سەرمایەداری یان ماركسیەت؟
فەلسەفەی پێشکەووتنی چین

”دەبێ سیستەمی سەرمایەداری(كاپیتاڵیزم) بخوێندرێتەوە، بەڵام نابێت (ماركسیەت) بەلاوە بنرێت، چونكە تائێستاش بنەمایەكی سەرەكییە بۆ ژیان و بەرێوەبردنی وڵات”.

شی جین بینگ
سەرۆكی كۆماری گەلی چین

ئەمڕۆ پێشمەرگەکانی دەڤەری یەک و دوو لە ڕێوڕەسمێکی مێژووییدا یەکیان گرتەوە و بووە هەنگاوێکی گرنگ لە قۆناخێکی گرنگی مێژوویی کوردستان و ناوچەکە.
من باوەڕم وایە کورد زۆر بە وریایی و چاوکراوەییەوە لەم گۆڕانکاریانەی ناوچەکەدا هەنگاوی هەڵناوە؛ یەکگرتنی هێزەکانی پێشمەرگە دەکرا زۆر لەمەوپێش ڕوویدابا، بەڵام ڕێگر و بەربەستی زۆر هەبوون، یەکێک لەو بەربەستە سەرەکیانە، بوونی بەهێزی ئێران لە عێراق و ناوچەکە بوو، بۆیە ئێستا کە ئێران لاواز بووە، کورد بەبێ ترس و دڵەڕاوکە دەست بۆ دۆسیە هەستیار و ئاسایشیەکانی خۆی دەبات و لە ڕفەکان دایدەگرێت و پێداچوونەوەی پێدەکات. ئەمە هەنگاوێکی سەرەتاییە و زۆر گۆڕانکاری دیکەی گەورە ڕوودەدەن؛ هەرچی ئێران زیاتر لاواز بێت، کورد هەنگاوێک زیاتر دەچێتە پێشەوە.
مەنتقێکی سیاسەتی نێودەوڵەتی هەیە کە باس لە کەڵکوەرگرتن لە دەرفەتەکان لەکاتی تێکچوونی باڵانسی هێزدا دەکات: (Opportunity Exploitation) لە کاتێکدا ڕوودەدات، کە (Balance of Power) تێکدەچێت و یاریکەرێک هەست دەکات دوژمنەکەی لاواز بووە، بۆیە ئەو یاریکەرە هەوڵی سەرەکی خۆی دەدات دەرفەتەکە بقۆزێتەوە بۆ زیادکردنی «هێزی ڕێژەیی» خۆی و باشترکردنی «پێگەی ستراتیژی» خۆی.
یەکگرتنی هێزی پێشمەرگە، لە هەر ئاستێکدا بێت، شایەنی دەستخۆشیەو پێویستی مێژوویی کوردە.

سەرنج بدەن!


ئەوەش ئاماژەی توندی دیپلۆماسیەت، فڕۆکەیان بەنزمی هەڵفڕاند کە دەنگەکەی ئەوەنە ناخۆش بوو ترەمپی قەڵس کرد، بەڵام شی جی پینگ هەر خۆشی تێک نەدا،
ئاماژەیەکی ڕوونە وەک و ئیستغلال کردن یاخود پیشاندانی هێزی ئەمریکا ، چونکە هیچ پێویستی بەوە نەئەکرد...

پێشتریش کە مێرکڵ چوو بۆ،لای پۆتین ئەیزانی فۆبیای بەسەگ هەیە لە نیوەی دانیشتنا سەگیان ئەبردە ژورەوە، چەندین دیاردەی وای تر...

رێککەوتننامەی ڤییەننا بۆ پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان

ئەم رێککەوتنامەیە، لەسەر داوای کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و بەچاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان لە 2ی ئادار بۆ 14 نیسانی ساڵی (1961) لە شاری ڤییەننای پایتەختی نەمسا، بە بەشداری (81) وڵات بەڕێوەچوو، لە رۆژی 18 نیسانی (1961) وڵاتانی بەشدار واژوویان لەسەر رێککەوتننامەکە کرد، که خۆی له (52) ماددە دا دەبینێتەوه و تێیدا پەیوەندی دیپلۆماسی نێوان
وڵاتان رێکخراوه.

بابەتی ڕێککەوتنی ئەمریکا لەگەڵ ئێران، بەتەنیا پێوەندی بەوە نییە کە ئێران لە ئێستادا چەندە پاشەکشە دەکات و ویستەکانی ئەمریکا قبوڵ دەکات. دیوێکی دیکەی ڕێککەوتن، پێوەندی بە تێڕوانینی ئەمریکا بۆ دۆخی ئێستا و داهاتووی ناوچەکەیە؛ ئێران چەنێک پاشەکشە بکات، ئەمریکا زیاتر هەوڵدەدات بێتە پێشەوە و خاڵی زیاتر بەسەر ئێراندا بسەپێنێت. ئێران لەم ماوەیەدا هەستی بە فشارێکی قورس کردووە، بۆیە پێشنیازێکی داوە بە ئەمریکا بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز، بەڵام ئەمریکا قبوڵی نەکردووە، چونکە ئەمریکا باوەڕی وایە ئێران لە داهاتوودا زیاتر پاشەکشە دەکات، بۆیە دەبێت لە ئێستادا دان بەخۆیا بگرێت، چونکە لە داهاتوودا مەرجی زیاتر بەسەر ئێراندا دەسەپێنێت. سکات بێسێنت دوێنێ وتی «ڕەنگە بۆ دوو مانگی دیکە وەڵامی فشارەکانمان لە ئێران وەرگرین»، واتە وەزیری گەنجینەی ئەمریکا پلانێکی بۆ ئێران داڕشتووە کە دوو مانگی دیکە نیشانەی لاوازبوونی ئێران دەردەخات. هەرچەن کە ئێستا ئاسمان، زەمین و دەریای ئێران داخراوە و فشارەکان بۆ ئێران گەیشتووەتە ئاستێکی وێرانکەر، بەڵام سکات بێسێنت هێشتا بەدوای زیاتر توندترکردنی بازنەی گەمارۆکانە و دەیەوێت ئێران زیاتر فشاری لەسەر بێت بۆ ئەوەی باجی زیاتر بۆ ڕێککەوتن بدات.

ئەم فشارانەی سەر ئێران، تا شوێنێک دەتوانێت بۆ ئێران قبوڵ بکرێت، واتە ئاستی فلکسیبڵتی ئێران لەپێش ئەم گەمارۆیانە، تا خاڵێکی دیاریکراوە و ئەگەر لەوە زیاتر بێت، ئێران ناچارە و هیچ ڕێگایەک لەپێش خۆیدا نابینێت بێجگا لە دەستێوەردانی سەربازی؛ کام دەوڵەت دەتوانێت هاوکات ئیدعای سەروەری ناوخۆیی و دەرەکی بکات، بەڵام هاوکات بۆ هەناردە و هاوردەی یەک کەرەستە، شتومەک، لیترێک بەنزین، دۆلار و هتد، کێشەی هەبێت و نەتوانێت بەشێوەی ئاسایی ئاڵوگۆڕی ئابووری و بازرگانی هەبێت؟ بۆیە ئێران خەریکە پاڵ پێوەدەنرێت بۆ سووچێک کە تەنیا بەکارهێنانی هێز بە ڕێگەچارە دەزانێت!

کاتێک پژاک هەستی کرد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئاوت کراوە:

لە شەڕی ٤٠–ڕۆژەی ئێران و ئەمریکا—ئیسرائیل، کاتێک باس لە پێوەندی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات و ئیسرائیل هاتە بەرباس، بابەتێک کە سەرنجی نەخرایە سەر، ئەوە بوو کە ئیسرائیل نەک هیچ دانیشتن و پێوەندییەکی لەگەڵ پژاک نەکرد، تەنانەت ڕێگریی کرد لە گەیاندنی یارمەتی بە پژاک.
ئەم هەڵوێستەی ئیسرائیل، پژاکی خستە جموجۆڵێکی سەیر؛ پژاک پێیوابوو کە لە گۆڕانکارییەکانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئاوت کراوە، بۆیە پەلەپەل بەشداری لە کۆنگرەی ئازادی ئێران کرد و نووسینێکی واژۆ کرد کە تێیدا باسی لە «دژایەتی دەستێوەردانی دەرەکی لە ئێران» و سەرکۆنەکردنی هێرشی ئیسرائیل لە دژی ئێران دەکرد. پژاک بۆ ئەوەی بتوانێت وێنەیەکی چالاکتر لەخۆی دەرخات، بۆ یەکەمجار لە مێژووی پەکەکەدا، پۆستی «گوتەبێژ»ی دیاری کرد و گۆڕانکاریی لە پێکهاتەی نەریتی خۆیدا کرد. تەنانەت پژاک ڕێککەوتنێکی نهێنی و ژێربەژێری لەگەڵ یەکێک لە حیزبەکانی ڕۆژهەڵات کرد، بۆ ئەوەی هێزەکەی خۆی لەژێر ناوی «پێشمەرگە»ی ئەو حیزبە، بباتەوە ڕۆژهەڵات؛ ئەگەر پژاک یەک لە سەد گومانی هەبووایە کە خۆی بێ کێشە دەتوانێت بچێتەوە ڕۆژهەڵات، قەت نەدەچووە ژێرباری ئەو ڕێککەوتنە، هەمووی لەترسی ئەوە بوو کە لە ڕۆژهەڵات ڕێگای نەکرێتەوە.

تەنانەت پژاک ئەوەندە ترسی لەو ئاوت بوونە هەبوو، کە پردەکانی پێوەندی خۆی و پەهلەوی چالاک کردەوە، بەڵام ئەوانیش نەیانویست وەک ساڵانی ڕابردوو، لەگەڵ پژاک دانیشن؛ ساڵانی ڕابردوو و بەتایبەت لەکاتی حاجی ئەحمەدیدا، پژاک چەندین دانیشتنی لەگەڵ جەماعەتی پاشاخواز—پەهلەوی هەبوو، بەڵام قەت نەیدەویست ئەو پردە ئاشکرا بکرێت، تا ئەوەی کە حاجی ئەحمەدی لە چاوپێکەوتنێکدا بەوردی باسی پێوەندی پژاک و پەهلەوی دەکات.

ڕەنگە بۆ زۆر کەس سەیر بێت کە بۆچی ئیسرائیلییەکان نەک یارمەتی پژاکیان نەدا، تەنانەت هۆشداریان دا بە پژاک. جەمیل بایک چەند ساڵ پێش لە وتووێژێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەنووسێکی سویدی دەڵێت «ئێمە لە شەڕی دژ بە داگیرکاری ئیسرائیل، هاوشانی گەلی فەلەستین، ١٥ شەهیدمان داوە. ئەو خوێنەی ئێمە بۆ گەلی فەلەستین دامان، پردێکی بتەوی لەنێوان گەلی کورد و گەلی فەلەستین دروست کردووە». ئەم تێڕوانینەی جەمیل بایک، یەکێک لە بناغەی سەرەکیەکانی بازنەی ئاپۆیزمە، واتە دژایەتی ئیسرائیل. بۆیە هەرکەسێک لە کادیر و لایەنگری ئاپۆیزم پێچەوانەی ئەمەی وت، یان لە ئاپۆیزم تێنەگەیشتووە، یان چەواشەکارە.
بۆیە ئەگەر ئێستا بەرپرسانی پژاک باسی «دژایەتی دەستێوەردانی دەرەکی» لە ئێران دەکەن، بۆ ئەوە نییە کە دەستێوەردانی دەرەکیان پێ خراپ بێت (ئەو هێزەی ئەوان بەرهەمی دەستێوەردانی دەرەکی ئەمریکا لە سووریایە)، بەڵکو بۆ ئەوەیە کە پێیان وایە کە ئەو دەستێوەردانە لە لایەن ئیسرائیلیەوە دەکرێت و ئەو ئیسرائیلەش لە ڕۆژەی یەکەمی جەنگی خۆی لەگەڵ ئێران، بە پژاکی وتی «نا».

هەوڵی پژاک بۆ ئەوەی بتوانێت لە ناو ئێرانییەکان جێگەیەک بۆخۆی بدۆزێتەوە، هیچ کێشەیەکی تیۆری لەگەڵ بناغەی فیکری ئاپۆیزم نییە، ئەساسەن باشترین گۆڕەپان بۆ پژاک، شوێنێک وەک کۆنگرەی ئازادی ئێرانە. بەڵام ئەوەی کە حیزبەکانی دیکەی ڕۆژهەڵات پێیانوابێت ئەوانیش دەبێت لەو گۆڕەپانەدا یاری بکەن، ئەنجامی خوێندنەوەیەکی هەڵەیە لە تێکەڵاوکردنی دوو گۆڕەپانی جیاواز.

برژینسکی(١٩٢٨_۲۰۱۷) سیاسەتمەداری ئەمریکیی و ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک جیمی کارتەردا، پێی وایە لاوازبوونی عیراق لە دوای ساڵی ۲۰۰۳ لە نەمانی سەروەریی نیشتمانیی و بڵاوبوونەوەی فیکری تائیفی و بوونی فەوزا و ئاڵۆزیی سیاسیی و ئابووریی تیایدا، شکستی ئەمریکا نییە، بەڵکو سەرکەوتنی ئەمریکایە ئاخر لە بنەڕەتدا ئەمریکا ئەوەی دەوێت و ئەوەی لە بەژەوەندیدایە.
لە کۆتا چاوپێکەوتنیشدا، دەڵێت ئەمریکا هەرگیز دابەشکردنی عیراقی ناوێت، بەڵکو عیراقێکی لاوازی دەوێت کە نە بتوانێت یەکبگرێت و نە بشتوانێت دابەش بێت. چونکە دابەشبوونی دەبێتە هۆی دروستبوونی دەوڵەتی بەهێز، یەکگرتنیشی عیراقێکی بەهێزی بەدوادا دێت. بەڵام دروستکردنی دۆخێک بۆ عیراق لە نێوان نە جەنگ و نە ئاشتی هەمیشەیی، وایان لێدەکات، پێویستیان بە ئێمە بێت تا لە پێناو پاراستنی ئاسمان و سنور و سامانەکەیاندا، عیراقییەکان خۆیان بانگێشتمان بکەنەوە و هانامان بۆ بێنن.!
کشانەوەی ئەمریکا لە عیراق و هەرێمی کوردستان، تا ڕۆژی ۳۰ ئەیلولی ۲۰۲٦ کە تەنها دوو ڕۆژی ماوە. ئەگەر لە ماوەیەکی نزیکیشدا نەبێت لە دوورمەودا، ئەمریکا هەر خۆی لە پێناو گەڕانەوەیدا، ڕووداوی سیاسیی و سەربازیی و ئامنیی وەها لە عیراقدا دروست دەکات هێزە عیراقییەکان خۆیان بانگێشتی بکەنەوە، ڕووداوە ئەمنییەکەی کەرکووکیش کە دەرکەوتنی چەند چەکدارێکی داعش و پێکدادانیان بوو لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان، کە هاوکاتە لەگەڵ کشانەوەی ئەمریکا. ئاماژەکانی ئەو ستراتیژییەتەی ئەمریکای تێدایە، کە برژینسکی باسی لێوە دەکات.!