✅سوپاس بۆ خوای گەورە تۆڕی زانیاری یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەی ڕاست و دروستی زانیاری و میدیای کوردی.

سوپاسی ستاف و ئەدمینانی تۆڕەکەمان دەکەین کە پابەندی ڕێسا و یاساکان و بنەما زانستی و میدیاییەکانی تۆرەکەن.

وە سوپاسی هەموو ئەو پێگە و کەناڵ و میدیایانە دەکەین کە پۆستەکانمان ریپۆست دەکەنەوە، هیودارین جار جارە لای خۆیانەوە ئەوانیش ئاماژەمان پێبدەن.

جێگای داخە کە هەندێک پێگە و میدیا خۆیان دەکەن بە خاوەنی پۆست و زانیاریەکانمان و لۆگۆ و ناوی خۆیان لەسەر دەدەن و بەخۆیان دەڵین هەواڵگری و سەرچاوە 😁.

⚠️ئێمە دەرفەت بۆ هەمووان دەرەخسێنین کە بتوانن پێگەیەک بۆخۆیان دروست بکەن، هەرکەسێک لە بوارێک دا شارەزایی هەیە و دەیەوێت خزمەت بکات ئێمە بێ هیج بەرامبەر بەر ئەکری خۆمان دەزانین کە هاوکاریتان بکەین بەتایبەت بوارە زانستی و هۆشیاریەکان و بەتوندی پێشنیارر دەکەین کە کەناڵ و پێگە دروست بکەن بۆ ئەوەی جێ دەستیان لەناو کۆمەڵگا دیار بێت و ببینە لافاوێک کە میدیای کوردی بشۆینەوە.

هیوای سەرکەوتن بۆ هەموو لایەک دەخوازین.

✅ تۆڕی زانیاری | شۆرشی میدیایی کوردی

سیستەمی یاسایی دەوڵەت

لە جیهاندا سیستمی یاسایی جیاواز هەیە کە پشت دەبەستن بە مێژوو، کەلتور، ئایین و سیستەمی سیاسیی وڵاتەکان. سەرەکیترین جۆرەکانی سیستەمە یاسایییەکان بریتین لە:

١. سیستەمی یاسایی ئینگلیزی (CommonLaw)

پێشینەی دادوەری کە کاریگەری لەسەر یاساکان دەبێت.
-دادگا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ڕوونکردنەوە و گەشەپێدانی یاساکان.
- بەکارهێنانی پانێڵی هیوا (Jury)لە زۆربەی دادگا گەورەکان.
- نموونە:ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەریتانیا، هیندستان، کەنەدا.

٢. سیستەمی یاسایی مەدەنی (Civil Law)
- یاساکان بە ڕێک و پێک لەلایەن پەرلەمان یان دەسەڵاتی یاسادانانەوە دەنوسرێن.
-دادوەران کەمتر دەسەڵاتی دەربڕینی یاسایییان هەیە و زیاتر جێبەجێکاری یاساکانن.
- (یاساکان لە کتێبێکی یاسایی کۆکراوەن).
- نموونە: فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ژاپۆن، بەڕازیل.

٣. سیستەمی یاسایی ئیسلامی (Sharia Law)
- یاساکان لەسەر بنەمای قورئان، حەدیس و فیقھی ئیسلامی دادەنرێن.
- دادگا ئیسلامییەکان بڕیار دەدەن بەپێی سەرچاوە ئیسلامییەکان.
- جیاوازی هەیە لە نێوان وڵاتان (وەک عەرەبستانی سعوودی کە زۆر توندە، و مالزیا کە کەمتر).
-نموونە: عەرەبستانی سعوودی، ئێران، پاکستان (بەشێک لە یاساکان).

٤. سیستەمی یاسایی تێکەڵ (Hybrid/Mixed Systems)
- تێکەڵCommon Law, Civil Law, یان Shariaن.
- نموونە:
- میسر:** سیستەمی مەدەنی + یاسا ئیسلامی.
- هیندستان:Common Law + یاسا ئیسلامی و هیندۆسی بۆ کەمینەکان.
- **ئیسرائیل:Common Law + یاسا جوولەکە (Halakha).

٥. سیستەمی یاسایی سۆسیالیستی (Socialist Law)**
- لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیستی و مارکسیستی
- دەوڵەت کۆنتڕۆڵی یاساکان دەکات و مافی موڵکی تایبەت سنووردارە.
- نموونە: چین (لە چەند بەشێکدا)، کۆریای باکوور، کوبا (پێشتر).

٦. سیستەمی یاسایی نەتەوەیی/ڕەسەن (Customary/Traditional Law)
- یاساکان لەسەر بنەمای کەلتور و نەریتە نەتەوەیییەکانن.
- زۆرتر لە کۆمەڵگا ڕەسەنەکان و هەندێک وڵاتی ئەفریقی بەکاردێت.
- نموونە:هەندێک ناوچەی ئەفریقا، وڵاتانی وەک بۆتسوانا.

---

کۆتایی:
زۆربەی وڵاتان سیستەمی یاسایییان تێکەڵە لە چەند جۆرێک (وەک Common Law + Sharia)، بەڵام سەرەکیترین سیستەمەکان Common Law, Civil Law, Sharia, و Socialist ن. هەر یەکێکیان جیاوازن لە ڕێگای دەستنیشانکردنی یاساکان و جێبەجێکردنی دادپەروەری.


ئامادەکردنی: پڕۆتۆکۆڵ

بژاردەی بەشداری لە شەڕی یەمەن، خرایە بەردەستی تورکیا:

ماوەیەک پێش، هاکان فیدان وتی «هاوپەیمانی مەککە، هاوپەیمانی بەرگرییە، بۆ هێرشکردن پێکنەهاتووە». تورکیا لەم ماوەیەدا هەموو هەوڵی خۆی داوە تێکەڵاوی شەڕی یەمەن نەبێت، چونکە دەزانێت حوسیەکان قەرز ناکەتە قیستی و هەموو قەرزەکەیان بەیەکجاری وەردەگرن. واتە ئەگەر تورکیا هەرجۆرە هێرشێک بکاتە سەر حوسیەکان، خێرا وەڵام وەردەگرن و ناچنە پرۆسەی دانوستاندن و کەمکردنەوەی ئاستی گرژییەکان. حوسیەکان ئەکتەرێکی نا-دەوڵەتین کە هیچ باوەڕێکیان بە یاسا و ڕێسای نێودەوڵەتی نییە، بۆیە سڵ لە هێرشکردن بۆ سەر هیچ وڵاتێک ناکەنەوە.

ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ وتی «داوا لە ئەردۆغان دەکەم دەستێوەردان لە شەڕی یەمەن بکات»، دوو جۆر دەستێوەردان هەیە؛ یان گرووپەکانی سووریا بگوازنەوە بۆ یەمەن، یان فڕۆکەی جەنگی بۆردومانی پێگەکانی حوسیەکان بکات. هەرجۆرە دەستێوەردانێکی تورکیا لە شەڕی یەمەن، تورکیا دەکاتە بەرەی نوێی شەڕی حوسیەکان و بگرە ئێرانییەکانیش لە داهاتوودا چاوپۆشی لە تورکیا نەکەن.

دۆناڵد ترەمپ بە هەر مەبەستێک ئەم قسەیەی کردبێت، دەتوانێت ئاگری شەڕەکە بباتە تورکیاش؛ تورکیا زۆر هەوڵی داوە خۆی لە شەڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوور بگرێت، بەڵام پێناچێت ئەم خۆپارێزیە چیتر بەم ستراتیژیەی تورکیا وەڵام بداتەوە!

بەهەرحاڵ، بەشدارینەکردنی چالاکی تورکیا لە شەڕی یەمەن، سعودیا لە تورکیا دوور دەخاتەوە و لە ئیسرائیل نزیکتری دەکاتەوە. بژاردەکان بۆ تورکیا دڵخۆشکەر نین.

بەیاننامەکەی بارەگای بارزانی دەست و خەتی جەنابی سەرۆک وەزیرانی حکومەتی هەرێمە نەک خودی مەسعود بارزانی !

ئەحمەد نەجم بەرێوەبەری کەناڵ8 لە هەولێر فەرمانی گرتنی هەیە کەچی لە دیداری مێری لە پشت نێچیرڤان بارزانی، قوباد تاڵەبانی و بافڵ تاڵەبانی دانیشتووە!

من لە شوێنی (مەسروور بارزانی)ـبم راستەوخۆ رێبەر ئەحمەد وەزیری ناوخۆ بانگ دەکەم پێی دەڵێم: بە ئیمزای تۆ فەرمانی دەستگریکردنەکە بۆ هەموو بنکەکانی پۆلیس نێردراوە تا ئەو کەسە دەستگیر بکەن، بە چ حەقێک بەشداری کۆڕبەندێک دەکەی؟ لەگەڵ داواکراوێک لە یەک هۆڵ دادەنیشی و پانێلت دەبێ؟!

کەواتە یاسا و دادگا لە هەرێمی کوردستان تەنیا بۆ خەڵکی فەقیر و بێ پشت و پەنایە!؟

ئۆپەراسیۆنی ئەجەکس (Operation Ajax, 1953)
ئەم ئۆپەراسیۆنە یەکەم کودەتای نێونەتەوەیی بوو کە لەلایەن سی ئای ئەی (CIA)و MI6ی بەریتانیا ئەنجامدرا بۆ ڕووخاندنی محەممەد موسەدێق سەرۆک وەزیرانی ئێران، و گەڕاندنەوەی محمەدرەزا پەهلەوی** بۆ سەر تەختی پاشایەتی.

---

پێشەکی:
- محەممەد موسەدێق لە ساڵی 1951بوو بە سەرۆک وەزیرانی ئێران و نەوتی ئێرانی نەتەوەییکرد (وەستاندنی کۆنترۆڵی بەریتانیا لەسەر نەوت).
- کۆمپانیای نەوتی ئینگلیز-ئێرانی (AIOC) خەریکی دەستکەوتنی نەوتی ئێران بوو، بەڵام موسەدێق ئەم کۆمپانیایەی نەتەوەییکرد.
- بەریتانیا و ئەمریکا ترسیان لەوە هەبوو کە ئێران بکەوێتە ژێر کاریگەری کۆمۆنیستەکان (سۆڤیەت).



ئامانجە سەرەکییەکانی ئۆپەراسیۆن:
1. سەرکوتکردنی دیموکراسیی ئێران و گەڕاندنەوەی پاشا محەممەدرەزا پەهلەوی (کە لە کاتی کودەتاکەدا لە ڕۆما بوو).
2. پاشەکەوتکردنی کۆنترۆڵی ڕژیمی پاشایەتی بۆ ڕێگریکردن لە سۆسیالیزم/کۆمۆنیزم
3. گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی نەوت بۆ دەستی ڕێکخراوە ڕۆژئاواییەکان.



ڕێگاکانی جێبەجێکردن:
✅ پڕۆپاگەندای میدیایی:
- ڕادیۆی CIA (ڕادیۆی ئازادی)بەردەوام هەواڵی نا زانستی بڵاودەکردەوە لەسەر موسەدێق.
- میدیاکانی ئێران لەلایەن CIA-ەوە کۆنترۆڵکرابوون بۆ نیشاندانی موسەدێق وەک "سەرکەوتوو نەبوو" و "خەباتگێڕی کۆمۆنیست".

✅ دەستتێوەردانی ڕاستەوخۆ:
- ژەنەڕاڵ زەھیدی(پشتگیریکراو لەلایەن CIA) هێزی چەکداری ڕێکخست بۆ شۆڕش.
- پارەدان بە هەندێک لە ئەفسەرە سەربازییەکان و کەسانی کاریگەر بۆ پشتگیری لە کودەتاکە.

✅ فڕۆکەخانەی تاران گیرا:
- لە ١٩ی ئاب ١٩٥٣، هێزە پشتگیریکراوەکان فڕۆکەخانەی تارانیان گرت و موسەدێقیان دەستگیرکرد

✅گەڕاندنەوەی پاشا:
- محمەدرەزا پەهلەوی گەڕایەوە ئێران و بوو بە فەرمانڕەوایەکی بەهێز (بە پشتگیری CIA).

---

ئەنجامەکان:
✔ سەرکەوتنی کودەتاکە:
- موسەدێق لە زیندان خرایە سەر و تا مردنی لە ماڵەوە زیندانیکرا.
- پاشا کۆنترۆڵی نەوتی ئێرانی دا بە کۆمپانیا ئەمریکاییەکان.

✖ کاریگەرییە درێژخایەنەکانی:
- ڕژیمی پەهلەوی بوو بە دیکتاتۆرییەکی بەهێز، کە بووە هۆی شۆڕشی ئیسلامی ١٩٧٩ .
- ئێرانییەکان ئەم کودەتایەیان وەک دەستتێوەردانی ئەمریکا بینی، کە بووە هۆی ڕق لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.
- ڕێگای خۆی کردەوە بۆ دەسەڵاتی خومەینی و کۆماری ئیسلامی.


پوختە:
ئۆپەراسیۆنی ئەجەکس یەکەم نموونەی دەستتێوەردانی نھێنی ئەمریکا بوو لە سیاسەتی ناوخۆی وڵاتێکی تر، کە کاریگەری **قورس و درێژخایەنی لەسەر ڕێچکەی سیاسی ئێران هەبوو. ئەم کودەتایە ئەمریکا و بەریتانیای لە چاو ئێرانییەکاندا بە "شەیتان" ناساند و بووە هۆی کێشەی پەیوەندی نێوان ئەمریکا و ئێران تا ئەمڕۆ

ئەمە یەکێکە لە هۆکارەکانی ئێران کە تا ئێستاش چاوی بە ئەمریکا و بەریتانیادا هەڵنایەت، تەبعەن سەرچاوەی هەموو کێشەکان و فیتنەی ئەم دنیایە هەر ئەو دوو وڵاتەن

ئاگاتان لێیە تاعینات لە بەغداد گەرمە !!

ژیاننامەی محەمەد موسەدێق (١٨٨٢–١٩٦٧) – سەرۆکوەزیرانی پێشووی ئێران

سەرەتای ژیان و خوێندن:
- لەدایکبوون:١٦ی حوزەیرانی ١٨٨٢ لە تاران، ئێران.
- خێزان:باوکی (میرزا هەدایەتڵا) و دایکی (شاژن مەلەک تاج) پەیوەندییان بە خانەدانێکی باڵادەست و دەوڵەتمەدارەوە هەبوو.
- خوێندن:
- خوێندنی سەرەتایی لە تاران.
- خوێندنی باڵا لە فەڕەنسا و سویسرا بڕوانامەی یاسا و زانستی سیاسی وەرگرت.

---

ژیانی سیاسی:
- سەرەتای کار:وەک والی (پارێزگار) لە چەند پارێزگارێکی ئێران کاری کرد.
- ئەندامێتی لە مەجلیس:لە ساڵی ١٩٢٣بوو بە وەزیری دارایی، بەڵام دواتر لە سیاسەت دوورکەوتەوە بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ ڕژیمی ڕەزا شا (پەهلەوی).
- ڕۆڵی لە جەنگی جیهانی دووەم:پێشنیاری بیانیاری (Neutrality)ی ئێرانی کرد، بەڵام هەر لەلایەن هێزەکانی ئینگلیز و سۆڤیەتەوە داگیرکرا ١٩٤١

---

سەرۆکوەزیری (١٩٥١–١٩٥٣):
- نەتەوەییکردنی نەوت: لە ١٩٥١، یاسای نەتەوەییکردنی پیشەسازی نەوتی ئێرانی ڕاگەیاند، کە کۆمپانیای نەوتی ئینگلیز-ئێرانی (AIOC) ی لە کارهێنان داڕێشت.
- خەباتی دیموکراسی:گەمارۆی ئابووری و سیاسی لەلایەن ئەمریکا و بەریتانیا داڕێژرا بۆ ڕووخاندنی.
- کودەتای ١٩٥٣ (ئۆپەراسیۆنی ئەجەکس):
- لەلایەن CIA و MI6 ەوە ڕێکخرا.
- موسەدێق دەستگیرکرا و پاشا محەممەدرەزا پەهلەوی گەڕێنرایەوە سەر دەسەڵات.

---

دوای کودەتاکە:
- زیندانی و تەنھایی:زیندانی کراو ٣ ساڵ دواتر ماوەی زیندانییەکەی گۆڕدرا بۆ ماڵەوە زیندانیکردن لە تاران.
- مردن:لە ٥ی ئازاری ١٩٦٧ لە تاران کۆچی دوایی کرد.

میراس و کاریگەری:
✅ ناسراوە وەک باوکی دیموکراسیی ئێران.
✅ ئەو یەکەم سەرۆکوەزیرانی ئاسیایە کە نەوت نەتەوەییکرد.
کودەتای ١٩٥٣ ڕێگای خستە ڕووی دیکتاتۆری پەهلەوی و شۆڕشی ١٩٧٩.

پڕۆتۆکۆڵی هانیباڵ (Hannibal Protocol)

بریتییە لە ڕێکارێکی ئەمنی و دیپلۆماسی کە لە ساڵانی دواییدا لەلایەن هەندێک وڵات و ڕێکخراوی نێونەتەوەیییەوە جێبەجێ کراوە. ئەم پڕۆتۆکۆڵە ناوی لە هانیباڵی سەردارێکی کارتاگی وەرگرتووە کە بە یەکێک لە زیرەکترین ستراتیژستەکانی مێژوو دادەنرێت.

نمونە ڕاستەقینەکانی جیهانی مۆدێرن:
ئیسرائیل
- پڕۆتۆکۆڵێکی هەیە بە ناوی هانیباڵ کە لەلایەن دوژمنەوە کەسێک یان سەربازی یان دیپلۆماتکارێکی ئیسرائیلی بە دیل بگرن کارا دەبێت

٢. ویلایەتە یەکگرتووەکان
- لە کاتی تیرۆر یان دەستگیرکردنی دیپلۆماتکاران،پلانی تایبەتیان هەیە بۆ تۆڵە کردنەوە

٣. ڕووسیا
- لە کاتی کوشتنی دیپلۆماتکارەکانی لە وڵاتانی دیکە، بە زۆری پلانی تۆڵەسەندنەوەی توند دادەنێت.



کاریگەرییە دیپلۆماسییەکان
- پاراستنی دیپلۆماتکاران: وڵاتەکان هەوڵ دەدەن دیپلۆماتکارەکانیان لە ژێر مەترسی پاراستن.
- توندکردنی سیاسەتی دەرەوە: وڵاتێک کە پڕۆتۆکۆڵی هانیباڵ جێبەجێ بکات، ئەوا وەک وڵاتێکی توند و یاسایی دەردەکەوێت.
- ڕێگری لە دیلگرتن: ئەگەر وڵاتێک بزانێت کە دیلگرتنی دیپلۆماتکارەکانی بەتێکڕایی نابێت، ئەوا کەمتر دەبنە ئامانج.

---

پێشینە مێژووییەکان:
- سەردەمی پێش مۆدێرن: وڵاتەکان بە زۆری تۆڵەیان دەسەندنەوە ئەگەر دیپلۆماتکارێکیان بکوژرێت (وەک کوشتنی دیپلۆماتکارە ڕۆمانییەکان لەلایەن فەڕەنساوە ).


- :جەنگی سارد
: وڵاتەکان زیاتر ڕێکارە گفتوگۆییەکان یان بەکاردەهێنن

---

:کورتە
پڕۆتۆکۆڵی هانیباڵ سیستەمێکی توندە بۆ پاراستنی دیپلۆماتکاران، کە لە ناوی فەرماندەی کارتاگی وەرگیراوە. ئەمڕۆ، وڵاتەکان وەک ئیسرائیل و ئەمریکا ئەم جۆرە پلانەیان هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە ئەمنییەکان.

پڕۆتۆکۆڵەکە چۆن کاردەکات کە هەر وڵاتێک پەیڕەوی ئەم پڕۆتۆکۆڵە بکات سەرەتا کاتێک پەیڕەوەی ئەم پڕۆتۆکۆڵە دەکەیت واتە کاردانەوەی خێرا و توند جێبەجێ دەکەیت بەرامبەر دەسترێژیکردن بۆ سەر دیپلۆماتکاران و هاوڵاتیان و خاکی وڵاتەکەت نەک گفتگۆکردن و نەرمی نواندن پاشان

قۆناغی یەکەم: پێش گرتن بە ڕووداوەکان
زۆربەی دیپلۆماتکاران ئاسایشی تایبەت و هەواڵگری تایبەتیان هەیە بۆ زانینی پێشوەختەی هێرشکردنە سەریان و هەروەها هەموو دیپلۆماتکاران ڕاهێنانی خۆ دەرباز کردن و پەیوەندی کردن وەردەگرن لە کاتی دەستگیرکردنیان لە لایەن دوژمنەوە

قۆناغی دووەم: کاردانەوە
ئەگەر دیپلۆماتکارێک گیرا

هێزی تایبەت دەنێردرێت بۆ ڕزگارکردنی (وەک یەکەی "سایرێت ماتکاڵ"ی ئیسرائیل).
گفتوگۆی ناڕەسمی لەگەڵ دیلگرەکان (ئەگەر پێویست بکات).

ئەگەر کوژرا

تۆڵەسەندنەوەی خێرا (وەک کوشتنی کوژەرەکان یان بۆمبارانکردنی بنکەکانیان).

قۆناغی سێیەم تۆڵە (Retaliation)
سیاسەتی "چاو بە چاو
وەک لە ئیسرائیل، ئەگەر دیپلۆماتکارێک بکوژرێت، وڵاتەکە هێرش دەکاتە سەر ئامانجەکانی دوژمن.


نمونە ڕاستەقینەکان
ئیسرائیل
لە ١٩٨٢ کاتێک دیپلۆماتکارێکی ئیسرائیلی لە لەندەن گیرا، یەکەی تایبەتی سایەرێت ماتکاڵ ڕزگاریانکرد.
◦ - لە ٢٠١٠ ، لە دوبەی، حەماس ئەندامی موسادیی کوشت، ئیسرائیل تۆڵەی سەندەوە بە کوشتنی چەند ئەندامێکی حەماس.
◦
◦ ئەمریکا
◦ - لە **١٩٧٩**، کاتێک ئەمریکییەکان لە ئێران گیران، **ئۆپەراسیۆنی چەتەیی ئەنجامدرا بۆ ڕزگارکردنیان (بەڵام شکستی هێنا).


کاریگەرییە دیپلۆماسییەکان
◦ ✅ کەمکردنەوەی دیلگرتن (دوژمنان دەزانن کە تۆڵە دەسێنرێتەوە).
◦ ✅ پاراستنی دیپلۆماتکاران وڵاتەکان بەهۆی ئەم پڕۆتۆکۆڵەوە زیاتر پاراستنیان دەکەن).
◦ ⛔ بەرزکردنەوەی مەترسی شەڕ (توندکردنی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان).


جیاوازی لەگەڵ پڕۆتۆکۆڵە ئاسایییەکان
◦ -پڕۆتۆکۆڵە ئاسایییەکان گفتوگۆ + ڕێگری نەرم.
◦ -پڕۆتۆکۆڵی هانیباڵ توندوتیژی + تۆڵە ئەگەر پێویست بکات.



ئامادەکردنی: پڕۆتۆکۆڵ

هیچ پێویست بە تەحلیل و بەرنامەو نازانم ئەو شتانە ناکات ، لە کاک بافل ڕاشکاوتر نییە لەناو ساحەی سیاسی هەرێمی کوردستاندا !