РЕСЕЙ ХҒС ЖОБАСЫНАН 2024 ЖЫЛДАН КЕЙІН ШЫҒАДЫ

Ресей Халықаралық ғарыш стансасы жобасынан 2024 жылы шығу туралы шешім қабылдады. Роскосмостың жақында тағайындалған басшысы Юрий Борисов бұл жөнінде 26 шілдеде Владимир Путинге баян етті.

Ресей ұлттық РОСС ғарыш стансасын құрастырмақ. Алайда әзірге бұл стансаның бірде-бір элементі жоқ:
— оның базалық модулі болады деген Наука модулі ғарышқа 14 жыл кешігіп шықты да, 2021 жылы ХҒС құрамына енді;
— жаңа базалық модуль ретінде жоспарланып отырған Ғылыми-энергетикалық модульдің корпусы ғана дайын (2021 жылғы көктемдегі ақпарат бойынша);
— 10 жыл жасалған Причал тораптық модулі 2021 жылы ХҒС-қа енді;
— базалық модульді орбитаға шығаруы тиіс Ангара-А5М зымыраны 2024 жылы алғаш ұшырылады деп жоспарланған;
— шлюздік модуль жоба түрінде ғана бар.

ЖАҢА АЙДЫ ТАП

Жерорта теңізінің жағасы, Сан-Марти-д'Эмпуриес, Испания. Жердің табиғи серігі 2022 жылы 28 шілдеде Алматы уақытымен 23:54-те Жаңа Ай фазасына өтеді.

Image Credit & Copyright: Mohamad Soltanolkotabi

НАСА Artemis I ай миссиясын ұшыру әрекеті 2022 жылы 29 тамызда, 2 қыркүйекте немесе 5 қыркүйекте жасалатынын жариялады. НАСА-ның алғаш ұшырылғалы отырған Space Launch System (SLS) аса ауыр зымыраны ұшқышсыз Orion ғарыш кемесін Айға жөнелтеді. Айды ерекше ретроград орбитамен айналып келген кеме 25,5 тәуліктен соң Тынық мұхит айдынына қонуы тиіс. SLS астробиологиялық, сондай-ақ Айды, астероидтарды, күн желін зерттейтін 12 кубсатты да ғарышқа шығарады.

https://youtu.be/JWjgAHgi0vM

ҚЫТАЙ КОМПАНИЯСЫ ЖАҢА ЗЫМЫРАНДЫ СӘТТІ ҰШЫРДЫ

Қытайлық CAS Space компаниясы 2022 жылы 27 шілдеде Цзюцюань ғарыш айлағынан Zhongke-1A зымыранын алғаш рет ұшырды. Ол орбитаға 6 микрожерсерік шығарды. SATech-01 жерсерігі гравитациялық толқындармен байланысты гамма-жарқылдарды тіркеуге арналған. Қалған микросеріктер магнит өрісін, атмосфера тығыздығын зерттеумен айналысып, тіпті кванттық байланысқа қатысты тәжірибелер жасайды. CAS Space ішінара Қытай Ғылым академиясының (CAS) меншігінде.

Zhongke-1A (ZK-1A немесе Lijian-1 деп те аталады) — төрт сатысы да қатты отын жағатын орташа зымыран. Ол гелиосинхрон орбитаға 1,5 тоннаға дейін жүктеме шығарады. DF-31 құрлықаралық баллистикалық зымыраны негізінде жасалған Жөңке-1-дің ұзындығы 31 м, диаметрі 2,6 м, бірінші сатысының тартымы 200 тонна-күш.

CAS Space қазір 1-нұсқаның орталық блогы мен қапталдағы қатты отынды екі үдеткіштен тұратын ZK-2 зымыранын дайындауда. Ол алғаш рет жыл соңында самғауы мүмкін. Компания сондай-ақ New Shepard тәрізді суборбиталық зымыран мен Falcon-9-ға ұқсас, бірінші сатысы қайта қолданылатын орбиталық зымыран жасап жатыр.

CREW-5 ПЕН CREW-6 ЭКИПАЖДАРЫ БЕКІТІЛДІ

НАСА мен Роскосмос арасында ғарышкерлер алмасу жөнінде шарт жасалғаны белгілі. Алмасу Союз немесе Crew Dragon ғарыш кемелерінің ұшырылуында үзіліс туған жағдайда, америкалық немесе ресейлік сегмент қараусыз қалмауы үшін қажет.

Соынмен, 29 қыркүйекте ұшырылуы тиіс SpaceX Crew-5 экипажы мынадай құрамда аттанбақ: командир — Николь Манн (НАСА, ғарышқа 1-ші сапар), ұшқыш — Джош Кассада (НАСА, 1), миссия маманы — Коити Ваката (JAXA, 5), миссия маманы — Анна Кикина (Роскосмос, 1). Анна Crew Dragon ғарыш кемесімен ұшқан алғашқы ресейлік космонавт болмақ. Кезінде ресейліктер Спейс Шаттл экипаждары құрамында Мир және ХҒС стансаларына сапарлағаны мәлім.

ХҒС-қа 2023 жылы көкекте жөнелетін Crew-6 экипажы: Стивен Боуэн (НАСА, 4), Вуди Хобург (НАСА, 1), Сұлтан Әл Неяди (БАӘ, 1), Андрей Федяев (Роскосмос, 1). Келесі жылдың екінші жартысында ұшырылатын Crew-7 құрамында төмендегі ғарышкерлер бар: Жасмин Могбели (НАСА, 1), Андреас Могенсен (ЕҒА, Дания, 2), Сатоши Фурукава (JAXA, 2), Роскосмос космонавты.

Халықаралық ғарыш стансасындағы қазіргі құрам қыркүйекке дейін жұмыс істейді. Бұлар — Crew-4 экипажы: Челл Линдгрен (НАСА, 2), Роберт Хайнс (НАСА, 1), Саманта Кристофертти (ЕҒА, Италия, 2), Джессика Уоткинс (НАСА, 1) және Союз МС-21 экипажы: командир Олег Артемьев (Роскосмос, 3), бортинженерлер Денис Матвеев (Роскосмос, 1), Сергей Корсаков (Роскосмос, 1).

21 қыркүйекте Байқоңырдан көтерілетін Союз МС-22 кемесінде Сергей Прокопьев (Роскосмос, 2), Дмитрий Петелин (Роскосмос, 1) және Франсиско Рубио (НАСА, 1) болмақ. 2023 жылы наурызда Союз МС-23 кемесі ұшырылады: Олег Кононенко (Роскосмос, 4), Николай Чуб (Роскосмос, 1), Лорел О'Хара (НАСА, 1).

Фото: Crew-5 экипажы. Солдан оңға қарай: Анна Кикина, Джош Кассада, Николь Манн, Коити Ваката
Credit: NASA

АЛҒАШҚЫ BE-4 ҚОЗҒАҒЫШЫ ДАЙЫН!

Blue Origin BE-4 зымыран қозғағышының алғашқы ұшатын данасы жасалып бітіп, қабылдау сынағына жіберілді. Көп ұзамай екіншісі де дайын болып қалуы тиіс.

Сұйық метан мен сұйық оттегі жағатын BE-4 250 тонна-күш тартым өрбітеді. Ол ULA кәсіпорнының Vulcan зымыранында, сондай Blue Origin-нің өз New Glenn машинасында қолданылмақ.

Credit: Blue Origin

100-ШІ RAPTOR 2 — БОКА-ЧИКАДА

Алғашқы BE-4 дайын болып жатқан тұста, SpaceX компаниясы жүзден астам Raptor 2 қозғағышын жасап тастады (200 дана Raptor 1-ді санамағанда).

Бұл қозғағыш та сұйық метан + сұйық оттегімен жұмыс істейді, тартымы 230 тонна-күш. Super Heavy үдеткішінде 33 дана, Starship ғарыш кемесінде 6 дана Raptor 2 орнатылатыны белгілі.

Credit: Kevin Randolph

MSR ЖОБАСЫНА РОВЕР ОРНЫНА ЕКІ ТІКҰШАҚ ЕНГІЗІЛДІ

27 шілдеде НАСА Марстан топырақ үлгісін әкелетін Mars Sample Return (MSR) жобасын тағы өзгертті. Биыл көктемде бекіген жоспар бойынша, Perseverance ровері Марс бетіне тастап кеткен 30 сынауықты шағын ровер жинап алып, MAV (Mars Ascent Vehicle) зымыранына тиейтін. MAV Қызыл планета орбитасына көтеріліп, үлгілерді еуропалық ERO (Earth Return Orbiter) аппаратына беруі тиіс. Соңғысы 2033 жылы марс топырағын Жерге алып келеді. ERO 2027 жылы, ал ровер мен MAV-ты жеткізетін екі миссия 2028 жылы ұшырылады делінген.

Енді Марсқа сынауық жинайтын арнайы ровер жіберілмейтіні белгілі болды. MAV-қа үлгілерді Perseverance роверінің өзі жеткізеді. Егер ол онжылдық соңына дейін әлдебір себептен істен шықса, топырақты Ingenuity тәрізді екі тікұшақ тасиды. Олар Марсқа MAV-пен бірге аттанады. Сонымен, жоба аясында Марсқа үш емес, екі-ақ миссия ұшырылады. Олардың мерзімдері өзгеріссіз қалды.

Credit: NASA/JPL-Caltech

ҚЫТАЙ 2035 ЖЫЛЫ ТОЛЫҚ ҚАЙТА ҚОЛДАНЫЛАТЫН АСА АУЫР ЗЫМЫРАН ҰШЫРМАҚ

Қытайдың Чанчжэн-9 (Long March 9) жаңа аса ауыр зымыраны 2030 жылы ұшырыла бастауы тиіс. Оның міндеті — Айдағы қытайлық зерттеу базасының құрылысын қамтамасыз ету. Чанчжэн-9-дың бір мәрте қолданылатын нұсқасының ұзындығы 103 м, диаметрі 10 м. Ол төмен жермаңы орбитаға 140 т, Айға 50 т жүк жеткізе алады.

Зымыранның ішінара қайта қолданылатын нұсқасы да жасалып жатыр. Оның керосин мен сұйық оттегі жағатын, тартымы 360 тонна-күш 16 қозғағышы бар бірінші сатысы кері ұшырыла алады.

Чанчжэн зымырандары бас конструкторының жақындағы лекциясынан толық қайта қолданылатын аса ауыр машина да жасалатыны белгілі болды. Ол 2–3 саты мен қапталдағы 4 үдеткіштен тұрады. Диаметрі 10,6 м бірінші саты тартымы 200 тк 26 метан + оттегі қозғағышпен жабдықталады. Зымыран төмен жермаңы орбитаға 150 т, гелиосинхрон орбитаға — 65 т шығарса, Айға 50 т жүк жеткізе алады. Жаңа тасығыш алғаш рет 2035 жылы ұшырылуы тиіс.

Зымыранның үш сатылы ең үлкен нұсқасының ұзындығы 110 м, ұшар массасы 4122 т болмақ. Сондай-ақ диаметрі 5 метрлік шағындау зымыран да жасалады. Соңғысы Чанчжэн зымырандарының кіші нұсқаларының орнын басады.

ҚХР бүгінде сұйық отынның неше түрін жағатын зымыран қозғағыштарына ие. Және бұрын гептил + амил жұбымен істейтін зымырандар басым болса, соңғы кезде оларды төменгі сатылары экологиялық таза керосин + сұйық оттегі немесе сұйық сутегі + сұйық оттегі жағатын машиналар алмастырды. Кейбір тасығыштар қатты отын жағатын қапталдағы үдеткіштермен жабдықталған. Барлық сатылары қатты отынмен істейтін 1–2 машина бар, олар — азаматтық салаға бағытталған бұрынғы әскери зымырандар.

Соңғы жылдары Қытай метан + сұйық оттегі отынына үлкен көңіл бөле бастады. Өйткені мұндай қозғағыштар қуаттырақ. Және метан күйе мен кокс түзбейтіндіктен, сатыны қайта қолдану оңайлайды. Метан-оттегі зымырандарын қытайлық жекеменшік компаниялар да жасауда. Landspace жақында Zhuque-2 зымыранын алғаш ұшырмақ. iSpace көп мәрте қолданылатын Hyperbola-2 тасығышының метан жағатын 1-сатысын сынақтан өткізеді.

SpaceX Starship зымыранын Raptor 2 металокс (methalox = METHAne + Liquid OXygen) қозғағыштары ұшыратыны бәрімізге белгілі. Ол әлі орбитаға шықпаса да, әлемдік зымыран индустриясына терең әсер еткені анық.

УЭББ: АРБА ДӨҢГЕЛЕГІ ГАЛАКТИКАСЫНЫҢ ЖАҢА КЕСКІНІ

Уэбб телескопы бізден 500 миллион жарық жылында, Мүсінші шоқжұлдызында орналасқан Арба Дөңгелегі галактикасының мүлдем жаңа түсті кескінін алды. Уэбб галактиканың қазіргі жағдайын бақылап қоймай, оның өткені мен болашағына да көз тігеді.

Спираль галактика ретінде түзілген Cartwhell 440 миллион жыл бұрын кішілеу басқа галактикамен соқтығысады. Соқтығысу галактиканың пішіні мен құрылымын қатты өзгертті. Енді ол екі сақинадан — жарқыраған ішкі сақина мен түрлі-түсті сыртқысынан тұрады. Бұл екеуі де ортадан тысқа қарай жайылып, кеңейіп бара жатыр. Астрономдар оны «сақина галактика» деп атайды. Мұндай құрылым, біздің Құс Жолы секілді спираль галактикалармен салыстырғанда, сиректеу кездеседі.

Жарқыраған ядрода өте көп мөлшерде ыстық тозаң бар, ал ең жарық облыстарда алып жас жұлдыз шоғырлары орналасқан. Сыртқы сақинада жұлдыз түзілу мен супержаңа жарылыстары басым. Бұл сақина жайылғанда, айналадағы газға ұрылып, жұлдыз түзілуін туғызады.

Арба Дөңгелегін басқа телескоптар, соның ішінде Хаббл да бақылаған. Бірақ оны тұмшалаған тозаңның қалыңдығынан, біраз құбылыстар ғалымдар назарынан тыс қалған екен. Инфрақызыл жарықты көруге қабілетті Уэбб телескопы галактика тарихын жаңаша бағамдауға мүмкіндік береді.

Композит кескін NIRCam мен MIRI аспаптары алған деректерден құрастырылған. NIRCam бұрын байқалмаған жас жұлдыздарды ашты. NIRCam деректері кескінде көк, тоқсары және сары түспен көрсетілген. Галактикада жеке жұлдыздар немесе жұлдыз түзілу ошақтары болатын жекелеген көк нүктелер көп.

MIRI деректері кескінде қызыл түспен берілген. MIRI көмірсутектер мен басқа қосылыстарға, сондай-ақ силикат тозаңына бай аймақтарды паш етеді. Осы аймақтардан түзілген спираль шабақтар галактиканың қаңқасын құрап тұр. Шабақтарды 2018 жылы Хаббл да байқаған, бірақ Уэбб кескінінде олар әлдеқайда айқын.

Credit: NASA, ESA, CSA, STSCI, Webb ERO Production

2022 жылғы 34-ші ұшырылым
5 тамыз 05:08. Канаверал, SLC-40. KPLO миссиясы — кореялық Danuri айсерігін төмен тірек орбитаға шығару. Аппарат Ай бағытындағы траекторияға өз күшімен шығады

Falcon 9 B1052.6 1-сатысы JRTI платформасына қонды

KPLO аппаратының 2-сатыдан ажырауы

KPLO КОРЕЙ АЙСЕРІГІ СӘТТІ ҰШЫРЫЛДЫ

2022 жылы 5 тамызда SpaceX компаниясының Falcon 9 зымыраны Оңтүстік Кореяның алғашқы ай миссиясын ұшырды. Korea Pathfinder Lunar Orbiter (KPLO) немесе Danuri — бұл елдің жермаңы орбита сыртына шығатын алғашқы аппараты. Миссия Корей әуе-ғарыш зерттеулер институты (KARI) жасаған ай бағдарламасының ізашары болмақ. Корея болашақта Ай орбитасына тағы бір аппарат шығаруды, сондай-ақ Ай бетіне лендер мен шағын ровер қондыруды жоспарлап отыр.

Зымыран Дануриді төмен тірек орбитаға көтеріп берді, аппарат өз күшімен бірнеше маневр жасап, өтпелі эллипс орбитаға шығуы тиіс. Ол L1 Лагранж нүктесіне жақындағанда, гравитация Айға қарай үдеуге көмектеседі. Аппарат өз қозғағышын бірнеше рет қосып, Ай маңындағы орбитаға шығады. Мұндай күрделі жол отын үнемдеу үшін қарастырылған.

KPLO Ай орбитасына 16 желтоқсанда жетуі тиіс. Жаңа жыл қарсаңында айсерік 100 километрге дейін төмендейді. Ол 2023 жылы 1 ақпанда толық іске қосылады деп жоспарланған. Негізгі миссияның ұзақтығы 1 жыл. Отын қалса, миссия ұзартылады, ол кезде Danuri 70 км-ге дейін төмендейді.

Массасы 678 кг аппарат 4 маневрлік қозғағышпен, 8 бағдарлау қозғағышымен, 2 күн панелімен және антенналармен жабдықталған. Оған 6 жүктеме орнатылған:

— НАСА-ның ShadowCam камерасы. Ол LRO аппараты камерасы негізінде жасалған, бірақ сезімталдығы 200 есе артық. ShadowCam Ай полюстері маңындағы қараңғы кратерлердің ішін суретке түсіріп, су мұзын іздейді. Камераның ажыратымы 1,7 м.

— Lunar Terrain Imager (LUTI) Ай бетін жоғары ажыратыммен суретке түсіріп, ғарыш аппараттары қонуға жарамды жерлер қарайды. Камераның ажыратымы 5 м, шолу жолағының ені 8 км.

— PolCam — кеңауқымды поляриметриялық камера, Ай бетінің поляриметриялық кескіндерін алады. Орташа ажыратымды, бірақ көзқарас аясы кең кескіндер реголит қасиеттерін зерттеуге қажет.

— KMAG магнитометрі Ай магнит өрісінің 100 км биіктікке дейінгі күшін зерттейді. Үш магнитометрдің бірі аппарат корпусы ішінде, екеуі ұзындығы 1,5 метрлік жебелерге орнатылған.

— KGRS гамма-спектрометрі Ай бетінен шыққан гамма-сәулелерді өлшейді. Соның арқасында Ай ресурстарының сипаттамасы анықталып, олардың таралу картасы жасалады.

— KSPL байланыс жүйесі — ақауға төзімді экспериментал байланыс технологиясы. KPLO сымсыз интернет-желі көтеруге тырысады. Желіге НАСА-ның LRO орбитері кіруі тиіс. Danuri оған BTS тобының Dynamite әнін таратады.

KPLO миссиясының құны 180 миллион доллар. Ол сәтті болса, Оңтүстік Корея Ай орбитасына шыққан 8-ші ел атанады.

CURIOSITY: МАРСТАҒЫ ОН ЖЫЛ

Қызыл Планетада өткізген он жылда Curiosity 29 км-ге таяу жол жүріп, 41 тау жынысы мен топырақ үлгісін талдады және 500 000-нан астам фото түсірді. Гейл кратері мен Шарп тауының бөктерімен саяхат барысында, ол ежелгі көлдердің айғағын тапты және радиация деңгейінің өзгеруін қадағалады. Curiosity миссиясы жақында тағы 3 жылға ұзартылды.

Арнамызда жаңа ролик жарияланды: https://youtu.be/xWufX2aOBnA