan hosil oʻzimizning MX-1,8 rusumli hamda “Keys” va “JonDir” kabi xorijiy firmalarning turli rusumdagi mashinalari yordamida terib olinmoqda.

MX-1,8 ning afzalligi: gʻoʻza tuplaridan faqat pishgan paxtani terib oladi; konstruksiyasi rostlash va taʼmirlashga qulay; terim mavsumi yakunlanganday keyin traktorni ajratib olish va 11 oy davomida foydalanish imkoniyati bor; kamchiligi: chanoqlardagi paxta pallalari ishchi kamerada oltita shpindel bilan ilib olinishi sababli terim toʻliqligi dala sharoitida 80-85 foizdan oshmaydi, yaʼni, masalan, gʻoʻza tuplaridagi 100 kilo hosildan 80-85 kilosigina bunkerga tushadi; 15-20 foiz paxta yerga toʻkiladi va tuplarda qolib ketadi.

“Keys”, “JonDir”ning afzalligi: tuplardagi hosilning 90-92 foizini terib oladi; kamchiligi: shpindellari konussimon boʻlgani va gʻoʻza shoxlarining ichiga kirib aylanishi tufayli koʻsaklardagi xom paxtani ham sugʻirib oladi; mashinani rostlash, taʼmirlash va unga xizmat koʻrsatish qiyin va qimmat; bir yilda bor-yoʻgʻi 30 kun ishlaydi, xolos.

Koʻryapmizki, paxta terish mashinasining ishini terim apparati belgilaydi, qolgan qismlar unga xizmat qiladi.

– Siz sanab oʻtgan kamchiliklardan xoli, paxtani koʻp teradigan terim apparati bormi?
– Bor, u paxta koʻsaklariga intensiv ishlov beruvchi (KIIB) apparat deyiladi. Akademik Glushchenkoning ilmiy maktabida ixtiro maqomida yaratilgan. Agar amaldagi apparatda paxta koʻsaklariga ikki karra ishlov berilsa, KIIB apparatida ishlov soni besh karradir; ishchi shpindellar – barmoqli qoʻllar soni 6 ta oʻrniga 13 ta. Shu bois bizning apparat intensiv deyiladi.

KIIB apparatining bu xususiyati Oʻzbekiston, Turkmaniston va Tojikiston mashina sinash stansiyalari tomonidan oʻtkazilgan koʻp yillik davlat sinovlarida oʻz isbotini topgan: terim toʻliqligi oʻrtacha 93 foizni tashkil etgan.

– Endi koʻndalang savol: paxtani qoʻlda terishdek mashaqqatli ishga qachon chek qoʻyiladi?

– Mening loʻnda javobim: KIIB apparatini mashinasozlik korxonalarida seriyali, yaʼni koʻplab ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilib, paxta-toʻqimachilik klasterlari va fermer xoʻjaliklariga yetkazib berilganda. Bu javobni sizning savolingizdan qutilish uchun oʻylab topganim yoʻq. Uning tagida mustahkam, ishonchli asos bor: sobiq “Oʻzbekiston besh yilligi” davlat xoʻjaligining 3-boʻlimida yetishtirilgan paxta hosili besh mavsum davomida KIIB apparatlari bilan jihozlangan 16 ta ikki qatorli mashina yordamida terib olingan. Hasharchi, terimchisiz rejalar bir oyga qolmasdan birinchilar qatorida bajarilgan. Bitta mashinaning oʻrtacha mavsumiy ish unumi 122 tonnaga yetgan. Bu bitta mashina bir oyning har kunida oʻrtacha 50 kilo paxta teradigan 82 nafar ayolning oʻrnini bosadi, deganidir.

2020-2021-yillarda Innovatsiya vazirligi tomonidan KIIB apparatining sanoat namunalarini yasash, ularni davlat sinovlaridan oʻtkazish va tijoratlashtirishga tayyorlash maqsadida ikkita innovatsion grant loyihalari berildi. Bu loyihalar doirasida KIIB apparatining toʻrtta sanoat nusxasi “Texnolog” aksiyadorlik jamiyatida yasaldi va Quyichirchiq tumanidagi “TST Agroklaster” dalalarida sinovlardan oʻtdi. Bunday apparatlar bilan jihozlangan MX-1,8 rusumli paxta terish mashinalari gʻoʻza tuplaridan terib olingan 95-97 foizini bunkerga joyladi.

“Texnolog” AJ rahbarlari va mutaxassislari KIIB apparatining samarasini dalada oʻz koʻzlari bilan koʻrib, uni tijoratlashtirishga tayyor ekanliklarini bildirdilar.

– Gʻoʻza tuplarida qolgan 3-5 foiz hosilni ham terib olsa boʻladimi?

– Boʻladi, albatta. Buning uchun iyuning oxiri va iyulning boshlarida yuqorida aytganim – gʻoʻza tuplariga shakl beradigan CHXU-4 mashinasini qoʻllash lozim. Bu mashina gʻoʻza tuplarini mashina terimiga tayyorlaydi va hamma koʻk koʻsaklarni toʻla ochilishini taʼminlaydi. Chunki bosh poyalar va yon shoxlarning uchlari baravariga chilpib olinsa tuproqdan va barglardan keladigan oziqa moddalari oʻsimlikni oʻsishiga emas, hosil toʻplashiga sarflanadi: boʻliq koʻsaklar soni va massasi oshadi, gʻoʻza defoliatsiyasidan keyin koʻk barglarning toʻkilishi tezlashadi, koʻsaklar toʻla ochiladi, tuplarning yotib qolish darajasi pasayadi, gektariga hosildorlik oshadi. Gʻoʻza tuplari balandligi va eni boʻyicha xipcha shaklga keladi, terim apparati ichiga egilmasdan kiradi, koʻsaklaridagi paxtalar shpindellar yordamida toʻla terib olinadi. Bu oʻsha siz aytgan, tuplarda qolgan 3-5 foiz hosilning oʻzginasidir.

– Yangi mashinalarni yaratishning oʻzi bilan ish bitmaydi. Ularni samarali ishlatishda ham gap koʻp. Shunday emasmi?
– Har qanday qishloq xoʻjalik mashinasi ish boshlanishidan oldin tuproq yoki ekin holatiga qarab rostlanadi, agrotexnika talablari asosida dalada ishlatiladi, buzilsa tuzatiladi. Bu yumushlarni bajarishning tartib va qoidalari bor. Masalan, paxta terish mashinasi gʻoʻzaning holati, koʻsaklarning ochilish darajasiga qarab sozlanmasa yerga koʻp paxta toʻkiladi. Mashinaning tezligi, apparatning texnologik parametrlari notoʻgʻri tanlansa koʻsaklar ham, tola ham shikastlanadi. Mashina buzilib dalada koʻp toʻxtab tursa ish unumi pasayib ketadi. Taʼmirlash ustaxonasi boʻlmasa yanada yomon – mashinaning ish qobiliyatini qayta tiklab boʻlmaydi. Shularni hisobga olib bu masalalarning yechimiga qaratilgan kompleks tadqiqotlarni uzluksiz olib boramiz.

– Ilmda yuqori mahsuldorlikka erishish uchun yosh olimlar qanday yoʻl tutishlari kerak?

– Bu haqda koʻp va xoʻp yozilgan. Bulardan eng ibratlisi menimcha, hanafiya mazhabi asoschisi Abu Hanifani shogirdlariga qoldirgan vasiyatidir: “Ilm istagan kishilar uchun sustkashlik, dangasalik va loqaydlik ofatdir”. Biz, ilm ahli ana shu ofatlarga chalinmasak boʻldi. Bilimdonlik, ilmdonlik va mahsuldorlikka erishaveramiz.

Innovatsion rivojlanish vazirligi

matbuot kotibi Nazokat Abduqunduzova

suhbatlashdi.
Qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalash ilmiy-tadqiqot institutida yaratilgan keng-qamrovli osma chizel-kultivator
Institut olimlari tomonidan qishloq xo'jaligi ekinlarini ekish uchun tuproqni ekishga tayyorlashda foydalaniladigan keng qamrovli osma chizel-kultivator ishlab chiqildi. Keng qamrovli chizel-kultivator nam suvi berilgan va sho’ri yuvilgan yerlarni paxta, don va boshqa qishloq xo'jaligi ekinlarini ekish uchun tayyorlashda tuproqni 18-20 sm chuqurlikda yumshatish uchun qo'llaniladi va mamlakatimizda hozirgi kunda foydalanilayotgan yuqori quvvatli 3-4 sinfdagi traktorlarga qo'shib ishlatiladi. Сhap va o'ng sektsiyalar gidrotsilindrlar vositasida ish holatidan transport holatiga hamda transport holatidan ish holatiga o'tkaziladi.
Uni qo'llash ish unumini 1,5-1,6 marta ortishi, yerlarni ekishga tayyorlashga yonilg'i va mehnat sarfi hamda boshqa xarajatlarni 45-50 foizga kamayishini ta'minlaydi.
Мухаммад Тошболтаевнинг 656 тинчи мақоласи чиқди, мақола "Ўзбекистон қишлоқ ва сув жўжалиги" журналининг 2022 йил, 8 сонида чиқди. ПАХТА ТЕРИШ МАШИНАЛАРИНИ СИФАТЛИ ТАЪМИРЛАШ

Бу йил пахта-тўқимачилик кластерлари ва фермер хўжаликларида етиштириладиган пахта ҳосилининг асосий қисмини машиналар ёрдамида қисқа муддатларда териб олиш режалаштирилган. Буни уддалаш учун пахта териш машиналари мавсум давомида бузилмасдан тўхтовсиз ишлаши керак. Машина далада бузилиб, бир соат ишламай турса энг камида 1-1,5 тонна пахта терилмай қолишини фермер ҳам, механизатор ҳам яхши билади. Демак, машинанинг иш унуми, терим салмоғи ва сифати, уни қай даражада таъмирланишига боғлиқдир.
Пахта териш машинасини таъмирлаш – бу трактор, терим аппарати, пневматик система, бункер ва агрегат юриш қисмининг носоз ҳолатга келиб қолган узел ва механизмларини соз ҳолатга келтириш орқали машинанинг иш қобилиятини қайта тиклашдир. Кўриниб турибдики, бу фақатгина малакали механизатор ва тажрибали уста-техникларнинг қўлидан келадиган нозик, айни вақтда мураккаб юмуш. Шу боис бу иш фермернинг дала шийпонида ёки механизаторнинг уйида эмас, балки туман “Агросервис МТП”, пахта-тўқимачилик кластери ва Сервис марказларининг ҳамма зарур асбоб-ускуналар билан жиҳозланган устахоналарида бажарилади.
Машинани таъмирга тайёрлаш. Устахонага келтирилган носоз машина энг аввало чанг ва ифлосликлардан тозаланади. Бунинг учун трактор двигателининг капоти ва терим аппаратининг эшиклари очиб қўйилади. Пневмосистема вентиляторини ишга соладиган тортқи ўчирилади. Двигателни паст тезликда ишлатиб, аппарат барабанлари 3-5 минут айлантирилади. Двигател, бункер ва аппаратга босимли сув сепилади. Двигател корпусидаги ёпишқоқ мойлар, чангли ифлосликлар совунли ёки содали эритмалар билан ювиб ташланади ва тоза қилиб артилади. Шпинделлар сатҳига ўралиб қолган пахта толалари ва чирклар махсус симли чўтка ёрдамида тозаланади. Сув ва мой радиаторлари, бункер тўрларига ёпишиб қолган толалар, қуруқ барглар қўлда олиб ташланади. Сўнгра узеллар яна айлантирилади ва босимли сув билан узил-кесил ювиб тозаланади. Машина таъмирлаш цехига ёки участкасига киритилади.
Тозаланган машина уста-техник томонидан диагностикаланади: механизмлар қисмларга, қисмлар деталларга, деталлар эса яроқли, яроқсиз ва таъмирталаб деган гуруҳларга ажратилади. Яроқлилар қайтадан жойларига ўрнатилади, яроқсизлар ҳисобдан чиқарилади (чиқитга чиқарилади), таъмирталаблари тузатишга юборилади.
Тракторни таъмирлаш тартиблари:
1) двигателдан бегона шовқин ва тақиллаган овозлар эшитилиши ёки эшитилмаслиги текширилади. Бундай овозлар эшитилса, сабаблари аниқланади, масалан, ишқаланувчи сиртлари едирилиб кетган тирсакли валлар, вкладишлар ва клапанлар янгиларига ёки созларига алмаштирилади;
2) монометр меъёрдан паст мой босимини кўрсатса ёки двигател ишлаганда бегона, қулоқ ўрганмаган товуш эшитилса, двигател дарҳол тўхтатилади, синган ҳалқалар, ён сирти едирилган ва тепа қисми куйган поршенлар ўрнига созлари қўйилади;
3) двигател сал ишлагандан кейин қизиб кетса, радиатордаги совутиш суюқлигининг сатҳи текширилади, паст бўлса, тўлдирилади. Шунда ҳам қизиш йўқолмаса, двигател очилади, совутиш системасининг ҳолати, айниқса сув йўлларининг тозалиги текширилади, носоз сув насоси, қистирма (прокладка), тешилган трубкалар ва бошқа деталлар янгиларига алмаштирилади;
4) аккумулятор, стартер, генератор ва датчиклардан кабинадаги назорат асбобларига келадиган, улардан фараларга ва бошқа электр ускуналарига кетадиган симларнинг ҳолати синчковлик билан кўриб чиқилади. Симларнинг очилиб қолган жойлари иҳота ленталари билан ўралади, барча контактлар маҳкамланади. Электр системаси носоз бўлган машинада ишлаш қатъиян тақиқланади, акс ҳолда ёнғин чиқади;
5) сифатли таъмирланган двигател қора тутун чиқармасдан, шовқинсиз ва бир текисда ишлайди. Агар бунга эришилмаса, гилза, поршен, ҳалқа ва клапанларнинг техник ҳолати қайтадан текширилади, улардаги камчиликлар бартараф этилади;
6) двигател (ёнилғи насоси, трубкалар) ва гидравлик система (гидронасос, гидроцилиндрлар)дан ёнилғи ва суюқликнинг сачрашига йўл қўйилмайди. Барча резбали бирикмаларга мис шайбалар қўйилади, тортиб маҳкамланади. Сачраш шунда ҳам тўхтамаса, эски детал янгисига алмаштирилади;
7) тормоз системаси машинани равон ва тезда тўхтатишни таъминлаши зарур. Тормоз ленталари ва дисклари, гидроцилиндрлар ҳолати, тормоз суюқлиги сатҳи ва бачогининг созлиги доимий назоратда бўлиши лозим.
Терим аппаратини таъмирлаш тартиблари:
1) барча шпинделлар ўз таянчларида енгил айланиши, таркибий элементлар тишлари синмаган ва едирилмаган бўлиши зарур (оғир айланаётган шпинделларнинг подшипниклари, втулкалари, пастки таянчнинг тўла мойланганлиги текширилади, носоз элементлар созларига алмаштирилади);
2) шпинделларни тўғри ва тескари томонларга айлантирувчи понасимон тасмалар сиртларининг едирилмаганлиги, цилиндрсимон кичкина пружиналарнинг таранглиги текширилади(едирилган тасмалар, бўшашган пружиналар алмаштирилсин);
3) пахта ажраткич барабанининг планкаларидаги қиллар кўп едирилмаган бўлиши керак (қиллари едирилиб, ғадир-будир ҳолатга келиб қолган чўткали планкалар янгилансин, барча планкалардаги қиллар едирилиб, калталашиб қолганда ажраткич барабан созига алмаштирилсин);
4) ажраткич барабандаги резина втулка соз ҳолатда бўлиши лозим. Тожли гайка охиригача тортилган бўлсаю, лекин вални ўзи айланиб, шестерня жойида қимирламай турса, втулка ишдан чиққан ҳисобланади;
5) тўп кўтаргичлар, ишчи камерадаги шчитоклар, эшикчалар ва қабул камерасининг қувурларидаги эгилган-букилган жойлар тўғрилансин, тешиклар ямалсин;
6) ҳаракат узатувчи валлар, редукторлар ва шестернялардаги носозликлар тузатилсин.
Пневматик система ва юриш қисми узелларини таъмирлаш тартиблари:
1) пневмосистема вентилятори паррагини айлантирувчи тасма бўшашган бўлса, ростловчи ғалтакни тортиб, тасмани тарангланг. Вентилятор ўқидаги тожли гайка доимо маҳкам ва шплинтланган бўлиши шарт!;
2) тасма едирилганда ёки узайиб кетганда таъмирланмайди – янгиларига алмаштирилади;
3) пневмоқувурларда тешиклар, ёриқлар ва тирқишлар пайдо бўлса, ҳаво босими тушиб кетади. Шу боис бундай камчиликлар дарҳол тузатилади;
4) етакловчи ва етакланувчи ғилдираклар ўқлари борт редуктори ва вилкаларга маҳкам қилиб қотирилади ва шплинтланади;
5) протекторлари ортиқча едирилган шиналар ўрнига янгилари ўрнатилади;
6) двигател ишлаб турганда назорат приборлари, ёриткичлар, нурли ва товуш сигнали берадиган барча асбобларнинг техник ҳолати текширилади, носозлари дарҳол созларига алмаштирилади.
Бункерни таъмирлаш тартиблари:
1) титилиб ёки катталашиб кетган тўрли полотнолар олиб ташланиб, ўрнига созлари маҳкамланади;
2) эгилган ёки букилган стойкалар тузатилади;
3) бункер тубидаги тешиклар ямалади;
4) қопқоғдаги чанг чиқаргич қурилмасидаги камчиликлар бартараф этилади.
Шундай қилиб, пахта териш машиналари юқоридаги тартиб ва қоидаларга амал қилган ҳолда таъмирланса, мавсум давомида юқори унум билан ишлайди, кўп ва сифатли пахта териб беради.

Муҳаммад Тошболтаев,
техника фанлари доктори, профессор
(ҚХМИТИ)