مسئلۀ ایران

@philosophyofss

#فلسفه_علوم_اجتماعی
#فلسفه_علم
#آلن_چالمرز
#مرور_کتاب

1.65K views05:28

نقش فلسفه در سامان جامعه‌شناسی (زیمل)

فلسفه، علم بسترساز است؛ به این معنا که ابتنای همۀ علوم بر فلسفه است و جامعه‌شناسی نیز از این قاعده مستثتی نیست. در این میان، زیمل موضعی برگزید که نشان می‌دهد جامعه‌شناسی چگونه وامدار فلسفه است.

با نگاهی به آثار گئورگ زیمل، برخی از استدلال‌های او را می‌توان چنین برشمرد:

١. زیمل با طرح این پرسش که «جامعه چگونه ممکن است؟» آنگاه که از وجود جامعه در مقام موضوع جامعه‌شناسی سخن گفته است، ردای فیلسوف علوم اجتماعی بر تن دارد.

زیمل بر این باور است که جامعه «به‌معنای دقیق کلمه» وجود ندارد؛ یعنی جامعه به این معنا که شرطی باشد برای ظهور تمام این پدیده‌های خاص، وجود ندارد؛ زیرا چیزی چونان تعامل «به‌معنای دقیق کلمه» وجود ندارد، فقط انواع مشخص تعامل است که وجود دارد و با ظهور آن‌ها جامعه ظهور می‌کند؛ چراکه آن‌ها علت و پیامد جامعه نیستند، بلکه خودشان، جامعه‌اند. این امر که تنوع و انبوه غیرعادی‌ای از تعاملات در هر لحظه عمل می‌کند، واقعیت تاریخی ظاهراً مستقلی به مفهوم کلی جامعه داده است.

این فراز از کتاب دربارۀ فردیت و فرم‌های اجتماعی بیانگر این امر است که زیمل فرد و نیازهایی را که موجب برقراری ارتباط می شود، سنگ بنای جامعه می‌داند.

او در مقالاتی دربارۀ دین نیز تصریح می‌کند که مسئلۀ واقعی جامعه در نیروها و الگوهایش با زندگی‌های مستقل افراد درون آن واقع است. البته جامعه فقط بر اثر هستی افراد دوام می‌یابد.

از خلال این بحث، زیمل به دوگانۀ فرد و جامعه می‌پردازد و معتقد است تضادهای بسیار بزرگی میان این دو از میان نمی‌رود و به دو گونه رخ می‌دهد:

نخست، فرم مخصوص (جامعه) که افراد عناصر اجتماعی هستی‌شان را به آن داده‌اند، عامل‌ها و اندام‌های خاص خود را که با فرد مانند جسمی خارجی مواجه می‌شود، به‌همراه نیازها و وظایف به دست می‌آورد.

دوم، امکانی مخفی برای تضاد وجود دارد، به این معنی که جامعه، به عبارتی، هم در فرد و هم توسط فرد بازنمایی می‌شود... .

عمیق‌ترین برخورد میان فرد و جامعه از نظر زیمل به یک جنبۀ خاص زندگی مربوط نمی‌شود؛ بلکه از فرم کلی زندگی فردی نشئت می‌گیرد. جامعه به واحد ارگانیکی گرایش دارد که هریک از اعضایش بخشی از آن را بسازد.

٢. در زمینۀ نیازمندی علوم به پیش‌فرض‌های منطقی و فلسفی، زیمل مدعی است جهان برای شناخت باید از یک جریان علّی پیروی کند؛ زیرا در قلمرو شناخت، جهان توسط مقولۀ علیت، که بر این قلمرو اثر می گذارد از پیش شکل گرفته است.

زیمل در مقام فیلسوف‌جامعه‌شناس، در اثر گران سنگ خود، فلسفه پول، بر این باور است که پیش‌شرط‌های شناخت، مانند اصول اولیۀ هر حوزۀ مشخصی را نمی‌توان درون خود آن حوزه عرضه کرد و آزمود؛ بلکه آن‌ها مستلزم علمی با سرشت بنیادی‌تر هستند. هدف این علم که در نامتناهی‌ها واقع می‌شود، اندیشیدن بدون پیش‌شرط‌هاست، هدفی که هیچ‌یک از علوم دیگر آن را بر خود روا نمی‌دارد؛ چراکه آن‌‌ها هیچ قدمی بدون برهان، یعنی بدون پیش‌شرط‌هایی با سرشت ماهوی و روش‌شناختی بر نمی‌دارند.

افزون بر این، حتی امر تجربی در وضعیت کمال‌یافته‌اش نمی‌تواند جایگزین فلسفه در مقام تفسیر شود، همان طور که کمال بازتولید ماشینی پدیدارها نمی‌تواند هنرهای بصری را زائد و غیرضروری کند. از این ارزیابی کلی موضع فلسفه، حقوقی پدیدار می‌شود که فلسفه نسبت به ابژه‌های جزئی دارد.

٣. زیمل معتقد است پرسش و پاسخ کانت دربارۀ مسئلۀ اساسی فلسفه‌اش، «طبیعت چگونه ممکن است؟» بود. او تنها به این علت توانست چنین کند که از نظر او چیزی مگر بازنمود (تصویر) طبیعت نبود و بسیار وسوسه‌انگیز است که مسئلۀ شرایط پیشینی‌ای را که تحت آن‌ها جامعه ممکن می‌شود، مطلبی مشابه تلقی کنیم.

«مسئلۀ اینکه جامعه چگونه ممکن است، مستلزم روش‌شناسی‌ای است کاملاً متفاوت با روش‌شناسی این مسئله که طبیعت چگونه ممکن است. پاسخ این مسئلۀ دوم، فرم‌های شناخت است که از طریق آن سوژه (فاعل شناسا) عناصر داده‌شده را به‌صورت طبیعت ترکیب می‌کند. در مقابل، پاسخ اولی شرایطی است که به‌نحو پیشینی در خود عناصر وجود دارند، شرایطی که از طریق آن‌ها این عناصر در واقعیت به‌صورت سنتز یعنی جامعه ترکیب می‌شوند» (درباره فردیت و فرم‌های اجتماعی، ١٣٩٣: ۱۰۹).

نازیلا اخلاقی
@philosophyofss

#فلسفه_علوم_اجتماعی
#زیمل
#جستار

1.36K viewsedited 08:23