دووریی هەسارە و ئەستێرەکان لە خۆمانەوە (زەوی)
{بەشی یەکەم}

​لەوانەیە لەمەوپێش لە خۆتت پرسیبێت: ئایا چۆن دووریی هەسارەکان لە زەوییەوە دەپێورێت؟ ان شاء اللە دەست دەکەین بە باسکردنی ئەم بابەتە بە ئاسانترین شێوە.

​یەکەم: هەسارە نزیکەکان
​یەکەم هەنگاو کە زاناکان بەکاری دەهێنن بۆ پێوانی دووریی هەسارەکان لە زەوی، بریتییە لە ناردنی شەپۆلی کارۆموگناتیسی. ئەم بەشەیان تا ڕادەیەک ئاسانە.
​سەرەتای ئەم کارە بە ناردنی شەپۆلێکی کارۆموگناتیسی دەست پێدەکات (نموونە وەک شەپۆلە ڕادیۆییەکان)، کە بە ئاڕاستەی ئەو هەسارانەی مەبەستیانە (ئەوانەی دوورییان لە زەوییەوە زۆر زۆر نییە) ئاڕاستەیان دەکەن.
​ئەم شەپۆلانەی ئاڕاستە کراون دەگەنە هەسارەکە و لەم کاتەدا دانەوە ڕوودەدات (دانەوەی ناتەواو)، و توندیی شەپۆلەکە بە ڕادەیەکی زۆر کەم دەکات.
​بەڵام ئەوەی ئێمە پێویستمانە تەنها گەڕانەوەی شەپۆلەکەیە؛ ئەگەر زۆر لاوازیش بووبێت، هیچ کێشە نییە.
​(هۆکاری کەمبوونی توندیی شەپۆلەکە بەهۆی دانەوەی ناتەواوە کە هەسارەکە بەشێکی شەپۆلەکە هەڵدەمیژێت، هەروەها بڵاوبوونەوەی شەپۆلەکە لە بۆشاییدا هۆکارێکی ترە بۆ لاوازبوونی توندییەکەی).
​دواتر بەشێکی شەپۆلە نێردراوەکە بۆ زەوی دەگەڕێتەوە. ئەم کرداری ناردنی شەپۆلە و گەڕانەوەی بۆ زەوی، بۆ زانینی ئەو کاتەیە کە شەپۆلەکە دەیخایەنێت.

زانایان بۆ پێوانی ئەم کاتە بە دروستی، کاتژمێری تایبەت بەکاردەهێنن بە ناوی کاتژمێری ئەتۆمی (Atomic Clock)، کە ئەم کاتژمێرە لە زۆر بابەتی دیکەشدا بەکاردێت بەهۆی وردییە زۆرەکەی لە پێوانی کاتدا.
​هۆکاری بەکارهێنانی ئەم کاتژمێرە و بەکارنەهێنانی کاتژمێری ئاسایی، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خێرایی شەپۆلە ڕادیۆییەکان (کە ڕێک یەکسانە بە خێرایی ڕووناکی) زۆر خێرایە: ۳٠٠,٠٠٠,٠٠٠ مەتر لە چڕکەیەکدا.
​ئەگەر ئەم خێراییە بە کاتژمێری ئاسایی بپێوین و تەنها یەک چڕکە هەڵە بکات، ئەوا دەبێتە هۆی هەژمارکردنی دووریی زەوی لە هەسارەکەوە بە بڕی سێ سەد هەزار کێلۆمەتر (٣٠٠,٠٠٠ کێلۆمەتر) بە هەڵە!
​بەڵام ئەم کاتژمێرە ئەتۆمییە هێندە وردە کە تەنها یەک چڕکە لە ماوەی یەک ملیۆن ساڵدا هەڵە دەکات (واتە ئەگەری هەڵەکردن لە کاتی بەکارهێنانی ئەم کاتژمێرە زۆر زۆر کەمە).
​لەدوای ئەوەی کاتی خایەندراومان زانی، بە هاوکێشەیەکی زۆر ئاسان کە لەوانەیە هەموومان بیزانین دوورییەکە بەدەست دەهێنین:
​V = D / t
​D: دووریی نێوان هەسارەکە و زەوی.
​t: ئەو کاتەی کە شەپۆلەکە دەیخایەنێت هەتا دەگاتە هەسارەکە یان لە هەسارەکەوە دەگاتەوە زەوی.
​V: خێرایی شەپۆلە ڕادیۆییەکە.
​ئەو کاتەی ئێمە دەستمان دەکەوێت لە کاتی ناردنی شەپۆلەکە بۆ هەسارەکە و گەڕانەوەی، کاتی هاتن و چوونە؛ بەڵام ئێمە تەنها کاتی چوون یان هاتن بەکاردەهێنین، بۆیە دەبێت ئەو کاتەی بەدەستمان هێناوە دابەشی دووی بکەین.
​لەم کاتەدا کات و خێراییمان دەبێت، و بەهۆی ئەم دوو بڕەوە دووریی هەسارەکە لە زەوی دەدۆزینەوە. بۆ نموونە ئەم کردارە بۆ پێوانی دووریی هەسارەی مەریخ لە زەوییەوە بەکاردێت.
​ئەم ڕێگایە یەکێکە لە ئاسانترین ڕێگاکان بۆ دیاری کردنی دووریی نێوان هەسارەکان و زەوی، بەڵام بۆ ئەوانەی لە زەوییەوە نزیکن.


#پێوانی_دووری

لەوانەیە پرسیارتان بۆ دروست ببێت سەبارەت بە ئەستێرە دوورەکان لە ڕۆژانی داهاتوو باسی لێوە دەکەین ان شاء اللە ئەمە تەنها سەرەتایەکە و لە ئاسانترین بابەتەوە دەستم پێکردووە

بابەتی پێشوودا باسی ئەوەمان کرد چۆن دەتوانین بە ناردنی تیشک دووری هەسارە نزیکەکان لە زەوییەوە بپێوین بەڵام کاتێک دەمانەوێت دووری ئەستێرەکان لە زەویەوە بپێوین کۆمەڵێک پرسیار دروست دەبن:

​ئایا چۆن دووری ئەستێرە زۆر دوورەکان دەپێورێت؟

​ئایا بەڕاستی تیشکێکی (شەپۆلێکی) ئەوەندە بەهێز هەیە بتوانێت سەدان ساڵی ڕووناکی بڕوات و بگەڕێتەوە؟
​
لەکاتی ناردنی ئەم تیشکەدا، چۆن تیشکەکە بە هەسارە یان 
ئەستێرەیەک ناکەوێت و وون ببێت؟

​ئەگەر ئەستێرەیەک 100 ساڵی ڕووناکی دوور بێت، ئایا دەبێت 200 ساڵ چاوەڕێ بکەین تا تیشکەکە دەڕوات و دەگەڕێتەوە؟!

​ئێمە بۆ ئەستێرەکان هیچ شەپۆلێک نانێرین، بەڵکو ڕێگەیەکی تر بەکاردەهێنین بەناوی ڕێگەی پارالاکس (Parallax Method)


​بەشی دووەم: Parallax Method

​سەرەتا بۆ ئەوەی بە باشی و زۆر بە ئاسانی لەم بابەتە تێبگەیت، پێویستە خۆت ئەم تاقیکردنەوەیە بکەیت:

​قەڵەمێک یان پەنجەت بگرە بەردەم دەموچاوت.
​دەستت بە جێگیری بهێڵەرەوە، چاوی چەپت دابخە و بە چاوی ڕاستت تەماشای قەڵەمەکە بکە
​ئێستا چاوی ڕاستت دابخە و چاوی چەپت بکەوە

​تێبینی چیت کرد؟

قەڵەمەکە کەمێک شوێنی خۆی گۆڕی بەرامبەر ئەو دیوارەی لە پشتییەوەیەتی
بەم دیاردەیە دەوترێت Parallax، کە ڕوودەدات کاتێک لە دوو گۆشەی جیاوازەوە تەماشای هەمان تەن دەکەیت.

​ئێستا وادابنێ قەڵەمەکە ئەستێرەیەکە لە ئاسماندا کە دەمانەوێت دوورییەکەی بپێوین، وە چاوەکانت (هەردووکیان) زەوییە لە دوو شوێنی جیاوازی خولگەکەیدا

​چاوی ڕاستت: شوێنی زەوییە لە هاویندا (مانگی 7).

​چاوی چەپت: شوێنی زەوییە لە زستاندا (مانگی 1) لەسەر خولگەکەی.

​لەم دوو کاتە جیاوازەدا (کە ڕێک شەش مانگ جیاوازییان هەیە) وێنەیەکی ئەستێرەکە دەگرین بە بەراورد بە ئەستێرە زۆر دوورەکانی پشتەوەی.

کاتێک ئەم دوو وێنەیە دەخەینە سەر یەکتر، دەبینین ئەستێرەکە لە شوێنی سەرەتایی خۆی کەمێک جێگۆڕکێی کردووە

​هێڵێک لە زەوییەوە دەبەستینەوە بە ئەستێرەکەوە لە هەردوو مانگە جیاوازەکەدا، بەمەش سێگۆشەیەکی گەورەمان دەست دەکەوێت 

دواتر بۆ ئەوەی سێگۆشەکە سادە بکەینەوە هێڵێکی ئەستوون لە خۆرەوە بۆ ئەستێرەکە دەکێشین، سێگۆشەکە دەکەین بە سێگۆشەیەکی گۆشەوەستاو.

​ئێستا بە بەکارهێنانی یاساکانی سێگۆشەزانی دەتوانین دووری ئەستێرەکە لە زەوییەوە بدۆزینەوە

​لای بەرامبەری گۆشەکە: دووری نێوان زەوی و خۆرە کە دەکاتە (1AU =  ملیۆن کیلۆمتر150 )

​لای تەنیشتی گۆشەکە (d): دووری نێوان خۆر و ئەستێرەکەیە (کە ڕێک یەکسانە بە دووری زەوی-ئەستێرە، چونکە جیاوازییەکەیان لە فەلەکناسیدا بە نەبوو دادەنرێت)

​گۆشەی پارالاکس (p): ئەو گۆشە زۆر بچووکەی لوتکەی سێگۆشەکەیە کە تێلسکۆپەکان بە وردی دەیپێون.

​لە سێگۆشەزانیدا یاسای tan بەکاردێنین:
​tan(p) = 1Au/d

​لە بیرکاریدا یاسایەک هەیە کە دەڵێت کاتێک گۆشەیەک زۆر زۆر بچووک بێت بە ڕادیەن بڕی tan(p) ڕێک دەبێتەوە بە هەمان گۆشەکە خۆی (p) بۆیە هاوکێشەکە زۆر ئاسان دەبێتەوە:

​d = 1Au/p

​بەم هاوکێشە سادەیە، زانایان توانویانە دووری ملیۆنان ئەستێرەی ناو گەلەستێرەکەی خۆمان بدۆزنەوە.

​بەڵام ئەم ڕێگەیە بۆ ئەستێرە و گەلەستێرە زۆر زۆر دوورەکان بەکارنایەت تەنانەت کاتێک خۆت لە تاقیکردنەوەکەدا تەماشای تەنێکی زۆر دوور دەکەیت (وەک چیا یان پەڵەهەورێک) بە داخستن و کردنەوەی چاوەکانت هیچ جێگەی خۆی ناگۆڕێت
​بۆ ئەستێرە زۆر دوورەکانیش، گۆشەی پارالاکسەکە ئەوەندە بچووک دەبێتەوە کە دەبێتە سفر
بۆیە لەو سنوورە بەدوواوە فەلەکناسان ڕێگەی تری وەک standard candles بەکاردێنن ئەو ڕێگایەش باس دەکەین ان شاء اللَّە.

بەهیوای سود

#پێوانی_دووری

بەشی سێیەم مۆمی ستاندارد (standard candles)

لە بابەتەکانی پێشوو زانیمان کە چۆن دووری هەسارە و ئەستێرە دوورەکان
بپێوین

وە ئێستا باسی پێوانی دووری ئەستێرە زۆر زۆر دوورەکان و گەلە ئەستێرەکان دەکەین.

ئەو هۆکارانەی وادەکەن کە نەتوانین ڕێگەی تیشک بەکاربهێنین ئەوەیە هیچ تیشکێکی ئەوەندە بەهێزمان نییە تا ئەو دووریە زۆرە ببڕێت 
وە لەکاتی بەکارهێنانی ڕێگەی پارالاکس گۆشەکە زۆر بچوک دەبێتەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی هەژمارکردنی دووریەکە بە شێوەیەکی نادروست.


مۆمی ستاندارد(standard candles):

لەم ڕێگەیەدا جیاوازی دەکرێت لە نێوان درەوشانەوەی دیار و درەوشانەوەی ڕاستەقینە بەم شێوەیەی خوارەوە؛

وابێنە پێش چاوت مۆمێک لە تاریکیدا دەدرەوشێتەوە وە تۆ دەزانیت ڕووناکی ڕاستەقینەی ئەم مۆمە چەندە هەربۆیە ئەگەر ڕووناکیەکە زۆر لاواز و کاڵ بێت ئەوا دەزانیت ئەم مۆمە زۆر لە تۆوە دوورە،
وە ئەگەر ڕووناکیەکەی بەهێزبێت ئەوە دەزانیت لە تۆوە نزیکە 
ڕێگای مۆمی ستاندارد(standard candles) ڕێک بە هەمان شێوە کاردەکات 

شێوازی کارپێکردنەکەی:
کاتێک گەردوون ناسان بە تەلیسکۆب تەماشای ڕووناکی ئاسمان دەکەن دووشتیان دەست دەکەوێت

1:درەوشانەوەی ڕاستەقینە: ئەو بڕە وزە و ڕوناکیەی کە تەنەکە لە بنەڕەتدا هەیەتی(وەک ڕووناکی ڕاستەقینەی مۆمەکە).

2:درەوشانەوەی بینراو دیار: ئەو بڕە ڕووناکیەیە کە لەسەر زەویەوە دەیبینین و زانایان بەدەستی دەهێنن(وەک ئەو ڕووناکیەی کە دەیبینم کاتێک مۆمەکە لێمەوە دووربێت).

بە بەراورد کردنی ئەم دوو بڕە لە ڕووناکی ( ڕووناکی ڕاستەقینە لەگەڵ ئەوەی ئێمە دەیبینین)
دەتوانین بە ئاسانی و بەبەکارهێنانی چەند هاوکێشەیەکی فیزیایی ئاسان دووری ئەستێرە زۆر دوورەکان و گەلەئەستێرەکان لە زەوییەوە بدۆزینەوە.

لە گەردووندا ئەستێرە گۆڕاوەکانی سێفید (Cepheid variables)
و تەقینەوەی ئەستێرەیی لە جۆری (Type la supernovae) وەک مۆمی ستاندارد بەکادەهێندرێن
چونکە زانایان ڕووناکییە ڕاستەقینەکەیان بە تەواوی دەزانن.

#پێوانی_دووری

ڕێگای مۆمی ستاندارد سودێکی زۆری هەیە چونکە تەنها دووری ئەستێرە زۆر دوورەکان و گەلەئەستێرەکان بەهۆیەوە نەدۆزرانەوە بەڵکو توانرا لە ڕێگەیەوە فراوان بوونی گەردوون بدۆزرێتەوە


ئەمەش کاتێک
لە ساڵی (1929) زانای گەردوونناس ئیدوین هابڵ (Edwin Hubble)
تێبینی ئەوەی کرد کە گەلە ئەستێرەکان لێمان دوور دەکەونەوە بە بەکارهێنانی مۆمی ستاندارد (ئەستێرە گۆڕاوەکانی سێفید)،

وە لە دواتریشدا بووە هۆی دۆزینەوەی وزەی تاریک (dark energy)


کەواتە ئەم ڕێگایە تەنها بۆ پێوانی دووری نەبوو بەڵکو شۆڕشێک بوو بۆ تێگەشتن لە گەردوون.

#پێوانی_دووری