مرور کتاب‌های کانال فلسفه علوم اجتماعی دانشگاه تهران (بخش اول)

۱. فلسفۀ علوم اجتماعی؛ به‌سوی پراگماتیسم
اثر پاتریک برت


۲. فلسفۀ علوم اجتماعی؛ بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی
اثر تد بنتون و یان کرایب


۳. فلسفۀ علوم اجتماعی؛ روش‌ها و آرمان‌ها و سیاست‌های پژوهش اجتماعی
اثر مایکل رووت


۴. پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی
اثر نورمن بلیکی


۵. ایدۀ علم اجتماعی و پیوند آن با فلسفه
اثر پیتر وینچ


۶. علم و تولید آن
آلن چالمرز


۷. فلسفۀ علوم اجتماعی
اثر آلکس روزنبرگ و لی مک‌اینتایر


۸. مقدمه‌ای بر فلسفۀ علوم انسانی؛ دیلتای و علوم انسانی
اثر مالک شجاعی جشوقانی


۹. تناهی استعلایی؛ پژوهشی دربارۀ هستی‌شناسی بنیادین هایدگر
اثر احمد رجبی

مرور کتاب‌های کانال فلسفه علوم اجتماعی دانشگاه تهران (بخش دوم)


۱۰. تشکل جهان تاریخی در علوم انسانی
اثر ویلهلم دیلتای


۱۱. فلسفۀ امروزین علوم اجتماعی با نگرش چندفرهنگی
اثر برایان فی


۱۲. حقیقت، سیاست، اخلاق: پراگماتیسم و رهایی
اثر شریک میساک


۱۳. وبر، گونۀ ایده‌آل و نظریۀ اجتماعی معاصر
اثر سوزان هکمن


۱۴. دوگانگی واقعیت‌ارزش
اثر هیلری پاتنم


۱۵. پراگماتیسم: از پیرس و جیمز تا رمزی و ویتگنشتاین
اثر شریک میساک


۱۶. فضیلت عدم‌قطعیت در علم شناخت اجتماع
اثر مرتضی مردیها


۱۷. الهیات و نظریۀ اجتماعی؛ فراسوی عقل سکولار
اثر جان میلبنک


۱۸. بیراهه‌های نظریۀ جامعه‌شناختی
اثر پی موزلیس

بازخوانی برخط کتاب قواعد روش جامعه‌شناسی، به‌میزبانی سیدمحسن ملاباشی، جلسۀ پنجم.

#بازخوانی_برخط
#قواعد_روش_جامعه‌_شناسی

@philosophyofsshttps://t.me/problem_iran

علمی که جامعه‌شناسان از آن سخن می‌گویند، چگونه علمی است؟

بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی اعتقاد داشتند جامعۀ جدید موجد علم جدید است و حتی جامعه‌ای است که تن به مطالعه علمی می‌دهد یا به عبارت بهتر علم همان «تأمل در خود جامعه مدرن است. اگر مجال یافته‌ایم که جوامع گذشته را نیز با دیدی علمی بسنجیم، سبب، ابزاری است که جامعۀ جدید در اختیار ما نهاده است.

مارکس معتقد بود شناخت آناتومی انسان مقدمۀ درک آناتومی میمون است و دورکیم نشان داد که علم جدید رازگشای طبقه‌بندی‌های بدوی است. هستی‌شناسی اجتماعی و معرفت‌شناسی را فقط به‌طور تحلیلی می‌توان از هم جدا ساخت، نه به‌طور بنیادی. آشکار است که همۀ جامعه‌شناسان به هستی‌شناسی اجتماعی و معرفت‌شناسی واحدی قائل نبوده‌اند.

تفاوت‌هایی وجود دارد میان ماتریالیسم و جمع‌گرایی و روش دیالکتیکی مارکس و لاادری‌گری و جمع‌گرایی و روش پوزیتیویستی دورکیم و لاادری‌گری و فردگرایی و روش وبر که نشئت‌گرفته از فلسفۀ تفهمی آلمانی است. اگر چنین باشد، وجه مشترک آن‌ها در چیست و علمی که آنان از آن سخن می‌گویند، چگونه علمی است؟

ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که شاید بتوان گفت بحث دربارۀ روش به عمده‌ترین مبحث فلسفی و جامعه‌شناختی مبدل شده است و مقولات چنان صیقل یافته و دقیق شده‌اند که اطلاق آن‌ها به اثر هر عالم و مکتبی بحث‌های مدرسه‌ای پر طول و تفصیلی به دنبال خواهد داشت.

مارکس را پوزیتیویست خوانده‌اند و از وجود عناصر پوزیتیویستی در آثار او ابراز شادمانی کرده‌اند (ماکس آدلر، ۱۹۷۸؛ باتامور، ۱۳۷۳) یا برعکس، از وجود عناصر پوزیتیویستی در آثار او انتقاد کرده‌اند (ولمر، ۱۹۷۴) و گروهی نیز او را دیالکتیسین و ضدپوزیتیویست نامیده‌اند (لوکاچ، ۱۹۷۳؛ گلدمن و آدورنو ۱۹۷۶). دورکیم را رئالیست‌پوزیتیویست (کیت و یوریه، ۱۹۷۸) و شهودی‌تجربی (مسترویچ، ۱۹۹۱) و پوزیتیویست (رکس، ۱۹۶۹) قلمداد کرده‌اند و وبر را پوزیتیویست و طرفدار مکتب تفهمی و تاریخ‌گرا نامیده‌اند.

ما به تناظر میان هستی‌شناسی اجتماعی و روش‌شناسی اشاره کردیم؛ کشیدن خط فاصل میان این دو بسیار دشوار است: آیا فی‌المثل تاریخ‌گرایی نوعی بینش است یا روش؟ به انحای گوناگون می‌توان به این پرسش پاسخ داد؛ کارل پوپر آن را نوعی روش می‌داند و میشل فوکو نوعی بینش.

از نظر ما وجه مشترک این متفکران آن است که همگی وارث جهان‌بینی علمی عصر روشنگری‌اند. رساترین تعریفی که از روشنگری شده است از آن ایمانوئل كانت بوده است. کانت روشنگری را چنین تعریف می‌کند:
«روشنگری همانا به‌درآمدن انسان از حالت کودکی است که گناهش به گردن خود اوست. کودکی یعنی ناتوانی از به‌کارگرفتن فهم خود بدون راهنمایی دیگران و اگر علت این کودکی نه فقدان فهم که نبود عزم و شجاعت در به‌کارگیری فهم خود بدون راهنمایی دیگران باشد، گناه آن به گردن خود انسان است. شعار روشنگری این است: جسارت آن را داشته باش که فهم خود را به کار گیری» (كانت، ۱۳۷۰: ۴۹).

برشی از کتاب
خرد جامعه‌شناسی
اثر یوسف اباذری

#روش‌_شناسی
#هستی_شناسی
#معرفت_شناسی
#برش_کتاب

@philosophyofss

آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی (بخش اول):
مسئلۀ پیشرفت و اجماع

یکی از رسالت‌های سرنوشت‌ساز و افق‌گشای فلسفۀ هر علمی، نقد آن علم از بیرون و با هدف افزایش خودآگاهی و بهبود روندها و رویه‌های موجود در آن علم است. به عبارت دیگر، در فلسفۀ هر علمی می‌کوشند هشدارهایی گره‌گشا و البته همدلانه به اهالی آن علم بدهند تا بتوانند دوباره و بیشتر در مسیر پیشرفت قرار بگیرند. بر این اساس، باید هر اثر یا رسانه‌ای در زمینۀ فلسفۀ علوم اجتماعی حتماً باید با همان اهدافی که گفتیم، به آسیب‌شناسی این علم هم بپردازد.

در کانال «فلسفه علوم اجتماعی دانشگاه تهران» تا به امروز کمتر به نقد و آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی پرداخته‌ایم و بیشتر به چیستی فلسفۀ علوم اجتماعی و ضرورت‌ها و دستاوردهای پرداختن به آن و البته آسیب‌شناسی وضعیت فلسفه علوم اجتماعی در ایران پرداخته‌ایم؛ اما با توجه به اینکه آسیب‌شناسی جامعه‌شناسی به‌منظور پیشرفت آن یکی از اهداف فلسفه علوم اجتماعی به حساب می‌آید، در ادامه، با تأکید بر منابع مشخصی در این زمینه، سلسله یادداشت‌هایی را به این مسئلۀ مهم اختصاص خواهیم داد.

یکی از نقدهای پربسامد و بنیادین به جامعه‌شناسی، ناتوانی جامعه‌شناسی در ایجاد نوعی توافق و اجماع و پیشرفت‌ علمی است؛ یعنی جامعه‌شناسی به حد کافی نتوانسته است بر اساس دانش، نوعی توافق و انسجام شناختی بیافریند. استیون کولی در مقالۀ «چرا جامعه‌شناسی همچون علوم طبیعی پیشرفت نمی‌کند» به‌خوبی بین لبۀ دانش و هسته در هر علمی تفاوتی دقیق قائل شده است.

لبۀ دانش بخشی از علم است که هنوز اتفاق نظری دربارۀ آن وجود ندارد و محل اختلاف اندیشمندان و دانشمندان و پژوهشگران است؛ اما هسته، واقعیت‌های اندک و الگوها و نظریه‌هایی هستند که همۀ اهالی آن علم آن را پذیرفته‌اند و به بیان دیگر، حقیقت‌هایی دربارۀ موضوع آن علم به حساب می‌آیند.

استیون کولی بر این باور است که جامعه‌شناسی هسته‌ای بسیار کوچک دارد یا اصلاً هستۀ مشخصی ندارد. او دو علت اصلی برای این وضعیت برمی‌شمرد: ۱. انتخاب موضوعات در زمینه‌های غیرنظری؛ ۲. تیراندازی به‌سمت هدفی در حال حرکت. در یادداشت بعدی بیشتر دربارۀ این دو علت بحث خواهیم کرد.

دیویس و هوبر به‌ترتیب در مقاله‌های «جامعه‌شناسی از چه معضلی رنج می‌برد» و «دیدگاه‌های نهادی به جامعه‌شناسی» به این نکته اشاره می‌کنند که جامعه‌شناسی فاقد هستۀ فکری توسعه‌یافته‌ای است و اگر این وضعیت ادامه یابد، آیندۀ خطرناکی برای این رشته رقم می‌خورد. هوبر به‌روشنی می‌پرسد مدیران از گروهی آموزشی در دانشگاه چه می‌خواهند؟ او پاسخ می‌دهد مرکزیت و نیز استادان و دانشجویان باکیفیت.

او دربارۀ ویژگی اول می‌گوید که نسبت رشته‌های علمی دیگر با علوم انسانی و اجتماعی چیست؟ برای مثال، رشته‌های ریاضی و انگلیسی موضوع کاملاً روشن و مشخصی دارند که دانشجویان همۀ رشته‌ها را مجبور می‌کنند در سطوح گوناگون آن‌ها را فرابگیرند؛ اما جامعه‌شناسی به‌دلیل اینکه هیچ موضوع و هستۀ مشخصی ندارد، هر مدیری در دانشگاه می‌تواند گروه آموزشی خود را بدون آن هم شکل بدهد و پیش ببرد.

دیویس معتقد است جامعه‌شناسی به‌قدری نامنسجم است و ما به‌قدری دمدمی مزاج هستیم که وقتی از موضوعی خسته می‌شویم، بدون اینکه به نتیجۀ مشخصی رسیده باشیم، آن را کنار می‌گذاریم و به موضوع دیگری می‌پردازیم. مسئلۀ جدی در جامعه‌شناسی این است که ما به‌جای تمرکز کامل بر حل مشکلات، بیشتر به سخنرانی می‌پردازیم و حتی در دقیق‌ترین تحقیقاتمان، بر برانگیختن پرسش‌ها و درکی جزئی از مسئله تمرکز می‌کنیم، بدون اینکه به پاسخی عملی و روشن دست پیدا کنیم.

سیدمحسن ملاباشی

#آسیب‌شناسی_جامعه‌شناسی
#جستار
@philosophyofss‏

تازه‌های کتاب فلسفه و علوم اجتماعی
در کانال فلسفۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران


۱. راهنمای فلسفۀ بلَک‌وِل؛ فلسفۀ تحلیلی، اثر جان سرل و برنارد ویلیام، ترجمۀ محمد سعیدی‌مهر، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۲. نزاع دانشکده‌ها، اثر ایمانوئل کانت، ترجمۀ رضا ماحوزی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۳. شرح و نقدی بر فلسفۀ اجتماعی و سیاسی هگل، اثر جان پلامناتز، ترجمۀ حسین بشیریه، چاپ اول ویراست جدید: ۱۳۹۹.


۴. فرهنگ، آموزش و نظریۀ اجتماعی در اندیشۀ کانت، اثر آنا مارتا گنزالس، ترجمۀ زهره سعیدی و رضا ماحوزی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۵. قفس پولادین، ماکس وبر و مارکسیسم وبری، اثر مایکل لوی، ترجمۀ ناصر کفایی، چاپ اول: ۱۳۹۹.


۶. نظریۀ شهود در پدیدارشناسی هوسرل، اثر امانوئل لویناس، ترجمۀ فرزاد جابرالانصار، چاپ اول: ۱۴۰۰.


۷. گسترۀ هرمنوتیک فلسفی، اثر گئورگ گادامر، ترجمۀ عبدالله امینی، چاپ اول: ۱۴۰۰.


۸. نظریۀ انتقادی پس از برخاستن جنوب جهانی، اثر پوپکه رباین، ترجمۀ محمدمهدی فلاح، چاپ اول: ۱۴۰۰.

۹. درآمدی بر فهم فایده‌گرایی، اثر تیم ملگان، ترجمۀ بهنام خداپناه، چاپ اول: ۱۴۰۰.

https://t.me/philosophyofss

کانال فلسفۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران
اولین رسانۀ فلسفۀ علوم اجتماعی در ایران

۱. یادداشت‌های تخصصی فلسفۀ علوم اجتماعی

۲. مرور کتاب‌های کاربردی فلسفۀ علوم اجتماعی

۳. برش‌کتاب‌های جذاب فلسفۀ علوم اجتماعی

۴. تازه‌های کتاب علوم اجتماعی و فلسفه

۵. بازخوانی برخط کتاب قواعد روش جامعه‌شناسی

https://t.me/philosophyofss

جامعه‌شناسی متضمن انتخاب‌های اساساً اخلاقی

جامعه‌شناسی فقط به صورتی محدود و نسبتاً پیچیده، آزاد از ارزش‌گذاری‌هاست. انتخاب یک خط‌مشی علمی، نوعی انتخاب ارزشی است. دانشمند خود را به ارزش‌های انسجام، دقت، وضوح و حقیقت متعهد می‌نماید. آنچه من به‌عنوان دانشمند برای مطالعه برمی‌گزینم و نیز انتخاب روشی که با آن به مطالعۀ موضوع می‌پردازم، یک انتخاب ارزشی است.

هنگامی که این انتخاب‌ها انجام شد، در آن صورت، ارزش‌های اساسی علم و انسجام و... وارد عرصه شده و می‌توان به یک فهم عقلانی مشترک در علوم اجتماعی از موضوع موردبررسی نائل شد. رهایی از ارزش‌گذاری همواره رهایی از ارزش‌گذاری در داخل محدوده‌های ارزش‌های فرهنگمان و انتخاب‌های شخصی ماست؛ رهایی از ارزش‌گذاری، در حقیقت، خود ارزشی است که ما برمی‌گزینیم.

در اینجا وبر چیزی مهم نه فقط دربارۀ حیات اجتماعی بلکه دربارۀ خود جامعه‌شناسی به فهم ما می‌افزاید؛ جامعه‌شناسی می‌تواند تولید شناخت کند (دورکیم)؛ می‌تواند شناختی تولید کند که ابزار یا اسلحه‌ای برای رهایی سیاسی شود (مارکس)، ولی با این حال، متضمن انتخاب برخی ارزش‌ها در مقابل ارزش‌های دیگر است.

جامعه‌شناسی متضمن انتخاب‌های اساساً اخلاقی است و مفهومش این است که ما باید انتخاب اخلاقی خود را روشن سازیم. بسیار کم‌اند جامعه‌شناسانی که بر این امر خطیر همت گمارند.

برشی از کتاب
نظریه‌های اجتماعی کلاسیک
اثر یان کرایب

#جامعه‌شناسی
#آزادی_ارزشی
#برش_کتاب

@philosophyofss

بازخوانی برخط کتاب قواعد روش جامعه‌شناسی
به‌میزبانی سیدمحسن ملاباشی

فیلم جلسۀ نخست
صوت جلسۀ نخست

فیلم جلسۀ دوم
صوت جلسۀ دوم

فیلم جلسۀ سوم
صوت جلسۀ سوم

فیلم جلسۀ چهارم
صوت جلسۀ چهارم

فیلم جلسۀ پنجم
صوت جلسۀ پنجم


#بازخوانی_برخط
#قواعد_روش_جامعه‌_شناسی

@philosophyofss

سلام و ادب و احترام
به شما مخاطبان ارجمند
نخست اینکه عذرخواهیم
به‌خاطر این وقفۀ طولانی در
فعالیت کانال و قدردان  لطف
و اعتماد تک‌تک شما بزرگوارانیم
که حضور پرمهرتان را دریغ نکردید.

چنان که شما بهتر و بیشتر می‌دانید
ایران عزیزمان امروز درگیر مسائل
بسیاری است و علوم اجتماعی
وظیفه‌ای سرنوشت‌ساز بر
عهده دارد و باید به این
وظیفۀ مهم جامۀ
عمل بپوشاند.

ما به‌عنوان اصحاب
«علوم اجتماعی ایرانی»
موضوع و دغدغه‌ای مهم‌تر
و حیاتی‌تر از «مسئلۀ ایران»
نداریم. بر همین اساس، بر آن
شدیم که سریع و صریح به‌سراغ
این مسئلۀ بنیادین برویم و بکوشیم
با کمک و همراهی و حمایت شما گامی،
هرچند کوتاه، در مسیر فهم و صورت‌بندی
و تبیین و حل مسئلۀ ایران عزیزمان برداریم.


«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی
ایرانیان و مسلمانان
✍ به‌قلم داریوش رحمانیان

زمانی ایرانیان مسلمان صاحب تمدن برتر
بودند؛ اما صفحات تاریخ چگونه ورق خورد
که دچار انحطاط شدند؟ داریوش رحمانیان
در آغاز شکل‌گیری مسیر پژوهش‌هایش
درگیر این مسئله شد.

علل انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان مسلمانان
چیست؟ اندیشمندان معاصر چه پاسخی به
این پرسش سرنوشت‌ساز دادند؟ کتاب تاریخ
علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان و
مسلمانان، پاسخی به این پرسش بنیادین است‌.

داریوش رحمانیان در هر فصل پس از نگاه کوتاهی به زندگی و زمینه‌های فکری هرکدام
از این اندیشمندان، به‌تفصیل اندیشه‌های
ایشان را بررسی می‌کند و می‌کوشد پاسخی
درخور و سامان‌مند برای این پرسش‌ بیاید.

او دغدغه‌مندان و پاسخ‌دهندگان به پرسش
علل انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان
مسلمانان را در چهار دسته جای می‌دهد:
۱. متجددان مسلمان یا نمایندگان جریان تجددگرایی اسلامی یا نوگرایی دینی؛
۲. نواندیشان و روشنفکران تجددگرای
غیردینی و غرب‌گرا؛
۳. اندیشه‌گران ناسیونالیست و باستان‌گرا؛
۴. اندیشه‌گران مارکسیست یا متأثر از مارکسیسم.

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.

دکتر محمدتقی کرمی
(استاد تمام دانشگاه علامه طباطبایی):

«زنان، راویان آگاه و کنشگر جامعۀ ایران امروز.»

مسئلۀ ایران، «زنان و جنگ»، شبکۀ ۴
تماشای نسخۀ کامل برنامه

«مسئلۀ ایران» در پیام‌رسان‌های
تلگرام، اینستاگرام، بله و ایتا.