7 қазан 03:08. Crew-5 миссиясының Crew Dragon C210 Endurance ғарыш кемесі ХҒС-тың Harmony модуліне түйісті

Екі сағаттан соң люктер ашылып, Николь Манн, Джош Кассада, Коичи Ваката, Анна Кикина стансаға енді. ХҒС-та оларды Челл Линдгрен, Боб Хайнс, Джессика Уоткинс, Саманта Кристофоретти, Сергей Прокопьев, Дмитрий Петелин мен Франсиско Рубио қарсы алды. Сөйтіп, қазір ХҒС-та қайтадан 11 ғарышкер бар.

Қытайлық Тяньгун стансасындағы ғарышкерлерді қосқанда, қазір Жер орбитасында 14 адам ұшуда, бұл — бұрынғы рекордтың тағы бір қайталануы. Дегенмен адамзат басқа жетістікке қол жеткізді: алғаш рет ғарышта бір мезгілде бес әйел жүр.

Crew Dragon-ның ХҒС-қа түйісуі: таңдаулы көріністер

НОБЕЛЬ СЫЙЛЫҒЫН КЛИК-ХИМИЯНЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫЛАР АЛДЫ

2022 жылғы химия саласындағы Нобель сыйлығы Каролин Бертоцци (Carolyn R. Bertozzi), Мортен Мельдаль (Morten P. Meldal) мен Барри Шарплесске (K. Barry Sharpless) "клик-химия мен биоортогонал химияны дамытқаны үшін" берілді. Дат химигі Мельдаль (1954) Копенгаген университетінің профессоры болса, екі америкалықтың бірі Каролин ханым (1966) — Стэнфорд профессоры. Шарплесс (1941) асимметриялық тотығу реакциялары үшін 2001 жылы да химиялық Нобельді иеленген еді. Ол — тарихтағы бесінші екі мәрте нобельдік лауреат.

Клик-химия — жекелеген молекулаларды біріктіру тәсілдерін іздейтін ғылым саласы. Ұшақ орындығындағы белбеудің екі жағын сырт еткізіп бекіткендей, молекулаларды мықтап қосу қажет. Белбеу тоғасының рөлін өзара әсерлесіп, берік, орнықты химиялық байланыс түзетін сыртқы атомдар атқарады. Бұл жердегі қиындық — байланыс абсолют бейтарап, яғни пайда болған қосылыстың химиялық қасиеттеріне еш ықпал етпейтін болуы тиіс.

Мортен Мельдаль мен Барри Шарплесс, 2002 жылы бір-бірінен тәуелсіз жариялаған мақалаларында, бұл үшін көміртек-азот байланысын қолдануды ұсынды. Қосылатын молекуланың біріне үш азот атомының тізбегі (азид), екіншісіне — үштік көміртегі–көміртегі байланысы бар зат (алкин) тіркеледі. Катализатордың (мыс иондары) қатысуымен, "тоғаның" екі бөлігі орнықты триазол сақинасын түзіп, ілініседі де, екі молекуланы мықтап біріктіреді. Реакция тез әрі өте өнімді болып шықты.

Шарплесс осындай тағы бірнеше реакция түрін тапты. Бұлардың бәрі мынадай тамаша қасиеттерге ие:
— реагенттердің барлық атомы керек қосылысқа өтеді, бөгде затқа шығындалмайды;
— қажет емес заттар түзілмейді;
— еріткішсіз өткізуге болады;
— шығымы 100%-ке жақын.
Шарплесс органиктер "арманындай" мұндай реакцияларды клик-реакция деп атауды ұсынды. Атау белбеу "сырт" немесе ағылшынтілділер айтатындай "click" етіп, ыңғайлы әрі мықты бекіген сәттегі қанағат сезімін сипаттайды.

Екі жылдан соң Каролин Бертоцци клик-химияны жаңа деңгейге көтерді. Ол азид-алкин циклоқосылысы реакциясын катализаторсыз өткізу әдісін тауып, оны биологияда нақты қолдану жолын көрсетті. Циклооктин атты алкинның қатысумен өтетін реакция биоортогонал, яғни тірі жасушадағы биологиялық процестерге кедергі келтірмейтін болып шықты.

Клик-химия әдістері арқасында химиктер молекула "кірпіштерін" тез әрі оңай біріктіруге мүмкіндік алды. Биоортогонал реакциялар жасушаларды зерттеу мен биологиялық процестерді бақылауда кең қолданыс тапты. Әдіс жаңа үлгідегі дәрілерді зақымдалған жасушаға дәл бағыттауға көмектеседі.
#Нобель

INGENUITY МАРСҚА ҚОҚЫС ТАСТАДЫ

Ingenuity дроны 24 қыркүйекте 33-ші рет ұшты. Тікұшақ 55 секундта 111 метр қашықтыққа барып қонды. Ingenuity Езеро кратеріндегі көне өзен атырауына сапарын жалғастырды. Басында бір ай жұмысқа есептелген "Тапқырлық" бір жарым жыл ішінде, жалпы алғанда, 7,4 км жол ұшып өтті.

Дронның бағдарлау камерасы алған кескіндер ашық жарияланатындықтан, оларды кез келген адам талдай алады. Туиттер қолданушылары бір тіреуге жабысып тұрған әлденені байқады, кейін оны жел ұшырып әкетті. Бұл пластик немесе дронның тежегіш жүйесінің бөлшегі болуы мүмкін.

Жарты ғасыр ішінде Марсқа қонған аппараттардың жалпы массасынан (9979 кг) қазір жұмыс істеп тұрғандарының массасын (2860 кг) азайтсақ, Қызыл планета бетінде 7119 кг жер қоқысы жатыр.

NASA, @LarsTheWanderer / twitter.com

ICEYE — УКРАИНАНЫҢ «ХАЛЫҚ ЖЕРСЕРІГІ»

Украиналық "Сергей Притула қоры" "Халық Байрақтары" жобасы аясында отандастарынан 600 млн гривна ($17 млн) жинаған еді. Алайда түркиялық Baykar компаниясы үш TB2 дронын тегін беретінін мәлімдеген соң, 18 тамызда бұл қаржыға бір ICEYE фин жерсерігі сатып алынды. 29 қыркүйекте Украина Қорғаныс министрі Алексей Резников ICEYE алғашқы екі жұмыс күнінде-ақ жаудың 60-тан астам әскери техникасын тауып бергенін айтты. Жойылған техниканың құны жерсеріктің бағасынан асып түскен.

Финляндиялық аттас компания шығаратын ICEYE жерсерігі апертурасы синтезделген радар (SAR) технологиясын қолданады. Оның оптикалық жерсеріктен басты артықшылығы — кез келген уақытта және кез келген ауа райында жер бетінің сапалы кескінін түсіре алуы. Яғни оған түн де, бұлт та, орман да, түтін де кедергі емес. Бірақ радар алған кескіннің ажыратымы, әдетте, оптикамен салыстырғанда нашар болады. Десе де ICEYE суреттері, қамтыған ауданына қарай, пикселіне 50–100 сантиметр ажыратымға ие. Бір сурет 225 шаршы километрге дейінгі ауданды қамтуы мүмкін. Басқа дерекке сәйкес, жерсерік 5 х 5 км аумақты пикселге 50 см ажыратыммен түсіре алады, кей жағдайда сапа 25 см-ге жетеді.

Батыс елдері Украинаға өз оптикалық жерсеріктері алған деректі беретіні белгілі. Бірақ бұл кескіндер Украина аумағын ғана қамтиды. 200 шамалы коммерциялық жерсерік түсірген суреттер кешікпей, 15–30 минутта беріледі. Ал әскери жерсеріктер алған ажыратымы жоғары суреттердің түпнұсқасы берілмейді, тек өңделіп, қорытылған ақпарат хабарланады. Бұған бірнеше сағаттар кетуі мүмкін.

ICEYE Украинаның меншігінде болғандықтан, ел Қарулы күштері өздері қалаған аумақтың қалаған форматтағы және спектрдегі кескінін барынша тез ала алады. Енді украин жағы басқыншы елдің аумағындағы көріністі де, мысалы, теміржол не автокөлік қозғалысын, өз күшімен бақылауға қабілетті. Сондай-ақ Украина үшін барлық 16 ICEYE жерсерігі жинаған ортақ деректер қоры да қолжетімді. Ресейде мұндай бірде-бір жерсерік жоғы мәлім.

CAPSTONE КУБСАТЫ БАҒДАРЫН ТҮЗЕДІ

28 маусымда Айға ұшырылған CAPSTONE кубсаты 8 қыркүйектегі түзету маневрінен соң қиындыққа душар болғанын жазғанбыз. Кеңістіктегі бағдарын жоғалтқан аппарат өз білігінен бей-берекет үйіріле бастаған. Салдарынан Жермен байланысу қиындап, энергия жетіспеушілігі туған. Ақаудың себебін анықтап, оны жоюға мамандар бір ай жұмсады.

Кубсаттың сегіз бағдарлау қозғағышының біріндегі клапан толық жабылмайтын болып шықты. Қозғағышқа қысым берілгенде, клапаннан аққан отын қосымша реактивті тартым туғызып, аппараттың бағдарын өзгертеді екен. Басқару командасы кубсатқа жартылай ашық клапан әсерін ескеретін жаңа бағдарлама жүктеді. Нәтижесінде, соңғы телеметриялық деректер CAPSTONE үйірілуін доғарып, өз бағдарын толық бақылай бастағанын көрсетіп отыр.

Команда аппараттың жағдайын қадағалай отырып, алда жасалуы тиіс маневрлерге түзетулер енгізеді. CAPSTONE Жер-Ай жүйесінің L2 Лагранж нүктесі айналасындағы түзу сызықтық дерлік гало-орбитаға 13 қарашада шығады деп жоспарланған. Кубсаттың басты міндеті — болашақ Gateway аймаңы стансасы жұмыс істейтін осы теңдессіз гало-орбитаның орнықтылығын тексеру. CAPSTONE миссиясы жайлы толығырақ — біздің арнадағы бейнероликте: https://youtu.be/UiMOYgKM3p8

2022 жылғы 46-шы ұшырылым
9 қазан 05:05. Канаверал, SLC-40. Intelsat G-33/G-34 миссиясы — Intelsat компаниясының екі байланыс жерсерігін геостационар орбитаға шығару
Credit: Trevor Mahlmann

Ұшырылым сәтінде Crew-5 миссиясының B1077.1 1-сатысы тұрған JRTI платформасы Канаверал портына кіріп келе жатқан

Зымыран медузасы мұхиттағы ASOG платформасы бортынан

Falcon 9 B1060.14 1-сатысы ASOG платформасына қонды. Ол 14 рет қолданылған екінші үдеткіш

ЖАРТЫЛАЙ КҮН ТҰТЫЛУЫНА 15 КҮН ҚАЛДЫ

2022 жылы 25 қазандағы Күннің кезекті жартылай тұтылуы Қазақстанның барлық аумағынан бақыланады. Осыған орай, бұл құбылысты түсіндіретін роликті толықтырып, «Балаларға ғылым туралы» арнасында қайта жариялап қойдық: https://youtu.be/mVYQXHHLBuc

Ролик балаларға арналғанымен, оны ересектер де көруіне болады. Бейнеде ерекше астрономиялық оқиғаның себебі мен түрлері жайлы қысқа да нұсқа ақпарат бар. Соңында Қазақстаннан 2022, 2027, 2030, 2032 жж. бақыланатын келесі төрт тұтылу картасы берілген.

Қазақтілді ғылыми-танымдық контент танымал болсын десеңіз, роликті міндетті түрде көріңіз. Уақыт тауып, арнадағы басқа да роликтерді қарап шығыңыз. Арнаға жазылу жеткіліксіз, жазылушылар саны арнаны пәлендей көтермейді, көрілім саны әлдеқайда маңызды.

SpaceX ұшырылымынан тағы бір бейне: Intelsat G-34 жерсерігінің екінші сатыдан ажырауы

«...Сен, Шерхан, мені «Интернет» (әлемдік біртұтас ақпарат жүйесі), «Интелсат» (жер бетін түгел камтитын телевизиялық спутник) деген қайдағы жоқты жазасың деп жазғырасың. Олар туралы қазақ басылымында алғаш рет айтылып отырғаны осы болар. Біз жазайық-жазбайық, мақтайық-мақтамайық, олар бізсіз де күн көреді, бірақ біз ендігі жерде оларсыз күн көре алмайтын боламыз...»

Камал Смайылов, «Шерханға хат» сериялық мақаласынан. «Егемен Қазақстан» газеті, 1997 жыл

JUNO ЕВРОПА БЕТІНІҢ ЕГЖЕЙ-ТЕГЖЕЙЛІ СУРЕТІН ЖІБЕРДІ

2022 жылы 29 қыркүйекте Juno зонды Юпитердің серігі Европа бетінен небәрі 352 километрде ұшып өткенін жазғанбыз. НАСА "Юнона" жіберген Европаның мұзды бетінің тарихтағы ең егжей-тегжейлі суретін жариялады. 150 х 200 км аумақтың ақ-қара кескінін 412 км қашықтықтан SRU жұлдыздық сенсоры түсірген. Суреттің ажыратымы — пикселге 256–340 метр.

Европа бетін тіке түскен Күн жарығы емес, Юпитерден шағылған сәулесі жарықтандырып тұр. Мұндай жарықта жұлдыздар бойынша бағдарлауға арналған сенсор тамаша көрініс ала алады, ал аппараттың негізгі камералары үшін жарық жеткіліксіз. Керісінше, Күн сәулесі сезімтал жұлдыздық сенсор үшін тым күшті болар еді.

Кескіннен толып жатқан жүлгелер мен ортасы ойыс қосар жоталар көрінеді. Күңгірт дақтар атқылаған гейзер іздері болуы мүмкін, ал өлшемі 67 х 37 км ерекше ойықтың не екені белгісіз. Кескіндегі ақ нүктелерді Юпитер магнитосферасындағы жоғары энергиялы бөлшектер қалдырған.

Credit: NASA/JPL-Caltech/SwRI