Artemis I кейінге қалдырылды. Зымыранға отын құю барысында байқалған сыртқа ағуды тоқтату мүмкін болмады.

ARTEMIS I МИССИЯСЫ ҚАЗАНҒА ШЕГЕРІЛДІ

НАСА SLS зымыраны қайтадан Тік жинау ғимаратына енгізілетінін хабарлады. Шешім отын құю кезінде туындаған проблемаларды жою үшін қабылданды. Демек, Artemis I миссиясы Айға ұшуға қолайлы келесі кезең басталатын 17 қазаннан ерте ұшырылмайды деген сөз.

3 қыркүйектегі екінші ұшыру әрекеті зымыранның негізгі сатысына жалғанған шлангтан сутегі ағуы себепті тоқтатылды. Мамандар ақауды жоюға үш рет талаптанса да, бұл қолдан келмеді. Бір қызығы, дәл осы проблема бас жаттығу кезінде де орын алған. Алайда НАСА бұған қарамастан, бас жаттығу сәтті өтті деп есептеп, зымыранды бәрібір ұшыруды шешкені белгілі.

29 тамыздағы алғашқы әрекет кезінде температуралық сенсор негізгі сатыдағы №3 қозғағыш нормадан 15–30 градусқа жылы екенін көрсеткен. RS-25D криоген қозғағыштары старт алдында –250 градусқа дейін суытылады. Бұл оған құйылатын осындай суық сұйық оттегі агрегатты істен шығармас үшін қажет. НАСА сенсордың өзі бұзылғанын анықтап, оның көрсеткішіне назар аудармауды жөн санады. Сөйтіп, агенттік миссияны Айға жөнелтуге тағы бір әрекет жасамақ болған.

2022 жылғы 40-шы ұшырылым
5 қыркүйек 08:09. Канаверал, SLC-40. Starlink-4.20 миссиясы — 51 Starlink v1.5 жерсерігі мен Sherpa LTC-2 платформасын төмен жермаңы орбитаға шығару

Falcon 9 B1052.7 1-сатысы JRTI платформасына қонды

АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ТУҒАНЫНА — 150 ЖЫЛ

ДҮНИЕ КӨЛЕМДІГІ

Бұрын адам баласы бірнеше қабат көк, бірнеше қабат жер бар деп түсінген. Бұл күнде алыс жұлдыздарды да көрсететін телескоп деген құрал бар. Ең алыс көретін телескоппен кереге сықылданып, жарланып тұрған көкті көрдік делік, бірақ керегенің ар жағында тағы бос көлемдік болу керек емес пе? Ол керегені өте алысқа әрман итерелік. Сонда да оның ар жағында бос көлемдік болуға тиіс. Сонымен, дүние көлемдігінің шеті, ақыры бар деуге келмейді. Бір нәрсенің ақыры, шеті, шегі жоқ десек, сол нәрсе — дүниенің көлемдігі. Дүние көлемдігінің ұшы-қиыры, шегі жоқ.

Жұлдыздар тұрған көлемдік қандай? Телескоп көрсетуіне қарағанда жұлдыздар мөлшерлі көлемдікте тұр. Ол мөлшерлі көлемдік шегінен әрі асқан соң, жұлдыз жоқ, ешнәрсе көрінбейді; жұлдыздар бар жерде ғана жарық бар, жұлдыздардан әрі өткен соң жарық бар. Жарық көлемдігі шегінің арғы жағында басқа дүние бар шығар; ол дүние біздің дүниемізге я ұқсас, я ұқсас емес шығар. Үйткені, көлемдіктің сірә, шеті жоқ қой, бірақ жұлдыздар мен біздің дүниеміз тұрған көлемдіктің шеті болғанмен кішкене екен деп ойламаңдар. Ол көлемдіктің кеңдігін оқымыстар бұл күнде есептеп шығарған. Күн сәулесі бір минутта 300 мың шақырым жүреді. Сол сәуле жұлдыздар тұрған келемдіктің ол шеті мен бұл шетіне 30 мың жылда жетпекші. Көк көлемдігін шақырымдап өлшемейді. Шақырым — тым уақ сан, сондықтан бір жылда ететін сәуленің арасын өлшеу мөлшеріне алады, мұны «сәуле жылы» дейді. Қолдарың бос, қағаздарың мол болса, сәуле жылына қанша шақырым жүретінін есептей қойыңдар!

Күн мен Жердің арасы орташа салғанда 150 миллион шақырым. Күн сәулесі Жерге 8 минут шамасы жүріп келеді. Ең жақын жұлдыздардың сәулесі бізге төрт жарым жылда жетеді. Бұл не деген сөз? Бұл, егер бүгін ең жақын жұлдыз сөне қалса, оның сөнгенін біз төрт жарым жыл өткен соң білеміз деген сөз.

Міне, дүниенің көлемдігі! Міне, жұлдыздар тұрған дүниенің көлемдігі! Көкте жұлдыз бар, планета бар. Жұлдыз деп жарық нәрсені айтады. Күн де жұлдыздың біреуі және бізге жақын жұлдыз. Планета деп сөнген, қараңғы қатты нәрселерді, жұлдыздарды айтады. Мәселен, Ай, Жер планетаға қосылады. Күніміз сөне қалса, планета аталады. Сөнбей тұрғанда жұлдыз есебіне кіреді.

Ахмет Байтұрсынұлы, Телжан Шонанұлы. «Оқу құралы». Қызылорда. 1926-1927 жж.

Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. — Алматы: «Ел-шежіре», — 2013.

КҮН

Бізге жарық беретін — жалғыз Күн. Күн біздің үлкен шамымыз. Жерге жылу беретін, Жерді қыздыратын жалғыз Күн. Жылу болмаса өсімдік өспейтінін, жәндік тұра алмайтынын білеміз. Күніміз — барлық тіршіліктің қожасы. Күнсіз Жер үстінде тіршілік жоқ. Күннің маңызы зор болған соң, бұрынғылар құрметтеп, Күнге табынған.

Сол Күніміз қандай нәрсе? Бұл күнде аспандағы жұлдыздарды, Айды, Күнді ірілендіріп, анық көрсететін телескоп сияқты құралдар бар. Алыста тұрса да, жарығына қарай бір нәрсенің ішінде не зат барлығын білетін спектроскоп сықылды машиналар ұсталады. Солармен осы кезде Күннің не екенін оқымыстар білді.

Күн жанып, балқып, қайнап тұрған өте зор домалақ. Зор нәрсенің қайнағанда қызуы да өте күшті болмақ. Мәселен, кішкене шырпымен ағаш отынды зорға тұтатасың; ағаш үй жанып жатса, маңындағы ағаш үйлерге су сеуіп тұрмаса, бірге жанып кетеді. Қатты қызса не нәрсе болса да балқып, еріп, сұйық болады я бу мен газ болады. Мәселен, суды қатты қыздырсаң сұйылып, балқиды. Қатты қызса, құм да, саз да сұйылып балқиды. Сондықтан лаулап жанып тұрған Күннің ішіндегі нәрселері де бу мен газ күйінде Күннің қарамын мынадан байқауға болады: Жердің ішін жара кіндігі арқылы тартқан екі шетін қосатын сызықты «диаметр» дейді. Жер диаметрінің ұзындығы 12800 километрдей (шақырым шамасы). Күн диаметрі мұнан 109 рет ұзын, сағатына 100 шақырым алатын от арба Күнді 5 жылда айналып болар еді. Міне, сондай зор газ бен будан тұрған домалақ Күніміз жан-жағына мәңгі заманнан бері жарық пен қызу таратып келе жатыр. Егер Күнді бір миллион бөлімге тілсек, әр бөлімі Жерден үлкен болар еді.

* * *
Күн бізден алыс па? Күн бізден өте алыс. Сымсыз телеграмма Жерді 2 секундта айналып болады. Егер біз Күнге сымсыз телеграммамен хабар жіберсек, 8 минутта жетер еді. Сағатына 50 шақырым жүретін от арба кідірмегенде, Жерді 30 күнде айналып болады. Сол от арба тоқтамай жүре берсе Айға 166 күнде, Күнге 300 жылда жетер еді. Сондай алыс жерде тұрған Күннің қызуы сонша күшті, кейде адамға күн өтіп өледі. Жақындаған сайын Күннің қызуы арта береді. Күннің қызуына шыдарлық нәрсе жоқ, сондықтан Күн ішіндегі нәрсенің бәрі де бу мен газ күйінде. Әлгі біздің от арбамыз да Күнге жетпей, өртеніп кетер еді.

* * *
Күннің қызуының күші қандай? Қызуды «термометр» деген құралмен өлшейді. Жер үстінде 43-45 градус қызу болса, ыссы дейміз. Электрика пештер ішінде зорлықпен 4000 градус қызу жасауға болады. Оқымыстар есебінше, Күннің қызуы 6000-15000 градусқа барады. Егер Жер осындай қызса, жанды нәрселер түгіл теңіздер, тастар демде газ болып кетер еді. Олай болса, Күн бетінде жанды нәрсе жоқ. Күннің жалыны жан-жағына әлденеше мың шақырым жерге тарап, жетіп тұрады.

Күн Жерден қашықтаса не болар еді? Егер Күн Жерден қашықтап, ең жақын жұлдыз тұрған жердей араға бара қалса, Жер бетін қараңғылық жауып, тірі жәндік қалмас еді. Егер Жерде бір тірі жан сол кезде қалады десек, Күн бұған титтей ғана жұлдыз болып көрінер еді.

Күн қозғала ма? Күн өз шүлдігінен үйіріледі, бірақ Күн Жерден әлденеше рет зор. Сондықтан, Жер өз шүлдігін бір күнде — 24 сағатта үйіріліп шықса, Күн өз шүлдігін 26 күнде үйіріліп болады. Жер өз шүлдігінен үйірілгенде күн мен түн болады. Күн өзін-өзі жарық қылған соң, шүлдігінен үйірілсе де, күн мен түн болмайды.

Күн де, Күн қосшылары планеталар да, Ай да, Жер де бірыңғай бір бағытпен айналады. Соған қарағанда Ай, Жер, Күн, планеталардың заты, төркіні бір деуге болады.

Күн сөнер ме? Әрине сөнеді, бірақ сөнеді деп қорқудың керегі жоқ. Күн сөнгенше талай миллион жылдар өтпек. Ол заман қашан болатыны белгісіз. Күн, Жер, Ай — бәрінің тегі бір. Осы күні Ай Күннен де, Жерден де салқын; Жер Күннен салқын; үйткені, бәрінен Ай кішкене зат, кішкене ерте суынады. Күн үлкендігінен әлі суымақ түгіл салқындап та жеткен жоқ.

Күннің бізге не керегі бар? Жер үстіндегі күштің түбі — Күн. Жарығы, қызуы және басқа сырларының арқасында барлық тіршілікті ұстап тұрған Күн. Өзендерді, жауындарды, бұлттарды шығаратын Күн. Өсімдікке жем беретін Күн. Өсімдікті біз жейміз, сондықтан бізді асырайтын — Күн. Біздің бұлшық етімізге, көзімізге, ойлайтын миымызға жұмыс қылдыратын — Күн. Күннен күшті нәрсе жоқ.

Ахмет Байтұрсынұлы, Телжан Шонанұлы. «Оқу құралы». Қызылорда. 1926-1927 жж.

Байтұрсынұлы Ахмет. Алты томдық шығармалар жинағы. — Алматы: «Ел-шежіре», — 2013.

УЭББ: БҮЙІ ТҰМАНДЫҒЫНЫҢ ЖАҢА КЕСКІНІ

Уэбб телескопы Алтын Балық шоқжұлдызынан бақыланатын Бүйі (NGC 2070) тұмандығының кескінін алды. Бүйі тұмандығы бізден 161 000 жарық жылында, Құс Жолының серігі Үлкен Магеллан Бұлты галактикасында орналасқан. Бүйі — Жергілікті галактикалар тобындағы ең үлкен және ең жарық жұлдызтүзілу облысы. NIRCam камерасы алған мозаикалық кескінде бейнеленген жұлдызтүзілу аумағының ені 340 жарық жылы.

Ал тұмандықтың толық диаметрі 1000 жарық жылынан асады. Бүйінің жалпы жарықтығы сонша, ол Жерге Орион тұмандығындай жақын орналасқанда, әркімнің және әр нәрсенің екінші көлеңкесі пайда болар еді. Бүйіде Әлемдегі ең жарық белгілі жұлдыз — R136a1 орналасқан. Күннен 8,7 миллион есе жарық бұл жұлдыз, 4 секундта Күннің бір жылда шығаратын энергиясын өндіреді.

Бүйі тұмандығының астрономдарды ерекше қызықтыратыны, оның химиялық құрамы Әлемнің жасы бірнеше миллиард жыл болған шақтағы алып жұлдызтүзілу облыстарына ұқсайды. Біздің Галактикадағы осындай облыстар жас жұлдыздарды мұншалықты қарқынды өндірмейді, химиялық құрамы да басқа. Сондықтан бұл тұмандық жас Әлемде сансыз жұлдыздар өте белсенді түзілген заман жайлы білуге көмектеседі.

Image Credit: NASA, ESA, CSA, STScI

Бесі күні ұшырылған Starlink-4.20 миссиясы жерсеріктері Жапония үстінде

DART ӨЗ НЫСАНАСЫНЫҢ ФОТОСЫН ЖІБЕРДІ

НАСА-ның DART зонды қазір Дидим қосар астероидынан 32 млн километрде. Алдағы уақытта ол траекториясын үш рет түзетеді. 25 қыркүйектегі соңғы маневрдан соң, зонд өзін-өзі дәлдеу режиміне өтеді. DART жолын өз камерасы алған фото бойынша бағдарлайтын болады.

27 қыркүйекте, Алматы уақытымен таңғы 5:14-те DART Дидим астероидының серігі Диморфқа соғылады. Сынақтың мақсаты — Жерге қатер төндіруі ықтимал астероид бағытын өзгертуге болатынын тексеру. Мамандар соқтығысу салдарын Жерден бақылап отырады. Оқиғаны италиялық LICIACube кубсаты камераға түсіреді.

Ұлыбритания патшайымы Элизабет ІІ (1926–2022) Гринуич Корольдік обсерваториясында, 1960 жыл.

SPACEX ЗЫМЫРАН САТЫСЫН 14-ШІ РЕТ ҚОЛДАНДЫ — ЖАҢА РЕКОРД

Falcon 9 зымыранының B1058 нөмірлі бірінші сатысы 14-ші рет ұшырылды — бұл жаңа әлем рекорды! 🏆

2022 жылы 11 қыркүйекте SpaceX компаниясы Кеннеди ғарыш орталығының LC-39A ұшыру алаңынан Starlink 4.2 миссиясын ұшырды. Мақсат — кезекті 34 дана Starlink v1.5 пен AST SpaceMobile компаниясының Blue Walker 3 жерсерігін төмен жермаңы орбитаға шығару. Бұл үшін зымыранның екінші сатысын 5 рет қосуға тура келді — компания рекорды 🏆

Миссия сандары:
— 14-ші ұшырылым — Falcon 9 B1058 сатысы 🏆
— 41-ші ұшырылым — 2022 жылғы
— 60-шы Starlink миссиясы 🔔
— 67-ші рет қатарынан үдеткішті сәтті қондыру
— 112-ші қайта қолданылған жүктеме қақпағы
— 112-ші рет сатыны платформаға сәтті қондыру
— 141-ші рет сатыны сәтті қондыру
— 150-ші қатарынан сәтті ұшырылым 🔔
— 175-ші ұшырылым — Falcon 9 зымыраны
— 183-ші ұшырылым — SpaceX компаниясы

Starlink:
— 3293 жерсерік ұшырылды
— 3025 аппарат орбитада 🔔
— 2470 жерсерік қолданыста

B1058.14 1-сатысы бұл жолы да Атлант мұхиты айдынындағы A Shortfall of Gravitas платформасына сәтті қонды