ODYSSEUS ЛЕНДЕРІ ОРБИТАДАН

Қалыптасып үлгерген дәстүр бойынша, Ай орбитасындағы НАСА-ның LRO зонды Малаперт-А кратерінде жатқан Odysseus (IM-1 Nova-C) лендерін суретке түсіріп алды. Соңғысы жоспарланған қону орнынан 1,5 км қиыс кеткен екен! Ай бетіндегі сәл өзгерісті қалт жібермейтін даңқты орбитердің ұшырылғанына маусымда 15 жыл толады. LRO-ның 10 жылдық мерейтойына арналған роликті көруге шақырамыз.

Credit: NASA/LRO

АҚ ШАҒЫЛДЫҢ БАСЫНДА ДРОН ҚАЛҒАН: «ТАПҚЫРЛЫҚТЫҢ» СОҢҒЫ КЕСКІНІ

Ingenuity тікұшағы Дж.Р.Р. Толкин шығармаларындағы мекен құрметіне «Валинор Хиллз» деген атауға ие болған шағылды аңғардағы ақырғы тұрағында. Фотоны Perseverance ровері Mastcam-Z камерасымен 415 метр қашықтықтан түсірген. Бірнеше фото алған ровер барлаушы серігімен қоштасып, Марстағы ғылыми миссиясын жалғастыруға жалғыз аттанады.

Credit: NASA/JPL-Caltech

БІРЫҢҒАЙ САҒАТ БЕЛДЕУІНЕ ӨТУ — ДҰРЫС, БІРАҚ ЖАРТЫКЕШ ШЕШІМ

Сонымен, 2024 жылғы 1 наурыздан Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында UTC+5 бірыңғай сағат белдеуі енгізіледі. Алдымен сағат белдеуінің не екенін еске түсірейік. Жер өз білігінен 24 сағатта толық бір үйіріліп шығады. Демек 360 градусты 24-ке бөлсек, 1 сағатқа шеңбердің 15 градустық доғасы сәйкес келеді екен. Гринуич обсерваториясы үстімен өтетін нөлдік меридианда сағат түскі 12:00 болғанда, 15 градус шығыс бойлықта (15° ш.б.) сағат 13:00, 30° ш.б. нүктеде — 14:00, т.с.с. болады. Керісінше, 30 градус батыс бойлықта сағат тілі 10:00-ді, 15° батыс бойлықта — 11:00-ді көрсетеді. Қазір Гринуич меридианы уақыты (GMT) орнына онымен бірдей Дүниежүзілік уақыт (UTC) қолданылады.

Жер шары бойлық бойынша ені 15°-тық 24 сағат белдеуіне бөлінген. 0-ші белдеу нөлдік меридианның екі жағында, 7,5° б.б.—7,5° ш.б. аралықты алып жатыр, одан әрі 1-белдеу — 7,5° ш.б.—22,5° ш.б., 2-белдеу — 22,5° ш.б.—37,5° ш.б., ... –2-белдеу — 37,5° б.б.—22,5° б.б., –1-белдеу — 22,5° б.б.—7,5° б.б. арасында жатады.

Күннің шығуы мен батуының дәл ортасындағы уақыт сәтінде Күн сол тәулікте көкжиектен барынша биік көтеріледі. Бұл уақыт сәті «талтүс» деп аталады. Адамдар 24 сағаттық уақыт шкаласын талтүс тура түскі 12:00-ге келетіндей етіп белгілеген. Алайда ені 15 градустық белдеу бір уақытпен өмір сүретіндіктен, белдеудің дәл ортасында ғана талтүс 12:00-ге сәйкес болады. Ал белдеудің шығыс шекарасында 11:30-да, батыс шекарасында 12:30-да күн талтүске көтеріледі.

Бірақ талтүс жыл бойы үнемі бір уақытқа келе бермейді, талтүс уақыты жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады. Сондықтан енді талтүс деп жылдық «орташа астрономиялық талтүс» ұғымын қолданамыз. Алдыңғы айтылғандардан шығатын қорытынды — Жер шарының кез келген нүктесінде орташа астрономиялық талтүс сағат 12:00-ден жарты сағаттан артық ауытқымауы тиіс.

46,5° және 87,3° шығыс бойлық арасында жатқан Қазақстан негізінен 4-ші (52,5°-67,5°) және 5-ші (67,5°-82,5°) сағат белдеулерінде екені белгілі. Алайда КСРО Халық комиссарлары кеңесінің 1930 жылғы 16 маусымдағы қаулысына сәйкес біздің ел UTC+5 (Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Қызылорда облыстары) және UTC+6 уақыттарымен өмір сүріп келеді. Бұл тәртіп «Декреттік уақыт» деп аталады. Соның салдарынан елімізде орташа астрономиялық талтүс табиғи уақыттан, яғни 12:00-ден өте кеш келеді. Оны мына 1-кестеден көре аласыздар.

13:46 Қостанай (UTC+6)*
13:35 Ақтау (UTC+5)
13:35 Орал (UTC+5)*
13:33 Атырау (UTC+5)*
13:29 Жезқазған (UTC+6)
13:27 Түркістан (UTC+6)
13:23 Петропавл (UTC+6)
13:22 Көкшетау (UTC+6)
13:22 Шымкент (UTC+6)
13:15 Тараз (UTC+6)
13:14 Астана (UTC+6)
13:11 Ақтөбе (UTC+5)
13:08 Қарағанды (UTC+6)
12:52 Алматы (UTC+6)
12:52 Павлодар (UTC+6)
12:48 Талдықорған (UTC+6)
12:39 Семей (UTC+6)
12:38 Қызылорда (UTC+5)
12:30 Өскемен (UTC+6)

Ертең бірыңғай UTC+5 сағат белдеуіне өткеннен кейін жағдай біршама түзеледі. Алайда батыстағы бес облыста Декреттік уақыт сақталып қалады. Реформадан кейінгі орташа астрономиялық талтүс уақыттары 2-кестеде көрсетілген.

13:35 Ақтау (UTC+5)
13:35 Орал (UTC+5)*
13:33 Атырау (UTC+5)*
13:11 Ақтөбе (UTC+5)
12:46 Қостанай (UTC+5)
12:38 Қызылорда (UTC+5)
12:29 Жезқазған (UTC+5)
12:27 Түркістан (UTC+5)
12:23 Петропавл (UTC+5)
12:22 Көкшетау (UTC+5)
12:22 Шымкент (UTC+5)
12:15 Тараз (UTC+5)
12:14 Астана (UTC+5)
12:08 Қарағанды (UTC+5)
11:52 Алматы (UTC+5)
11:52 Павлодар (UTC+5)
11:48 Талдықорған (UTC+5)
11:39 Семей (UTC+5)
11:30 Өскемен (UTC+5)

Сондықтан бұл реформаны «дұрыс, бірақ жартыкеш шешім» деп санаймыз. Айтылған бес облыс пен Қостанайда талтүстің 12:00-ден айырмасы жарты сағаттан көп болып отыр. Қостанай демекші, осы реформаны қос қолдап қолдап отырған бірден-бір аймақ — осы Қостанай облысы. Өйткені, 1-кестеден көргендеріңіздей, мұнда табиғи уақыттан ауытқу қазір 1 сағат 46 минут (!!!) болып тұр. Ертеңгі 46 минут та көп, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда жақсы.

Және реформаға қарсы болып отырған бір аймақ бар, ол Шығыс Қазақстан облысы. Өскемендіктер, кейбіреулер сандырақтағандай, Қазақстанды мойындамағаннан не теріс пиғылдан қарсы емес, мұның заңды себебі бар. Жоғарыда айттық қой, Қазақстанның шығыс шеті 6-шы белдеуде деп, міне осы шығыстықтар 6-белдеуде тұрып, 6-шы белдеу уақытын қолданып жүр — еліміздегі табиғи уақытпен өмір сүретін жалғыз өңір! Табиғи уақытпен жасағанның пайдасын білетін олар, әрине, 5-ші белдеу уақытына өткісі келмейді. Парадокс, бірақ бұл — осы шешімнің дұрыстығының және бір дәлелі!

Жартыкеш шешім дейтініміз — батыс облыстарды да табиғи UTC+4 уақытына өткізу қажет. Ал батыс және шығыс қиырларымызға бола екі белдеуден басқа белдеу енгізу қажет емес. Және бұлар өз белдеулерінің шетінде орналасқандықтан, табиғи уақыттан айырма жарты сағаттан онша аспайды. Әрине, қазір біздің үкімет Ресейде күшінде тұрған советтік декретті жоямыз деп ашық айта алмайды. Сондықтан шаруашылыққа қолайлы осындай бірыңғай уақыт енгізіліп отыр. Қазақстанда Декреттік уақытты толық жою — болашақтың ісі. Әзірше халқымыздың көпшілігі табиғи уақытқа көшетініне қуанғанымыз жөн. Білместіктен не инерция бойынша қарсы шығып отырған отандастарымыз табиғи уақыттың пайдасын сезе келе пікірін өзгертер. Ал теріс пиғылды топқа не істесең де жақпайсың, сөйтіп олардың айтқанына мән бермеген абзал. Егер осы пост қолдауға ие болып жатса, реформаға қарсыларға арнайы кеңірек тоқталып өтуіміз мүмкін.

#қазақстанғылымы #көбәріп #бірыңғайбелдеу

БІРЫҢҒАЙ САҒАТ БЕЛДЕУІНЕ ӨТУГЕ КІМ ЖӘНЕ НЕЛІКТЕН ҚАРСЫ?

Алдыңғы поста айтылғандай, бірыңғай уақыт белдеуіне өтуге қарсылық үдеп тұр. Бұлар кімдер және сағат реформасын неліктен қолдамай отыр?

1. Бірінші топ — совет заманын көксеушілер, советтік тәртіпті пір тұтушылар, Темірқазығы Кремльдің жұлдызы боп жарқырап, құбыла ретінде Қызыл алаңдағы зиккуратқа тәжім ететіндер. Бұлардікі түсінікті. Сағат реформасын елді мекен, көше атауларын қазақшалаумен бір қатарға қойып сынауы, шешім Американың, Батыстың нұсқауымен қабылданған деп білуі көп нәрсені түсіндіреді. Бұлар кезінде жылына екі рет жазғы-қысқы уақытқа ауысу тоқтағанда да Ресейді мысал қылып, қатаң сын айтқан. Бірақ көп ұзамай Ресейдің өзі сондай шешім қабылдасымен, үндері тез-ақ өшті. Енді, керісінше, Мәскеу уақытына жақындай түсетінімізді ұғуға да бұлардың тоңмойын надандығы жол бермей отыр.

2. Қазақстанда не істелсе де жақтырмай, кекетіп-мұқатып отыратын орыстілді азаматтар. Бұлардың негізгі уәжі — осыдан басқа қаржы жұмсайтын нәрсе жоқ па, бәрі бітіп, тек осы қалып па деген сияқты. Бұлар, мысалы, советтік бір көше атауы қазақшаға ауыстырылса, аналар сияқты ашық қарсы шықпай, осындай желеу айтады. Алайда Жуков не Панфиловқа көше берілсе, сынауға жүрегі дауаламай, ақша үнемдеу қажетін ұмытқан сыңай танытады.

3. Қазақтілді азаматтар. Бұлардың қарсы болу себебі:
1) биліктен көңілі қалғандықтан, билікке сенбеу, үкіметтің кез келген шешімінен жақсылық күтпей, сынға алу, түсінікті әрі заңды реакция;
2) кез келген қоғамға тән инерция, үйреншікті тәртіптің өзгеруін қаламау, консерватизм, мұның да әбестігі жоқ;
3) жалпы білім деңгейінің төмендігі, ғылыми консенсустан бейхабарлық, логикалық ойлап үйренбегендік. Мысалы, бір жоғары білімді азамат, енді таңертең бір сағат ерте емес, керісінше, бір сағат жай тұратынын, жүз рет түсіндірсе де, сол беті ұға алмады.

Алдыңғы поста жазғанымыздай, табиғи уақыттың пайдасын көрген соң, екінші, үшінші топтағылар пікірін өзгертер деп үміттенеміз. Өзгертпеген күнде де, бәрібір осы уақытқа бейімделуге тура келеді. Адамдар жаңа уақытқа үйреніп кетеді, жылына екі рет сағат өзгерткен кезде де өмір сүрдік қой.

Ерекше айта кететін нәрсе — алдыңғы екі топ өздерінің білімін артық санайды, қоғамда да ішінара осындай пікір қалыптасқан. Алайда осы сағат белдеуіне қатысты пікірталас бұлардың да мектеп деңгейіндегі географиядан толық сауатсыздығын паш етті. Сөйтіп, Қазақстандағы орыстілді мектептерде жаратылыстану пәндерін оқыту сапасы жайлы мифтің күлі көкке ұшты. Кашпировский, Чумактың мүриттерін түлеткен "айтулы" совет мектеп білімі кейінгі отыз жылда одан бетер құлдырамаса, көтерілмегені түсінікті де.

#көбәріп #бірыңғайбелдеу

Сағат неше, бүгін нешесі, қай ай, кім біледі?🤣
Әйтеуір, жаңа уақытымыз құтты болсын!
#бірыңғайбелдеу

АЙДАҒЫ IM-1 МИССИЯСЫ АЯҚТАЛДЫ

НАСА мен Intuitive Machines компаниясы IM-1 Nova-C миссиясының сәтті (?) аяқталғанын хабарлады. Odysseus лендері Ай бетінде бірнеше тәулік қызмет ете алды. Онымен байланыс шектеулі болса да, 144 сағат жұмыс нәтижесінде Nova-C 350 Мбит ғылыми дерек пен 43 МБ телеметрия жіберді. Сондай-ақ НАСА-ның алты ғылыми аспабының бесеуі Айда жинаған ақпаратын хабарлады.

Компания қиындыққа толы миссия барысы жайлы біраз мәлімет берді:

1. Лендердің бағдарлау жүйесі қону барысында лазерлік биіктік өлшеуішке арқа сүйеуі керек еді, алайда техниктер оларды монтаж кезінде өшіріп қойып, старт алдында қайта қосуды ұмытып кеткен; (бұл, әрине, кешірілмес салақтық)

2. Басқару орталығы лазердің орнына пайдалы жүктеме құрамындағы НАСА-ның доплерлік лидарын қолдану туралы шешім қабылдайды, соңғысы аппараттың басқару контурына қосылмағандықтан, лендердің бағдарламасын жаңартуға тура келеді; (ал бұл, керісінше, компанияның тапқырлығын көрсетті)

3. Борттық компьютер НАСА аспабының деректерін нақты уақытта өңдей алмаған. Ал қонардағы соңғы 12 минутта лендер инерциометрге және өз камерасы түсірген фотоларды салыстыру арқылы жүрілген жолды есептеп отырған оптикалық бағдарлау жүйесіне ғана сүйенген;

4. Айға жанасар сәтте инерциометрдің жинақ қатесі 100 метрге жеткен, ал компьютер ай бетіне әлі біраз бар деп санаған. Салдарынан аппарат қонарда 2 м/с горизонталь жылдамдықпен қозғалған да, ай бетіне жанасқанда алты тіреудің бірі сынып кеткен. Тежеуіш қозғағыштың күшімен бірнеше секунд тік тұрған аппарат, оның отыны таусылғанда, жантайып құлап түскен;

5. Модуль жоспардағы нүктеден 1,5 км қиыс, кратердің шетіне, 12 градус көлбеу бетке қонған. Үстіңгі үлкен күн панелі көлеңкеде қалып, тоқ бере алмаған. Дегенмен қапталдағы кіші панель 170 Вт өндіре алған екен. Бұл лендердің жұмысына жеткенімен, негізгі радиотаратқыш 210 Вт тұтынатындықтан, байланыс нашар болды.
#ғарышоңайемес

Фото: Ай бетіне жанасар сәтте тіреудің сынуы
Credit: Intuitive Machines

Nova-C қонбай тұрып түсірген және бір фото. Үлкен жарық дақтың сол жағынан жіп-жіңішке Жер орағы көрініп тұр.
Credit: Intuitive Machines

STARBASE ЖАҢАЛЫҚТАРЫ

29 ақпанда Starship S28 прототипі SH B10 үдеткішіне үшінші мәрте орнатылды. Кеше, неге екені белгісіз, старт алаңына S29 кемесі де жеткізілді де, бірнеше сағаттан кейін қайтадан сынау алаңына әкетілді.

NSF арнасы әзілдегендей, Starship S29 үдеткіштің бос емесін көрген соң, сынақ алаңына қайтып кетті. Басқа ресурстағы әзіл бізге түсініктірек шығар:
S28: — Кезектен тыс қайда барасың-оу?
S29: — Мен тек сұрайын деп едім...
B10: — Бәріміз сұрайық деп тұрмыз!

Старбейстен тікелей эфирге сілтеме.

CREW-8 ЭКИПАЖЫ 3 НАУРЫЗ, 9:16-ДА ҰШЫРЫЛАДЫ

2024 жылғы 3 наурызда Алматы уақытымен 9:16-да Кеннеди ғарыш орталығынан SpaceX Crew Dragon Endeavour C206.5 кемесімен кезекті Crew-8 миссиясы аттанады. Оны ұшырған Falcon 9 зымыранының жаңа B1083 1-сатысы LZ-1 қону алаңына оралуға әрекеттенеді.

Командир Мэтью Доминик (НАСА), ұшқыш Майкл Барратт (НАСА), миссия мамандары Жанетт Эппс (НАСА) пен Александр Гребёнкин (Роскосмос) құрамындағы экипаж Халықаралық ғарыш стансасында 6 ай болып, 200-ден астам зерттеу мен эксперимент өткізуі тиіс.
НАСА арнасындағы ресми эфир.

Фото: Александр Гребёнкин, Майкл Барратт, Мэтью Доминик, Жанетт Эппс
Credit: SpaceX / NASA
#хғс

Credit: SpaceX

CREW-8 МИССИЯСЫ 4 НАУРЫЗДА ҰШАТЫН БОЛДЫ

Crew-8 миссиясының ұшырылымы зымыран ұшатын дәліздегі желдің күштілігіне байланысты 4 наурыз, Қазақстан уақытымен 8:53-ке шегерілді. Әзірше экипажбен сәл толығырақ танысайық. Олардың үшеуі ғарышқа бірінші рет ұшқалы отыр, ал енді бірі үшінші ғарыш сапарына үшінші түрлі кемемен аттанбақ.

Командир — Мэтью Доминик (НАСА) 🇺🇸
1981 ж.т., жүйелік инженерия магистрі, Әскери-теңіз күштерінің сынаушы-ұшқышы. 28 ұшақ типінде 1600 сағат ұшқан, 61 жауынгерлік тапсырма орындаған. АҚШ ӘТК коммандері (2 рангалы капитан). НАСА-да 2017 жылдан.

Ұшқыш — Майкл Барратт (НАСА) 🇺🇸
1959 ж.т., медицина докторы. НАСА-ға 1991 жылы дәрігер ретінде орналасып, 2000 жылы астронавтар қатарына қосылған. 2009 жылы Союз кемесімен ғарышқа ұшқан. 2011-де Discovery шаттлының соңғы STS-133 миссиясына қатысты. Екі сапарда ғарышта жалпы 211 тәулік, ашық ғарышта 5 сағаттан артық болған. Ұшқыш лицензиясына ие, ғарыштық клиникалық медицина оқулығының бас редакторы.

Миссия маманы — Жанетт Эппс (НАСА) 🇺🇸
1970 ж.т., физика бакалавры, әуе-ғарыш техникасы магистрі және PhD докторы. Ford корпорациясында инженер, Орталық барлау басқармасында 7 жыл ғылыми-техникалық барлау офицері болып қызмет еткен. НАСА-да 2009 жылдан. 2017 жылы Союз МС-09 кемесінің негізгі экипажы құрамында дайындықтан өткенімен, 2018-дің басында жеке бас жағдайына байланысты дублермен алмастырылды.

Миссия маманы — Александр Гребёнкин (Роскосмос) 🇷🇺
1982 ж.т. Ұшу аппараттарының радиоэлектрон жабдығы бойынша әскери техник, радиобайланыс инженері, авиация майоры. Роскосмос ғарышкерлер отрядында 2018 жылдан.

NEW GLENN ЗЫМЫРАНЫН СЫНАУ ЖҰМЫСТАРЫ БАСТАЛДЫ

Blue Origin ғарыш компаниясы соңғы кезде белсенді жұмыс істей бастады. Джефф Безостың компаниясы Канаверал базасындағы LC-36 ұшыру алаңына New Glenn зымыранының енді прототипін орнатты. Оның 1-сатысы — нағыз, ұшатын үдеткіш, ал 2-саты орнына макет қойылған. 2 наурызда 1-сатының бактарын тексеру үшін оларға сұйық азот құйылды. Жаңа ауыр тасығыштың алғашқы сынақ ұшырылымы тамызға жоспарланған.

Фото: New Glenn ұшыру алаңында және оның биіктігін Старшиппен салыстыру

84. «LDN 1448 ЖӘНЕ БАСҚАЛАРЫ»

Гринуич обсерваториясы өткізген «Жыл астрофотографы-2023» конкурсының жүлдегер фотоларын жариялауды жалғастырайық.

«Жұлдыздар мен тұмандықтар» номинациясындағы 2-орын — Энтони Квинтиль.
Барнард 203 (Lynds 1448) — Персейдегі NGC 1333 шағылдырғыш тұмандығынан бір градус оңтүстік-батыстағы күңгірт тұмандық. Ол бізден 800 жарық жылында.

LDN 1448 et al. by Anthony Quintile
Astronomy Photographer of the Year 2023
Taken in Flagstaff, Arizona, USA, 13, 15–18 and 20–21 November 2022
Equipment used: Sky-Watcher Quattro 250P telescope, Losmandy G11 Gemini 2 mount, ZWO ASI2600MC Pro camera, Starizona Nexus 0.75 x reducer/corrector, 750 mm f/3, Gain 100, 1,022 x 120-second exposures
#астрофото2023