Ай мен Үркердің қазіргі тоғысы Солтүстік және Оңтүстік жартышарлардан қарағанда. Оңтүстік жартышардың жұлдызды аспаны жайлы толығырақ — видеода.
#астрокүнтізбе

48. «ЖАРТАСҚА ӨРМЕЛЕУШІЛЕР ҚЫЗЫЛ АЙ ФОНЫНДА»

«Адам және Ғарыш» номинациясының қысқа тізіміне енген — Крис Оливас.
Джошуа Три Ұлттық паркі, Калифорния, АҚШ.

Rock Climbers With the Best View of the Blood Moon by Chris Olivas
Astronomy Photographer of the Year 2023
Taken in Joshua Tree National Park, California, USA, 15 May 2022
#астрофото2023

109. «УЭББ» ЖҰЛДЫЗДАР БІРІГУІ НӘТИЖЕСІНДЕ АУЫР ЭЛЕМЕНТ ТҮЗІЛГЕНІН АЛҒАШ КӨРДІ

Уэбб ғарыштық телескопы киложаңа құбылысы кезінде ғарышта теллур (52 Te) химиялық элементі түзілгенін көрді. Оқиға GRB230307A ұзақ гамма-жарқылын сүйемелдеген. Бұл жаңалық Әлемдегі ауыр элементтер нуклеосинтезінде нейтрон жұлдыздардың бірігуі шешуші роль атқаратынын қуаттайды.

Нейтрон жұлдыз не қара құрдым секілді ықшам нысандар жұбының бірігу оқиғалары гамма-жарқыл мен гравитациялық толқындар көзі ретінде өте маңызды. Және егер екі нейтрон жұлдыз немесе нейтрон жұлдыз бен қара құрдым біріксе, әдеттегі жаңа жұлдыз жануынан 1000 еседен артық энергия бөлетін киложаңа жарқ етуі мүмкін. Мұндай катаклизм барысындағы өте жоғары температура мен қуатты нейтрон ағындары r-процестердің өтуіне қолайлы жағдай туғызады. Соның арқасында алтын, уран сияқты ауыр элементтер түзілетіні осыдан бірнеше жыл бұрын түпкілікті дәлелденген еді. Темірден ауыр элементтердің көбінің түзілуіне осы киложаңалар жауапты.

Радбауд университетінің астрономдары өте жарық GRB230307A гамма-жарқылының көзін мультитолқындық бақылау нәтижесін жариялады. Уэбб оны орта және таяу инфрақызыл диапазондарда бақыласа, ғарыштағы және Жердегі басқа телескоптар өз толқын ұзындықтарында дерек алған.

Наурызда Ферми телескопы байқаған GRB230307A — бұрын-соңды тіркелген гамма-жарқылдар арасында қуаты жағынан екінші орында. Ықшам нысандардың бірігуі шығарған гамма-жарқылды киложаңа сүйемелдеген екен. Бірнеше жүз миллион жыл бұрын аналық галактикадан екі нейтрон жұлдыз тысқа лақтырылған. Екеуі 120 000 жарық жылы ұшып өткен соң толық бірігеді. Нейтрон жұлдыздар бірігуінің гидродинамикалық модельдері бойынша, бұл кезеңде көп мөлшерде теллур түзіліп, иондала басталуы тиіс. Болжанғандай-ақ, киложаңа спектрінен ортасы 2,15 микрометрдегі теллурдың сәуле шығару сызығы табылды.

Жарқыл кезінде 2×10^24 тонна теллур пайда болды деп бағаланып отыр. Жер қыртысында өте сирек (1 мкг/кг) кездесетін бұл жартылай металл күн панельдері мен термоэлектрлік материалдар жасауға, металлургия мен резеңке өнеркәсібінде қолданылады. Планетамызда 2,8×10^10 тонна теллур болуы мүмкін. Жоғарыда айтылған құбылыс кезінде бұдан 71 триллион есе көп теллур түзілген.

#ғылымижаңалық

ЕУРОПА ҒАРЫШ ОБСЕРВАТОРИЯЛАРЫ

Еуропа ғарыш агенттігіне тиісті немесе ЕҒА-ның қатысуымен жасалған ғарыштық телескоптар мен олар жұмыс істейтін толқын ұзындықтары. Ортаңғы қатарда қазір жұмыс істеп тұрған, төменде — тарихи, жоғарыда — болашақта ұшырылатын обсерваториялар бейнеленген.
Credit: ESA

49. «УАҚЫТ ӨЗЕНІНДЕГІ БАЛА»

«Адам және Ғарыш» номинациясының қысқа тізіміне енген — Тервел Куцев.
Широка Поляна бөгені, Пазаржық провинциясы, Болгария.

Child in Time by Tervel Kutsev
Astronomy Photographer of the Year 2023
Taken in Shiroka Polyana Dam, Pazardzhik Province, Bulgaria, 24 June 2022
#астрофото2023

ХАББЛДЫҢ ОТЫЗЫНШЫ ЖЫЛЫ

Хаббл ғарыштық телескопының орбитадағы 30-шы жылы (2019–2020) ашқан жаңалықтары жайлы бейнероликті көріңіздер: сілтемесі 1-комментте. Бір қызығы, арнамызда шолуда айтылған жетістіктің әрқайсына дерлік арналған жеке роликтер бар екен. Оларды жаңа роликтің сипаттамасынан табасыз.
#бейнеролик

МИХАИЛ МАРОВ (28.07.1933 — 30.11.2023)

Ғарыш физикасы мен планеталық зерттеулер саласындағы көрнекті ғалым, академик Михаил Маров 91 жасқа қараған шағында қайтыс болды. Ол кеңестік «Луна», «Венера», «Вега», «Марс», «Фобос» бағдарламаларына атсалысқан. Маров дүниеде бірінші болып Шолпан мен Марс атмосфераларындағы температура мен қысымды қону аппаратындағы аспаптар көмегімен тікелей өлшеді. Шолпан бұлттарының құрылымы мен оның бетіндегі жыныстардың химиялық құрамы алғаш анықталып, планетаның түсті панорамасы алынды.

Тамызда Луна-25 лендерінің күйрегенін естіген ардагер ауруханаға түсіп қалған. Академик: «Аппаратты қондыра алмағанымыз өкінішті, бұл мен үшін ресейлік ай бағдарламасының жаңғырғанын көрудің соңғы мүмкіндігі еді», — деген. М. Маров Лениндік және КСРО Мемлекеттік сыйлықтарымен, бірнеше халықаралық сыйлықтармен марапатталған.
#тұлға

50. «ҚЫСҚЫ АҚ ЖОЛБАРЫС»

«Адам және Ғарыш» номинациясының қысқа тізіміне енген — Тяньвей Ван.
Чжэннин уезі, Ганьсу, Қытай.

Winter White Tiger by Tianwei Wang
Astronomy Photographer of the Year 2023
Taken in Zhengning County, Gansu Province, China, 18 February 2023
#астрофото2023

UNITY СУБОРБИТАЛЫҚ ҰШАҒЫ ЕНДІ 2-3 РЕТ ҚАНА ҰШАДЫ

Америкалық Virgin Galactic компаниясы VSS Unity космопланымен жақында 10-шы рет суборбитаға адам шығарды, соның ішінде биыл 5 коммерциялық ұшу жасалды. Келесі Galactic 06 миссиясы 2024 жылғы қаңтарға жоспарланған, Galactic 07 көкекте ұшады. Ал жыл ортасына межеленген Galactic 08 ұшпай қалуы да мүмкін.

Өйткені Virgin Galactic 2024 жылдың ортасында суборбиталық ұшуларды толық тоқтатып, күш-жігерін жаңа Delta ғарыштық ұшағын жасауға жұмсайтынын хабарлады. Сөйтіп, Unity енді 2-3 рет ұшқан соң зейнетке шығады. Компания биыл 326 қызметкерді қысқартып, штатта 840 адам қалды.

Virgin Galactic қолдағы $1,1 млрд қаржы 2026 жылға қарай екі Delta космопланын пайдалануға енгізіп, табыс таба бастауға жететінін айтты. Мұның рас-өтірігін уақыт көрсетер, дегенмен биржада компания акциялары құлдырап бара жатыр. Мамырда британ миллиардері Ричард Брэнсонның басқа ғарыш компаниясы — Virgin Orbit банкротқа ұшыраған еді.

«АЛТЫНШАШ» БЕЛДЕУІ ЖӘНЕ ЖЕРДЕН ТЫС ТІРШІЛІК

Тақырыппен жақсы таныстар үшін пәлендей жаңалық болмауы мүмкін, дегенмен бөгде тіршілік мәселесінің қазақ телевизиясы тарихында алғаш талқылануы шығар. Көрілім саны, әдеттегідей, «өкініш орай».

ҚАЗАҚСТАНДА БІРЫҢҒАЙ UTC+5 САҒАТ БЕЛДЕУІ ЕНГІЗІЛМЕК

46,5° және 87,3° шығыс бойлық арасында жатқан Қазақстан негізінен 4-ші (52,5°-67,5°) және 5-ші (67,5°-82,5°) сағат белдеулерінде екені белгілі. Алайда КСРО Халық комиссарлары кеңесінің 1930 жылғы 16 маусымдағы қаулысына сәйкес біздің ел UTC+5 (БҚО, Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Қызылорда) және UTC+6 уақыттарымен өмір сүріп келеді. Бұл тәртіп «Декреттік уақыт» деп аталады. Оның күші 1991 жылы жойылғанымен, тәуелсіз Қазақстанда келесі жылы-ақ қалпына келтірілді.

Сондықтан талтүс, мысалы, Алматыда (77° ш.б.) 12:50–13:06, Астанада (71,5° ш.б.) 12:57–13:28 (!) аралығында болып жүр. Ал Атырау, Орал мен Ақтауда (51° ш.б.) Күн қыста 13:49-да (!!) барынша көтеріледі! Астрономиялық уақытпен өмір сүрмеудің зияны жайлы ғалымдар көптен дабыл қағып келеді.

2023 жылы 1 желтоқсанда Қазақстандағы уақытты есептеу мәселелері бойынша ведомствоаралық жұмыс тобы Қазақстан бойынша UTC+5 бірыңғай уақытына өту қажет деген қорытындыға келіпті. Ұсыныс тиісті мемлекеттік органдарға жолданады. Сарапшылар денсаулыққа пайдадан басқа, бірыңғай уақыт белдеуін орнату өңірлер арасындағы уақыт кедергілерін жойып, бизнес пен мемлекеттік органдар қызметіне жағымды әсер ететінін атап өтті.

Бұл өте жақсы жаңалық. Шешім қабылданса, еліміздің көп бөлігі табиғи астрономиялық уақытпен тіршілік ететін болады. Дегенмен батыс облыстар бұрынғыша белдеулік уақыттан 1,5 сағаттай алда жүре бермек.
#қазақстанғылымы #бірыңғайбелдеу #көбәріп

Картада дүние жүзі бойынша ресми уақыт пен жергілікті орташа астрономиялық уақыттың айырмашылығы көрсетілген.

ДЕКРЕТТІК УАҚЫТ ЖАЙЫНДА

Декреттік уақыт демекші, Солженицынның «Иван Денисовичтің бір күні» хикаятында бір қызық эпизод бар. Құрылыста жүрген зэ-калар сағат неше болғанын, түскі тамаққа қанша уақыт қалғанын долбарламақ болады.

— Баяғыда шалдар Күн сағат он екіде ең биік тұрады деуші еді, — дейді Шухов.
«Ағылшын шпионы», бұрынғы екінші рангалы капитан:
— Сенің шалдарыңның заманында солай болған. Одан бері декрет шықты да, Күн енді сағат бірде ең биік тұрады.
— Кімнің декреті?
— Совет өкіметінің.

Иван Денисович оқыған адаммен әрі қарай сөз жарыстыруға батпайды, бірақ ішінен былай ойлайды: «Сонда бұлардың декретіне Күн де бағынатын болғаны ма?!» 🤣🤣🤣

Декрет дегені — КСРО Халық комиссарлары кеңесінің 1930 жылғы 16 маусымдағы қаулысы. Оған сәйкес, 21 маусым, түнгі 00:00-де бүкіл Кеңес Одағындағы сағат тілі 1 сағатқа алға жылжытылды. Бұл «тәуліктің жарық бөлігін рационал пайдалану және электр энергиясын тұрмыстық және өндірістік тұтыну арасында қайта бөлісу мақсатында» жасалған. Қаулы 30 қыркүйекке дейін жұмыс істейтіндіктен, жаңа уақыттың басқа елдердегі жазғы уақыттан пәлендей айырмашылығы жоқ еді. Алайда 30 қыркүйектегі екінші қаулымен алдыңғы қаулының күші «кейін арнайы қаулы қабылданғанша» созылды. Мұндай құжат алдыңғы қаулылардың күшін сақтаған 1931 жылғы 9 ақпандағы қаулы болды.

1981 жылдан бастап, КСРО жазғы уақытқа өтетін болды. Яғни қолданыстағы уақыт белдеулік уақыттан қыста бір сағатқа, жаз мезгілінде — тіпті екі сағаттай озатын. 1991 жылғы 4 ақпандағы қаулы бойынша, КСРО-ның көп бөлігінде, соның ішінде Қазақ КСР-нда көктемде жазғы уақыт енгізілмей, бірақ 29 қыркүйекте сағат тілі 1 сағатқа артқа жылжытылды. Сөйтіп, уақыт шамамен алғанда белдеулік уақытқа сәйкестенді. Алайда 1992 жылғы 13 қаңтарда-ақ тәуелсіз Қазақстан Республикасы 19 қаңтардан декреттік уақытқа қайтуды ұйғарды. Өйткені бес күн бұрын Ресей дәл сондай шешім қабылдаған еді.

Міне, содан бері еліміз табиғи астрономиялық уақыттан 1–1,5 сағат озып өмір сүріп келеді. Мұның адам денсаулығына зияны жайлы ғалымдар қанша айтса да, билік оған құлақ асқан жоқ. 30 жылдан кейін барып жартыкеш те болса, дұрыс шешім қабылдануы мүмкін. Қабылданбай, ұсыныс күйінде қалуы да ықтимал.

#бірыңғайбелдеу #көбәріп

БЕТЕЛЬГЕЙЗЕНІҢ ТҮСІ ӨЗГЕРГЕН ЕКЕН

Бірқатар тарихи дереккөздерді талдаған еуропалық және америкалық астрономдар 2000 жыл бұрын Бетельгейзенің түсі басқа болған деген қорытындыға келді. Юлий Цезарь заманында қазақша Оқ деп аталатын жұлдыз қызыл емес, сарғыш-қызғылт болған екен.

Біздің заманымызға дейінгі 100 жылы қытай сарай астрономы Сыма Цянь былай деп жазып кеткен: «Сүмбіледей ақ, Антарестей қызыл, Бетельгейзедей сары, Беллатрикстей көк». Жүз жылдан кейін рим ғалымы Гай Юлий Гигин Бетельгейзенің түсі сарғыш-қызғылт Сатурнмен бірдей екенін атап өткен. Птолемей сияқты басқа да көне авторлар еңбектерін талдау Бетельгейзе ол заманда Антарес пен Альдебаран сияқты ашық қызыл жұлдыз саналмағанын көрсетті. Ал XVI ғасырда-ақ, яғни Тихо Браге тұсында, Бетельгейзе Альдебараннан қызылырақ болған. Қазір Бетельгейзенің жарықтығы мен қызылдығы Антареспен шамалас.

Жұлдыз түсінің екі мың жылда сарғыш-қызғылттан қызылға өзгеруі, оның массасы Күннен 14 есе ауырлығын және ғұмырының соңғы кезеңіне аяқ басқанын білдіреді. Бірақ, бұл Бетельгейзе жақында жарылады деген сөз емес. Астрономдар оның әлі бірнеше жүз мыңнан бір жарым миллион жылға дейін ғұмыры бар деп бағалап отыр.

2019 жылдың аяғы — 2020 жылдың басында Бетельгейзенің жарқырауы күрт азайып, содан соң қалпына келгені мәлім. Соңғы деректер бойынша, бұған қызыл алыптың орасан зор мөлшерде зат лақтыруы себеп болыпты. Түзілген алып тозаң бұлты, ғарышқа жайылып кеткенше, жұлдыз жарығын тұмшалап тұрған. Бұл ерекше оқиға мен Бетельгейзенің тағдыры жайлы арнайы ролик жариялаған едік.