ӘЙЕЛДЕР ҒАРЫШТА СӨМКЕСІН ЖОҒАЛТЫП АЛДЫ

2023 жылы 1 қарашада НАСА астронавтары Жасмин Могбели (Crew-7 экипажы, қызыл жолақты скафандрда) и Лорал О'Хара (Союз МС-24) ашық ғарышқа шығып, 6 сағат 42 минут жұмыс істеді. Олар ХҒС-тың сол жақ бортындағы күн панельдерін бұратын шарнирдің 12 подшипнигінің бірін ауыстырды. Ғарышкерлер сыртқы камераға кедергі жасап тұрған кабельді дұрыстады. Ал оң жақ борттағы бір антеннаның істен шыққан электроника блогын алып тастауға уақыт жетпей қалды.

Астронавтар ашық ғарыштағы жұмыс барысында құрал-сайман салынған сөмкенің бірінен айрылып қалды. Мұны Басқару орталығы мамандары сыртқы камералардан байқаған. Сөмкенің траекториясын талдау оның стансаға қайта соғылу қатері жоғын көрсетті. Станса мен экипаж қауіпсіздікте, ешқандай шара қолдану қажет емес. Жер шарына +1 жасанды серік.

Credit: NASA TV
#хғс

32. «ЗҮБАРЖАТ ТАМЫР»

«Шұғыла» номинациясының қысқа тізіміне енген — Лоренцо Раньери Тенти.

Emerald Roots by Lorenzo Ranieri Tenti
Astronomy Photographer of the Year 2023
Vestrahorn, Stokksnes, Iceland, 19 October 2022
#астрофото2023

FALCON 9 B1058 1-САТЫСЫ 18-ШІ РЕТ ҰШТЫ — ЖАҢА РЕКОРД

2023 жылы 4 қарашада SpaceX компаниясы Канаверал базасындағы SLC-40 ұшыру алаңынан Starlink-6.26 миссиясын ұшырды. Мақсат — 23 дана Starlink v2 Mini жерсерігін төмен жермаңы орбитаға шығару. Оны орындаған Falcon 9 зымыранының B1058 нөмірлі 1-сатысы осымен 18-ші рет қолданылып отыр — жаңа әлем рекорды! 🏆

Үдеткіш ең алдымен 2020 жылы 30 мамырда компанияның алғашқы ұшқышты DM-2 миссиясын көтерген. Сондықтан сатыға НАСА-ның "құрт" атанып кеткен қызыл логотипі салынған. Ол сондай-ақ бір Dragon жүк кемесін, корей жерсерігін, 2 Transporter және 13 Starlink миссиясын ұшырды. B1058.18 бұл жолы да ASOG жүзбелі платформасына сәтті қонды.

Credit: SpaceX
#зымыранұшыру

SPACEX ЖҮКТЕМЕ ҚАҚПАҒЫН 13-ШІ РЕТ ҚОЛДАНДЫ — ЖАҢА РЕКОРД

2023 ж. 4 қарашадағы Starlink-6.26 миссиясы барысында тағы бір әлем рекорды жаңартылды. Зымыранның жүктеме қақпақтарының бірі 13-ші рет қолданылды! 🏆

Doug кемесі рекордшы қақпақты Атлант мұхитынан көтеріп алды (суретте), демек ол әлі де қызмет ететін шығар. SpaceX қақпақтарды не үшін аулайтыны жайлы — роликте. Тәжірибе судан тез шығарылған қақпаққа теңіз суы пәлендей зиян тигізбейтінін көрсетті, сондықтан компания оларды жайылған тормен қағып алудан бас тартты.

Credit: SpaceX
#зымыранұшыру

STARLINK ЖЕРСЕРІКТЕРІ ҚАЗАҚСТАНДА ИНТЕРНЕТ ТАРАТА БАСТАДЫ

2023 жылы 16 қазанда Қазақстанда SpaceX Starlink компаниясының интернеті пайда болған екен. Ол Алматы облысында шалғайдағы 10 мектепке қосылды. Бұл жөнінде сала министрі Бағдат Мусин хабарлаған. Қазақстандағы жерсеріктік интернеттің перспективалары жайында.

Астанада поляр шұғыласы көрінбей ме? Мына фото дәл қазір Краснодар өлкесінде (46° солтүстік ендік!) түсірілген.
Фото авторы: Алексей Тонкошкуров

Ақмола облысы, Ерейментау ауданындағы (51°37′ с.е.) поляр шұғыласы! 5 қараша 2023 жыл.
Фото авторы: Нұрқанат Шаймұратұлы

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ПОЛЯР ШҰҒЫЛАСЫ

Күн белсенділігі биыл елеулі артқанын бірнеше рет жаздық. 2023 жылы 3 қарашада Күннен үзілген протуберанец заты жексенбіде 21:40 шамасында Жерге жеткен. Бұл соңғы 20 жылдағы ең қуатты магнит дауылының бірін туғызған. Нәтижесінде әдетте биік ендіктерде ғана көрінетін поляр шұғыласын 6 қарашаға қараған түні орта ендік тұрғындары да тамашалап отыр.

Күн белсенділігі шыңына 2025 жылы жетеді деп күтіледі. демек мұндай оқиғалар жиілей бермек. Күн белсенділігінің Жердегі физикалық процестерге, негізінен Жер магнитосферасы мен атмосферасына әсерін зерттейтін ғылым саласы гелиогеофизика деп аталады. Толығырақ ақпарат біздің арнадағы осы аттас ойнату тізімінде.

Мына сурет Ақмола облысы, Ерейментау ауданында (51°37′ с.е.) түсірілген.
Фото авторы: Нұрқанат Шаймұратұлы

33. «СОЛТҮСТІКТЕГІ АЙ НҰРЫ»

«Шұғыла» номинациясының қысқа тізіміне енген — Янник Легодек.

The Northern Moonlight by Yannick Legodec
Astronomy Photographer of the Year 2023
Skógafoss, Skógar, Iceland, 20 August 2022
#астрофото2023

VIRGIN GALACTIC 10-ШЫ РЕТ СУБОРБИТАҒА АДАМДАРМЕН ҰШТЫ

2023 жылы 2 қарашада Virgin Galactic компаниясы Galactic 05 суборбиталық миссиясын жүзеге асырды. VMS Eve тасығыш ұшағынан ажыраған VSS Unity космопланы 87,2 км биіктікке көтерілді.

Жолаушы кабинасындағылар:
🇺🇲 Алан Штерн — инженер, планетолог-ғалым, Оңтүстік-Батыс зерттеу институтының вице-президенті, New Horizons миссиясының бас ғылыми қызметкері. Ол компанияның #020 астронавты атанды
🇺🇲 Келли Джерарди — Халықаралық астронавтика ғылымдары институтының биоастронавтика зерттеушісі, #021
🇫🇷🇮🇹 Кетти Мезонруж — Luxury Education Foundation президенті, #022
🇺🇸 Колин Беннетт — компания нұсқаушысы (3-ші суборбиталық ұшу)

VSS Unity ұшқыштары:
командир — Майкл Масуччи (6)
екінші ұшқыш — Келли Латимер (3)

Бұл миссияны Оңтүстік-Батыс зерттеу институты қаржыландырған еді. Оның барысында 5 ғылыми эксперимент өткізілді. Штерн адамның ғарышқа ұшуына қатысты физиологиялық деректер жинайтын аппаратураны сынады және НАСА мүддесінде астрономиялық экспермент өткізді. Джерарди бірнеше медициналық зертту жасады: Astroskin биомониторинг жабдығы көмегімен деректер жинады, сұйықтарды микрогравитация жағдайында зерттеді, кей технологияларды суборбиталық ұшу кезінде тексерді.

Virgin Galactic 10-шы рет суборбитаға адам шығарып отыр, оның екеуінде ғылыми зерттеу жүргізілді. Ал жалпы алғанда, бұл компанияның алтыншы ғылыми миссиясы. Galactic 05 ғарыштық ұшақтың "Америка" космопорты жолағына қонуымен аяқталды. Келесі Galactic 06 миссиясы 2024 жылғы қаңтарда суборбитаға төрт туристі шығарады.

Фото: Virgin Galactic

Дәстүр бойынша, қарашадағы Ай мен планеталарды бақылау жайлы ролик жариялап қойдық.
#бейнеролик #астрокүнтізбе

Image Credit: G. Neukum (FU Berlin) et al., Mars Express, DLR, ESA

ФОБОС НЕЛІКТЕН КҮҢГІРТ?

Марстың қос серігінің үлкені (орташа диаметрі 22,2 км) Фобос — Күн жүйесіндегі ең күңгірт ай. Фобостың альбедосы, яғни бетінің шағылдыру қабілеті — 0, 071. Яғни Фобос бетіне түскен жарықтың 7 проценті ғана кері шағылады.

Оның орбитасы планетаға өте жақын, Марс бетінен орта есеппен 6000 км. Сол себепті ол Марстың кей жерлерінде күніне екі рет шықса, кей жерлерден мүлдем көрінбейді. Фобос Марсты 7 сағат 39 минут 14 секундта айналып шығады, өз білігінен үйірілу периоды да сондай. Сондықтан Фобос Марсқа үнемі бір бетімен қарап тұр.

Ерекше орбитасы мен түсіне қарағанда, ол Марс өзіне тартып алған, мұз бен күңгірт тастан құралған астероид болуы мүмкін. Фобостың бетін көптеген кратерлер ойған. Ең үлкен Стикни кратерінің диаметрі 9 км.

Фобос Марсқа жылына 2 см жақындап келе жатыр. Беркли университеті ғалымдары Бенджамин Блэк пен Тушар Митталдың моделі бойынша, 20 миллион жылдан кейін Марстың тарту күші Фобосты біртіндеп қирата бастайды. Фобос бөлшектері орбитада қалып, белдеу немесе Сатурндікіндей сақина түзеді. Бұл сақинаның өзі 100 млн жыл өмір сүруі мүмкін.

Фобостың Марс лимбіне жақын мына кескінін еуропалық Mars Express орбитері 2010 жылы түсірген. Байқоңырдан 2003 жылы ұшырылған аппарат Марс орбитасында қазір де жұмыс істеп тұр. Mars Express көрген Фобос фазаларының ауысуы — видеода.

EUCLID ҒАРЫШТЫҚ ТЕЛЕСКОПЫ ЖІБЕРГЕН АЛҒАШҚЫ ҒЫЛЫМИ КЕСКІНДЕР ЖАРИЯЛАНДЫ

2023 жылы 7 қарашада Еуропа ғарыш агенттігі Euclid телескопының VIS пен NISP аспаптары оптикалық және таяу инфрақызыл диапазонда түсірген алғашқы бес ғылыми кескінді жариялады. Олар вспаптардың қалыпты жұмыс істеп тұрғанын және обсерваторияның сенімді деректер алуға қабілеттілігін айғақтады.

Кескіндерде бейнеленген нысандар:
• IC 342 спираль галактикасы. Керік шоқжұлдызындағы бұл нысан Құс Жолына ұқсас.
• Атбасы күңгірт тұмандығы — Ориондағы тұмандықтар кешеніндегі танымал нысанның бірі. Жұлдыздар жарығын жұтқан тозаң тұмандықты қарайтып тұр, ал бұлттың іші жас жұлдыздарға толы.
• NGC 6397 — Жерге жақындығы бойынша екінші орындағы шар тәрізді жұлдыз шоғыры (Садахана шоқжұлдызы, 7800 жарық жылы). Өте кәрі шоғырда 400 000-дай жұлдыз бар.
• NGC 6822 ергежейлі бұрыс галактикасы. Күннен 1,6 млн жарық жылы қашықтықта, Мерген шоқжұлдызында орналасқан. Ол — Жерге ең жақын галактиканың бірі әрі біздің галактикадан тыс екені анықталған алғашқы жүйенің бірі.
• Персейдегі галактикалар шоғыры — ең ауыр осындай жүйенің бірі. Кескіннен шоғырдағы мың шақты галактика мен ар жақтағы солғын 100 000 алыс галактика көрініп тұр.

2023 жылы 1 шілдеде ұшырылған Euclid ғарыштық телескопы Күн—Жер жүйесінің L2 Лагранж нүктесі айналасындағы гало-орбитаға бір айдан соң шыққан еді. Түрлі қиындыққа толы болған калибрлеу мен дайындық кезеңі үш айға созылды. Обсерватория 6 жыл бойы галактикаларды бақылап, олардың қашықтығы мен қасиеттерін анықтайды. Бұл Әлемдегі галактикалар мен қараңғы материяның таралуының барынша дәл үш өлшемді картасын жасауға және Әлемнің кеңею жылдамдығын бағалауға мүмкіндік бермек. Біздің арнада Euclid ғарыштық телескопы жайлы ұзақ және қысқа екі ролик бар.