آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی (بخش اول):
مسئلۀ پیشرفت و اجماع

یکی از رسالت‌های سرنوشت‌ساز و افق‌گشای فلسفۀ هر علمی، نقد آن علم از بیرون و با هدف افزایش خودآگاهی و بهبود روندها و رویه‌های موجود در آن علم است. به عبارت دیگر، در فلسفۀ هر علمی می‌کوشند هشدارهایی گره‌گشا و البته همدلانه به اهالی آن علم بدهند تا بتوانند دوباره و بیشتر در مسیر پیشرفت قرار بگیرند. بر این اساس، باید هر اثر یا رسانه‌ای در زمینۀ فلسفۀ علوم اجتماعی حتماً باید با همان اهدافی که گفتیم، به آسیب‌شناسی این علم هم بپردازد.

در کانال «فلسفه علوم اجتماعی دانشگاه تهران» تا به امروز کمتر به نقد و آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی پرداخته‌ایم و بیشتر به چیستی فلسفۀ علوم اجتماعی و ضرورت‌ها و دستاوردهای پرداختن به آن و البته آسیب‌شناسی وضعیت فلسفه علوم اجتماعی در ایران پرداخته‌ایم؛ اما با توجه به اینکه آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی به‌منظور پیشرفت آن یکی از اهداف فلسفه علوم اجتماعی به حساب می‌آید، در ادامه، با تأکید بر منابع مشخصی در این زمینه، سلسله یادداشت‌هایی را به این مسئلۀ مهم اختصاص خواهیم داد.

یکی از نقدهای پربسامد و بنیادین به جامعه‌شناسی، ناتوانی جامعه‌شناسی در ایجاد نوعی توافق و اجماع و پیشرفت‌ علمی است؛ یعنی جامعه‌شناسی به حد کافی نتوانسته است بر اساس دانش، نوعی توافق و انسجام شناختی بیافریند. استیون کولی در مقالۀ «چرا جامعه‌شناسی همچون علوم طبیعی پیشرفت نمی‌کند» به‌خوبی بین لبۀ دانش و هسته در هر علمی تفاوتی دقیق قائل شده است.

لبۀ دانش بخشی از علم است که هنوز اتفاق نظری دربارۀ آن وجود ندارد و محل اختلاف اندیشمندان و دانشمندان و پژوهشگران است؛ اما هسته، واقعیت‌های اندک و الگوها و نظریه‌هایی هستند که همۀ اهالی آن علم آن را پذیرفته‌اند و به بیان دیگر، حقیقت‌هایی دربارۀ موضوع آن علم به حساب می‌آیند.

استیون کولی بر این باور است که جامعه‌شناسی هسته‌ای بسیار کوچک دارد یا اصلاً هستۀ مشخصی ندارد. او دو علت اصلی برای این وضعیت برمی‌شمرد: ۱. انتخاب موضوعات در زمینه‌های غیرنظری؛ ۲. تیراندازی به‌سمت هدفی در حال حرکت. در یادداشت بعدی بیشتر دربارۀ این دو علت بحث خواهیم کرد.

دیویس و هوبر به‌ترتیب در مقاله‌های «جامعه‌شناسی از چه معضلی رنج می‌برد» و «دیدگاه‌های نهادی به جامعه‌شناسی» به این نکته اشاره می‌کنند که جامعه‌شناسی فاقد هستۀ فکری توسعه‌یافته‌ای است و اگر این وضعیت ادامه یابد، آیندۀ خطرناکی برای این رشته رقم می‌خورد. هوبر به‌روشنی می‌پرسد مدیران از گروهی آموزشی در دانشگاه چه می‌خواهند؟ او پاسخ می‌دهد مرکزیت و نیز استادان و دانشجویان باکیفیت.

او دربارۀ ویژگی اول می‌گوید که نسبت رشته‌های علمی دیگر با علوم انسانی و اجتماعی چیست؟ برای مثال، رشته‌های ریاضی و انگلیسی موضوع کاملاً روشن و مشخصی دارند که دانشجویان همۀ رشته‌ها را مجبور می‌کنند در سطوح گوناگون آن‌ها را فرابگیرند؛ اما جامعه‌شناسی به‌دلیل اینکه هیچ موضوع و هستۀ مشخصی ندارد، هر مدیری در دانشگاه می‌تواند گروه آموزشی خود را بدون آن هم شکل بدهد و پیش ببرد.

دیویس معتقد است جامعه‌شناسی به‌قدری نامنسجم است و ما به‌قدری دمدمی مزاج هستیم که وقتی از موضوعی خسته می‌شویم، بدون اینکه به نتیجۀ مشخصی رسیده باشیم، آن را کنار می‌گذاریم و به موضوع دیگری می‌پردازیم. مسئلۀ جدی در جامعه‌شناسی این است که ما به‌جای تمرکز کامل بر حل مشکلات، بیشتر به سخنرانی می‌پردازیم و حتی در دقیق‌ترین تحقیقاتمان، بر برانگیختن پرسش‌ها و درکی جزئی از مسئله تمرکز می‌کنیم، بدون اینکه به پاسخی عملی و روشن دست پیدا کنیم.

سیدمحسن ملاباشی

#آسیب‌شناسی_جامعه‌شناسی
#جستار
@philosophyofss‏

تازه‌های کتاب فلسفه و علوم اجتماعی
در کانال فلسفۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران


۱. راهنمای فلسفۀ بلَک‌وِل؛ فلسفۀ تحلیلی، اثر جان سرل و برنارد ویلیام، ترجمۀ محمد سعیدی‌مهر، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۲. نزاع دانشکده‌ها، اثر ایمانوئل کانت، ترجمۀ رضا ماحوزی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۳. شرح و نقدی بر فلسفۀ اجتماعی و سیاسی هگل، اثر جان پلامناتز، ترجمۀ حسین بشیریه، چاپ اول ویراست جدید: ۱۳۹۹.


۴. فرهنگ، آموزش و نظریۀ اجتماعی در اندیشۀ کانت، اثر آنا مارتا گنزالس، ترجمۀ زهره سعیدی و رضا ماحوزی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۵. قفس پولادین، ماکس وبر و مارکسیسم وبری، اثر مایکل لوی، ترجمۀ ناصر کفایی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۶. نظریۀ شهود در پدیدارشناسی هوسرل، اثر امانوئل لویناس، ترجمۀ فرزاد جابرالانصار، چاپ اول: ۱۴۰۰.


۷. گسترۀ هرمنوتیک فلسفی، اثر گئورگ گادامر، ترجمۀ عبدالله امینی، چاپ اول: ۱۴۰۰.


۸. نظریۀ انتقادی پس از برخاستن جنوب جهانی، اثر پوپکه رباین، ترجمۀ محمدمهدی فلاح، چاپ اول: ۱۴۰۰.

۹. درآمدی بر فهم فایده‌گرایی، اثر تیم ملگان، ترجمۀ بهنام خداپناه، چاپ اول: ۱۴۰۰.

https://t.me/philosophyofss

کانال فلسفۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران
اولین رسانۀ فلسفۀ علوم اجتماعی در ایران

۱. یادداشت‌های تخصصی فلسفۀ علوم اجتماعی

۲. مرور کتاب‌های کاربردی فلسفۀ علوم اجتماعی

۳. برش‌کتاب‌های جذاب فلسفۀ علوم اجتماعی

۴. تازه‌های کتاب علوم اجتماعی و فلسفه

۵. بازخوانی برخط کتاب قواعد روش جامعه‌شناسی

https://t.me/philosophyofss

جامعه‌شناسی متضمن انتخاب‌های اساساً اخلاقی

جامعه‌شناسی فقط به صورتی محدود و نسبتاً پیچیده، آزاد از ارزش‌گذاری‌هاست. انتخاب یک خط‌مشی علمی، نوعی انتخاب ارزشی است. دانشمند خود را به ارزش‌های انسجام، دقت، وضوح و حقیقت متعهد می‌نماید. آنچه من به‌عنوان دانشمند برای مطالعه برمی‌گزینم و نیز انتخاب روشی که با آن به مطالعۀ موضوع می‌پردازم، یک انتخاب ارزشی است.

هنگامی که این انتخاب‌ها انجام شد، در آن صورت، ارزش‌های اساسی علم و انسجام و... وارد عرصه شده و می‌توان به یک فهم عقلانی مشترک در علوم اجتماعی از موضوع موردبررسی نائل شد. رهایی از ارزش‌گذاری همواره رهایی از ارزش‌گذاری در داخل محدوده‌های ارزش‌های فرهنگمان و انتخاب‌های شخصی ماست؛ رهایی از ارزش‌گذاری، در حقیقت، خود ارزشی است که ما برمی‌گزینیم.

در اینجا وبر چیزی مهم نه فقط دربارۀ حیات اجتماعی بلکه دربارۀ خود جامعه‌شناسی به فهم ما می‌افزاید؛ جامعه‌شناسی می‌تواند تولید شناخت کند (دورکیم)؛ می‌تواند شناختی تولید کند که ابزار یا اسلحه‌ای برای رهایی سیاسی شود (مارکس)، ولی با این حال، متضمن انتخاب برخی ارزش‌ها در مقابل ارزش‌های دیگر است.

جامعه‌شناسی متضمن انتخاب‌های اساساً اخلاقی است و مفهومش این است که ما باید انتخاب اخلاقی خود را روشن سازیم. بسیار کم‌اند جامعه‌شناسانی که بر این امر خطیر همت گمارند.

برشی از کتاب
نظریه‌های اجتماعی کلاسیک
اثر یان کرایب

#جامعه‌شناسی
#آزادی_ارزشی
#برش_کتاب

@philosophyofss

بازخوانی برخط کتاب قواعد روش جامعه‌شناسی
به‌میزبانی سیدمحسن ملاباشی

فیلم جلسۀ نخست
صوت جلسۀ نخست

فیلم جلسۀ دوم
صوت جلسۀ دوم

فیلم جلسۀ سوم
صوت جلسۀ سوم

فیلم جلسۀ چهارم
صوت جلسۀ چهارم

فیلم جلسۀ پنجم
صوت جلسۀ پنجم


#بازخوانی_برخط
#قواعد_روش_جامعه‌_شناسی

@philosophyofss

سلام و ادب و احترام
به شما مخاطبان ارجمند
نخست اینکه عذرخواهیم
به‌خاطر این وقفۀ طولانی در
فعالیت کانال و قدردان  لطف
و اعتماد تک‌تک شما بزرگوارانیم
که حضور پرمهرتان را دریغ نکردید.

چنان که شما بهتر و بیشتر می‌دانید
ایران عزیزمان امروز درگیر مسائل
بسیاری است و علوم اجتماعی
وظیفه‌ای سرنوشت‌ساز بر
عهده دارد و باید به این
وظیفۀ مهم جامۀ
عمل بپوشاند.

ما به‌عنوان اصحاب
«علوم اجتماعی ایرانی»
موضوع و دغدغه‌ای مهم‌تر
و حیاتی‌تر از «مسئلۀ ایران»
نداریم. بر همین اساس، بر آن
شدیم که سریع و صریح به‌سراغ
این مسئلۀ بنیادین برویم و بکوشیم
با کمک و همراهی و حمایت شما گامی،
هرچند کوتاه، در مسیر فهم و صورت‌بندی
و تبیین و حل مسئلۀ ایران عزیزمان برداریم.


«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی
ایرانیان و مسلمانان
✍ به‌قلم داریوش رحمانیان

زمانی ایرانیان مسلمان صاحب تمدن برتر
بودند؛ اما صفحات تاریخ چگونه ورق خورد
که دچار انحطاط شدند؟ داریوش رحمانیان
در آغاز شکل‌گیری مسیر پژوهش‌هایش
درگیر این مسئله شد.

علل انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان مسلمانان
چیست؟ اندیشمندان معاصر چه پاسخی به
این پرسش سرنوشت‌ساز دادند؟ کتاب تاریخ
علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان و
مسلمانان، پاسخی به این پرسش بنیادین است‌.

داریوش رحمانیان در هر فصل پس از نگاه کوتاهی به زندگی و زمینه‌های فکری هرکدام
از این اندیشمندان، به‌تفصیل اندیشه‌های
ایشان را بررسی می‌کند و می‌کوشد پاسخی
درخور و سامان‌مند برای این پرسش‌ بیاید.

او دغدغه‌مندان و پاسخ‌دهندگان به پرسش
علل انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان
مسلمانان را در چهار دسته جای می‌دهد:
۱. متجددان مسلمان یا نمایندگان جریان تجددگرایی اسلامی یا نوگرایی دینی؛
۲. نواندیشان و روشنفکران تجددگرای
غیردینی و غرب‌گرا؛
۳. اندیشه‌گران ناسیونالیست و باستان‌گرا؛
۴. اندیشه‌گران مارکسیست یا متأثر از مارکسیسم.

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر محمدتقی کرمی
(استاد تمام دانشگاه علامه طباطبایی):

«زنان، راویان آگاه و کنشگر جامعۀ ایران امروز.»

مسئلۀ ایران، «زنان و جنگ»، شبکۀ ۴
تماشای نسخۀ کامل برنامه

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

معناکاوی «مسئلۀ ایران»

بحث از «مسئلۀ ایران» را می‌توان در دو
سطح مفهومی متمایز اما به‌هم‌پیوسته
صورت‌بندی کرد: نخست، ایران به‌مثابۀ
مسئله. در این معنا می‌توان پرسید: آیا
علوم اجتماعی در ایران تاکنون توانسته‌
است «ایران» را به‌مثابۀ مسئله‌، پروبلماتیزه
کند؟ آیا امکان نگریستن به پدیده‌ها و
ساختارها و تحولات از دیدگاه «سوژۀ ایرانی»
فراهم شده است؟

دوم، مسائل ایران به‌مثابۀ چالش‌های عینی.
در این سطح، توجه معطوف به مسائل
انضمامی و عینی جامعۀ ایران است و
پرسش‌هایی از این دست اهمیت می‌یابد:
ایران امروز با چه مسائل و چالش‌هایی
مواجه است؟ خاستگاه‌ها و علل این مسائل
کدام‌اند؟ از میان مسائل گوناگون، کدام‌یک
اولویت بیشتری دارند و چه معیارهایی
می‌تواند مبنای این اولویت‌بندی قرار گیرد؟
اندیشمندان و پژوهشگران گوناگون چه
راه‌حل‌هایی برای مسائل ایران پیشنهاد
داده‌اند و کدام‌یک از این راه‌حل‌ها کارآمد
بوده است؟ معیار سنجش اثربخشی و
کارآمدی در این زمینه چیست؟

بر این اساس، بیان «مسئلۀ ایران» مستلزم
تأملی دوسویه است: از یک‌ سو بازاندیشی
نظری دربارۀ امکان‌های مفهومی و
روش‌شناختی علوم اجتماعی برای
صورت‌بندی ایران به‌مثابۀ یک مسئله و از
سوی دیگر، تحلیل انتقادی و نظام‌مند
مسائل عینی ایران در عرصه‌های گوناگون.
ترکیب این دو سطح می‌تواند افق‌های تازه‌ای
برای شناخت علمی و راهبردی ایران معاصر
بگشاید. ما در این مسیر می‌کوشیم تا با
همفکری و همراهی، این پرسش‌ها را
گام‌به‌گام پیگیری کنیم و در مسیر شناخت
عمیق‌تر «مسئلۀ ایران» گام برداریم.

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر مهدی حسین‌زاده یزدی
(دانشیار دانشگاه تهران):

«مشارکت در انتخابات را نمی‌توان
به هر معنایی تفسیر کرد.»

مسئلۀ ایران، «انسجام اجتماعی»، شبکۀ ۴

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

علل انحطاط و عقب‌ماندگی ایران

«آخوندزاده در علت‌شناسی انحطاط و
عقب‌ماندگی ایران، پیش از هر چیز به
نقش سه عامل توجه داشت: ۱. خط و
الفبای ناقص؛ ۲. دین اسلام؛ ۳. عنصر عرب.

در آثار او مباحث مربوط به علل و عواملی،
همچون استبداد سیاسی و دینی، شیوع
خرافات و موهومات، فساد اخلاقی و فقر
علمی و فرهنگی، به‌عنوان علل و عوامل
مؤثر در انحطاط و عقب‌ماندگی در پیوند با
عوامل سه‌گانۀ مزبور طرح شده‌اند. به دیگر
سخن، آخوندزاده علل و عوامل انحطاط‌آفرین
را عمدتاً از تبعات نقص الفبا و چیرگی اسلام
و عرب می‌پنداشت.

اما با توجه به عربی‌بودن خط و الفبا و
همچنین با توجه به خاستگاه عربی دین
اسلام، او به‌طور کلی، گناه انحطاط و
عقب‌ماندگی ایران را به گردن عنصر عرب
می‌انداخت. هرچند عرب‌ستیزی آخوندزاده
بیش از آنکه مبنای احساسی و نژادی داشته
باشد، بر درک خاص او از تأثیر خط و الفبای
عربی و دین اسلام و عنصر روحانی وابسته
به آن و پاسدار آن در انحطاط و عقب‌ماندگی
ایران مبتنی بود؛ اما به هر روی، باید او را
پیشتاز و پایه‌گذار جریان عرب‌ستیزی و باستان‌گرایی در ایران معاصر به شمار آورد؛
جریانی که با توجه به ریشه‌ها و پیشینه‌های
کهن‌تر آن می‌توان آن را نوشعوبیگری نام نهاد.»

برشی از کتاب
تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی
ایرانیان و مسلمانان

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر علی‌رضا شجاعی‌زند
(دانشیار دانشگاه تربیت مدرس):

«دولت چهاردهم را نمی‌توان در چهارچوب
وفاق جریان‌های سیاسی توضیح داد.»

مسئلۀ ایران، «انسجام اجتماعی» شبکۀ۴
تماشای نسخۀ کامل برنامه

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر داوود منظور
(اقتصاددان):

«اقتصاد مردمی در کنار دلاری شدن اقتصاد قصه‌ای بیش نیست.»

مسئله ایران «مشارکت اجتماعی»، شبکۀ۴
تماشای نسخۀ کامل برنامه

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر موسی عنبری
(استاد تمام دانشگاه تهران):

«جنگ ۱۲ روزه، بیش از هر چیز فرهیختگی روز افزون مردم ایران را به تصویر کشید.»

مسئله ایران، «مشارکت اجتماعی»، شبکۀ ۴
تماشای نسخۀ کامل برنامه


«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.