УЭББ АЙНАЛАРЫ ТӨРТ ҒЫЛЫМИ АСПАПТЫҢ ҮШЕУІМЕН ТЕҢШЕЛДІ

2022 жылы 1 көкекте Уэбб ғарыштық телескопы айналарын дәлдеудің алтыншы кезеңі аяқталды. Бұған дейін негізгі айнаның 18 сегменті мен қосалқы айна таяу инфрақызыл диапазон камерасымен (NIRCam) ғана теңшелген еді. Яғни айналар жинаған жарықты осы аспапқа түсіріп, фокусталған айқын кескін алуға қол жеткен.

Алтыншы кезеңде айналар дәл көзеу сенсорымен (FGS), сондай-ақ таяу инфрақызыл диапазон спектрографы (NIRISS) мен таяу инфрақызыл диапазон спектрометрімен (NIRSpec) теңшелді. Енді соңғы екі аспап та барынша дәл және айқын кескіндер ала алады.

Орта инфрақызыл аспап (MIRI) криоген жұмыс температурасына (7 K немесе –266 °C) дейін суыған соң, дәлдеудің соңғы, жетінші кезеңі басталады. Оптика MIRI-мен теңшелген соң, қажет болса, барлық аспаптар мен айналар түпкілікті бапталады.

Бейне: Уэббтың бағыттауышы (FGS) мен төрт ғылыми аспабы (NIRCam, NIRSpec, NIRISS, MIRI) телескоптың көзқарас аясына бөліседі, бірақ іс жүзінде олар аспанның әртүрлі бөлігін көреді.

ЖАС АЙ — ТОРПАҚТА

2022 жылғы 4–5 көкекте жіңішке Ай орағын Торпақ шоқжұлдызындағы Үркер мен Гиада жұлдыз шоғырларының жанынан көруге болады.

2022 ЖЫЛДЫҢ БАСТЫ АСТРОНОМИЯЛЫҚ ОҚИҒАЛАРЫ

ЖЫЛ ОҚИҒАСЫ

8 желтоқсан 11:00 (Алматы уақыты) — ТОЛҒАН АЙДЫҢ ҚАРСЫ ТҰРЫСТАҒЫ МАРСТЫ ЖАБУЫ

Өте сирек астрономиялық оқиға! Жердің Күнге қарама-қарсы жағында жарқыраған Марсты Толған Ай 40 минутқа жабады! Өкініштісі, Марс тұтылуы Қазақстан аумағынан бақыланбайды. Дегенмен 8 желтоқсанның таңында, әсіресе Батыс Қазақстаннан, ерекше жарық Марс пен толық Айдың өте тығыз жақындасуын көре аламыз. Ал бұл күні Америкада, Еуропада, Ресейдің еуропалық бөлігінде болсаңыз, тамашадан құр қалмаңыз. Сондай-ақ оқиға YouTube'тегі тікелей эфирден беріледі.

Үшінші жыл қатарынан басты астрономиялық оқиға желтоқсанда болатынын да айтқан жөн. Ал 2018 жылы Марстың ұлы қарсы тұрысы Айдың толық тұтылуына сәйкес келген, бейнероликті қараңыз.

КҮН ТҰТЫЛУЛАРЫ

1 мамыр — Күннің жартылай тұтылуы (ең үлкен фазасы 0,64 — Алматы уақытымен 02:41). Оңтүстік Америкада, Антарктидада, Тынық пен Атлант мұхиттары айдынында бақыланады.

25 қазан — Күннің жартылай тұтылуы (ең үлкен фазасы 0,86 — 17:00). Қазақстанның барлық аумағында бақыланады. Облыстардың көбінде Күннің 65–75%-і қараңғыланса, Солтүстік Қазақстанда тұтылу 80%-тен асады.

АЙ ТҰТЫЛУЛАРЫ

16 мамыр — Айдың толық тұтылуы (ең үлкен фазасы 1,41 — 10:13). Қазақстаннан бақыланбайды.

8 қараша — Айдың толық тұтылуы (жартылай тұтылу — 15:09–18:49, толық тұтылу — 16:16–17:41, ең үлкен фазасы 1,36 — 16:59). БҚО, Атырау, Маңғыстауда бақыланбайды, ШҚО, Алматы, Павлодар, СҚО-да және Қарағанды, Ақмола, Жамбыл облыстарының шығысында толық тұтылу, еліміздің қалған аумағында жартылай тұтылу көрінеді.

ЖҰЛДЫЗ ЖАҢБЫРЛАРЫ

Үш мол метеор ағыны ішінде, Квадрантидалар шыңына ғана Ай кедергі емес, Геминидаларды бақылау біршама қолайлы, Персеидтер Толған Айға сәйкес. ZHR — ағынның радианты дәл төбеде болғанда, тас қараңғыда көру қабілеті идеал бақылаушы бір сағатта көре алатын метеор саны. Іс жүзінде әлдеқайда аз метеор көрінеді.

3 қаңтар — Квадрантидалар (ZHR=120) Жаңа Ай
22 сәуір — Лиридалар (ZHR=90) Ай соңғы ширекте
5 мамыр — Эта-Акваридалар (ZHR~40) Жаңа Ай маңы
29/30 шілде — Оңтүстік дельта-Акваридалар (ZHR~16) Жаңа Ай
12 тамыз — Персеидтер (ZHR=110) Толған Ай
8 қазан — Драконидалар (ZHR~10, кейде ZHR~100-400) Толған Ай
21 қазан — Орионидалар (ZHR~20) Жаңа Ай маңы
17 қараша — Леонидалар (ZHR=15) Ай соңғы ширекте
14 желтоқсан — Геминидалар (ZHR=150) Ай соңғы ширекте

СУПЕРАЙ

Айдың толық фазасының оның Жерге барынша жақындауына (перигейге) сәйкес келуі — 14 маусым, 14 шілде

ПЛАНЕТАЛАР

Меркурий. 3 таңғы (ақпан, маусым, қазан) және 4 кешкі (қаңтар, көкек, тамыз, желтоқсан) элонгация (Күннен бұрыштық қашықтығының максимумы, әрі кеткенде 27°). Ең жақсы көрінетін кезеңдер: кешке — көкекте, таңда — қазанда.

Шолпан. Бақылауға ең қолайлы кезең — бірінші жартыжылдықта, таңда (20 наурыз — 47° ең үлкен таңғы элонгация).

Марс. Екінші жартыжылдықта жақсы көрінеді, жыл аяғына қарай жарқыраған қызыл жұлдыз түрінде көкжиектен биік көтеріледі. 8 желтоқсан — планетаның Күнмен қарсы тұрысы.

Юпитер. 26 қыркүйектегі Күнмен қарсы тұрысқа дейін және кейін өте жақсы көрінеді.

Сатурн. Бұл ғаламшарды да бақылауға ең қолайлы кез — қарсы тұрыс (14 тамыз) маңы.

Уран. Дүрбі не телескоппен күзде жақсы көрінеді. Қарсы тұрысы — 9 қараша.

Нептун. Дүрбі не телескоппен күзде жақсы көрінеді, қарсы тұрысы — 16 қыркүйек.

ПЛАНЕТАЛАРДЫҢ ЖАҚЫН ҚОСЫЛЫСТАРЫ

20 бұрыштық минуттан жақын қосылыстар:
5 көкек 07:43 — Марс пен Сатурн — 0°18' !
12 көкек 20:49 — Юпитер мен Нептун — 0°05' !
28 көкек 01:12 — Шолпан мен Нептун — 0°00'25" !!!
30 көкек 23:40 — Шолпан мен Юпитер — 0°13' !
Жай көзбен көрінетін екі жарық планетаның жақындасуын 30 көкек пен 1 мамырдың таңында, күн шығардан бір сағаттай бұрын оңтүстік-шығыс көкжиек үстінен тамашалай аласыздар!

ЖЫЛ МЕЗГІЛДЕРІНІҢ БАСЫ

20 наурыз 21:33 — Көктемгі күн теңелуі
21 маусым 15:13 — Жазғы күн тоқырауы
23 қыркүйек 07:03 — Күзгі күн теңелуі
22 желтоқсан 03:48 — Қысқы күн тоқырауы

NEW GLENN ЗЫМЫРАНЫ БИЫЛ ҰШЫРЫЛМАЙДЫ

Джефф Безостың Blue Origin компаниясы New Glenn зымыраны 2023 жылға дейін алғаш ұшырылмайтынын хабарлады. Оның тұсауы бұрын 2020 жылы, сосын 2021, 2022 жылдары кесіледі деп күткенбіз. Компанияның айтуынша, жаңа зымыран төмен жермаңы орбитаға 45 тоннаға дейін, геоөтпелі орбитаға 14 тоннаға жүк шығара алады.

Өз кезегінде, ULA операторының (Boeing пен Lockheed Martin-нің біріккен кәсіпорны) басшысы Тони Бруно жаңа Vulcan зымыраны осы жылдың аяғына дейін ұшатынына үміт білдірді. Бұл зымыранның тұсаукесеріне Blue Origin жасайтын BE-4 метан қозғағышының дайын болмауы қолбайлау болып тұр. Дегенмен ULA жазда алғашқы екі қозғағыш келіп қалар деп сенеді.

Vulcan ULA-ның негізгі жұмысшы зымыраны Atlas V-ті алмастыруы тиіс. Соңғы 24 Атластың бәріне келісімшарт жасалып қойған, ал жаңалары жасалмайды. ULA-да қалған үш Delta IV Heavy ауыр зымыраны да бос емес. Сол себепті, ULA жаңа тапсырыстардан құр қалуы мүмкін.

Бірақ кеше ғана ULA үшін жақсы жаңалық шықты. Безос құрған Amazon корпорациясы Kuiper интернет-жерсеріктер топтамасын орбитаға шығару үшін ULA-мен 38 ұшырылымға келісімшарт жасасты! Тағы 12 ұшырылымды Blue Origin, және 18-ін Arianspace компаниясы жүзеге асыруы тиіс. Демек Vulcan да, New Glenn де, Ariane-6 да жұмысыз қалмайды. Ал OneWeb интернет-топтамасының 1-кезегінің қалған жерсеріктерін, Роскосмоспен қатынас үзілген соң, SpaceX ұшырып беретіні белгілі.

КҮН ЖҮЙЕСІ ДЕНЕЛЕРІНДЕГІ ТАРТУ КҮШІ

Жердегі еркін түсу үдеуі (g) шамамен 9,8 м/с2 екенін білеміз. Бұл шама планетамыздың өз бетіндегі нәрселерді тартатын күшін, яғни Жердің тарту күшін сипаттайды. Күн жүйесіндегі басқа ғаламшарлардың тарту күші одан өзгеше. Мысалы, Шолпанда g 8,88 м/с2 болса, Юпитерде Жердегіден 2,5 есе артық (24,79 м/с2).

@crash.enabled есімді геймер BeamNG.drive ойынының физикалық симуляторын қолданып, Күн жүйесі денелерінің тарту күшін көрнекі салыстырды: https://imgur.com/gallery/3vwxXVY

Автокөлік үстіне түскен жүктің массасы бірдей болса да, әр планетадағы салдары әр түрлі. Ал тарту күші Жердікінен 27 есе артық Күннің қатты беті болса, ондағы көлік өз-өзінен қирап қалар еді.

#астродерек

КЕННЕДИ ҒАРЫШ ОРТАЛЫҒЫНДА ЕКІ ЗЫМЫРАН ТҰР!

Джон Ф. Кеннеди атындағы Ғарыш орталығында, 2009 жылдан бері алғаш рет, бір мезгілде екі зымыран тік орнатылып тұр. НАСА-ның SLS суперзымыраны бер жақтағы LC-39B ұшыру алаңына бас жаттығуға шығарылған. Ал LC-39A алаңындағы SpaceX Falcon 9 зымыраны 8 көкекте Crew Dragon кемесімен Ax-1 миссиясын ұшырмақ.

Фото: John Kraus

8 КӨКЕКТЕ 21:17-ДЕ AX-1 МИССИЯСЫ ҰШЫРЫЛАДЫ

2022 жылы 8 көкекте, Алматы уақытымен 21:17-де Кеннеди Ғарыш орталығының LC-39A ұшыру алаңынан алғашқы толық жекеменшік Ax-1 миссиясы Халықаралық ғарыш стансасына аттанады. SpaceX компаниясының Crew Dragon C206 Endeavour ғарыш кемесі ХҒС-қа үшінші рет ұшқалы тұр, ол бұрын тарихи DM-2 және Crew-2 миссияларын алып ұшқан. Falcon 9 зымыранының B1062 нөмірлі бірінші сатысы 5-ші рет қолданылмақ.

Axiom Space компаниясы ұйымдастырған туристік миссияда компанияның кәсіби ғарышкері үш туристі алып ұшады. ХҒС-қа түйісу 9 көкек, 19:30-ға жоспарланған. Экипаж онда 8 күн болып, 25 медициналық және ғылыми тәжірибе мен зерттеулер өткізеді. Ғарыш сапарының жалпы ұзақтығы — 10 күн.

Экипаж құрамы:
Командир — Майкл Лопес-Алегрия 🇺🇸🇪🇸
Ғарышқа 4 рет ұшып, онда жалпы 257 тәулік өткізген. 1958 жылы Мадридте дүниеге келген, кейін отбасы АҚШ-қа көшіп келеді. Әскери-Теңіз Күштерінің сынаушы-ұшқышы, ұшақтың 30 типінде 5700 сағат ұшқан. 1992–2012 жж. — НАСА астронавты. Ашық ғарышқа шығу саны (10) және ашық ғарыштағы жұмыс ұзақтығы (67 сағат 40 минут) бойыша АҚШ рекордшысы. 2017 жылдан Axiom Space компаниясының бизнесті дамыту жөніндегі директоры.

Ұшқыш — Ларри Коннор 🇺🇸
72 жаста, кәсіпкер, Connor Group инвестициялық компаниясының негізін қалаушы. 2021 жылы Әлемдік мұхиттың ең терең үш жеріне: Челленджер Тұңғиығына, Сирена Тұңғиығына, Мариан шұңғымасына түскен. Жекеменшік ұшақ ұшқышы, жоғары пилотаж жарыстарының бес дүркін жеңімпазы. ХҒС-та ғылыми эксперименттер өткізеді.

Миссия маманы — Эйтан Стиббе 🇮🇱
64 жаста, Израиль ӘӘК-де қырық жылдан астам жойғыш-ұшқыш болып қызмет еткен. Екінші израильдік ғарышкер атанбақ. 2003 жылы Columbia шаттлы бортында қаза тапқан бірінші ғарышкер Илан Рамонның жақын досы. Стансада ғылыми жұмыспен айналысады.

Миссия маманы — Марк Пати 🇨🇦
1969 жылы туған. Кәсіпкер, қайырымдылық жасаушы, бірнеше компания мен қордың басшысы. Канаданың 12-ші ғарышкері ХҒС-та 12 эксперимент жасауы тиіс.

Солдан оңға қарай: Ларри Коннор, Марк Пати, Эйтан Стиббе, Майкл Лопес-Алегрия

УЭББТЫҢ MIRI АСПАБЫ 7 КЕЛЬВИНГЕ ДЕЙІН СУЫДЫ!

Уэбб ғарыштық телескопынан маңызды жаңалық: орта инфрақызыл диапазон аспабының (MIRI) температурасы 7 Кельвиннен (–266 °C) төмен түсті. MIRI детекторлары ұзынтолқынды фотондарды тіркеу үшін осыншалықты төмен температурада жұмыс істеуі тиіс. Енді телескоп айнасын дәлдеудің соңғы, жетінші кезеңіне кірісуге мүмкіндік туды.

Инфографикадан көрініп тұрғандай, телескоптың күнгей жағы 300 Кельвинге дейін қызса, күнқағардың тасасындағы аспаптардың температурасы 30–40 K. Ал газ күйіндегі гелиймен жұмыс істейтін криокулер MIRI-ді 7 Кельвиннен төмен суытып тұр.

AX-1 МИССИЯСЫ ХҒС-ҚА ЖЕТТІ: ҒАРЫШТА 14 АДАМ

2022 жылы 9 көкекте Axiom Space компаниясының Ax-1 миссиясы Халықаралық ғарыш стансасына келіп жетті. Crew Dragon Endeavour ғарыш кемесі ХҒС-тың Harmony модуліне түйісті. Біраздан соң люктер ашылып, Майкл Лопес-Алегрия, Ларри Коннор, Эйтан Стиббе мен Марк Пати стансаға енді. ХҒС-та оларды Томас Маршбёрн, Раджа Чари, Кайла Бэррон, Маттиас Маурер, Олег Артемьев, Денис Матвеев пен Сергей Корсаков қарсы алды.

Сөйтіп, қазір ХҒС-та 11 ғарышкер бар. Ал қытайлық Тяньгун стансасындағы үш ғарышкерді (Чжай Чжиган, Ван Япин, Е Гуанфу) қоссақ, Жер орбитасында 14 адам ұшып жүр. Бұл — былтырғы рекордтың қайталануы. Әрине, 1961 жылы 12 көкекте Гагарин ғарышқа ұшқан кезде, енді 61 жылдан соң орбитада мыңдаған адам жүрер деген үміт болған. Не десек те, адамзаттың әзірге жеткен жетістігі осы.

Біздің Күн жүйесі сияқты планеталық жүйелер қалай пайда болды? Олардың ғұмыры қалай аяқталады? Арнадағы жаңа роликті көріңіз: https://youtu.be/drx729_PVPE

ЖЫЛАНТАНУ ҒЫЛЫМЫНАН БІР ЖАҢАЛЫҚ

Бауырымен жорғалаушылар туралы Reptile Database ғылыми онлайн-базасынан кеңестік және ресейлік герпетологтардың мыңнан астам мақаласының библиографиялық сілтемелері алынып тасталды. База модераторлары мұны Ресейдің Украинаға қарсы ашқан соғысына наразылық ретінде жасағанын мәлімдеді. КСРО мен РФ герпетологтары мың шақты жылан түрін сипаттауға атсалысқан екен, бұл олардың жалпы түр алуандығының 10 процентіндей.

МАРС ПЕН САТУРННЫҢ ЖАҚЫН ҚОСЫЛЫСЫ

2022 жылғы 5 көкектің таңында екі планета бір-біріне 1/3 градусқа дейін жақындады. Яғни бұлардың арасына бұрыштық диаметрі жарты градус Толған Ай да сыймас еді. Ақшыл-сары Сатурнның сол жағынан оның ең үлкен серігі Титанды байқауға болады.

Image Credit & Copyright: Damian Peach

12 КӨКЕК — КОСМОНАВТИКА КҮНІ

Халықаралық ғарыш стансасындағы 67-ші экспедиция мүшелері сіздерге сәлем жолдайды.
Жоғарыда (солдан оңға қарай): Раджа Чари, Кайла Бэррон, Маттиас Маурер; ортаңғы қатарда: Сергей Корсаков, Марк Пати, Эйтан Стиббе, Ларри Коннор, Майкл Лопес-Алегрия; төменде: Денис Матвеев, Олег Артемьев, Томас Маршбёрн.

Credit: Сергей Корсаков / Роскосмос