Қытайлық Deep Blue Aerospace компаниясы Nebula-M прототипін 1 км биіктікке көтеріп, қайта қондырды. Алғаш 2023 жылы ұшады деп жоспарланған Nebula-1 көп мәрте қолданылатын зымыраны 500 км гелиосинхрон орбитаға 500 кг жүк шығара алады.

12 МАМЫРДА ҚҰС ЖОЛЫ ОРТАЛЫҒЫНДАҒЫ ҚАРА ҚҰРДЫМ КЕСКІНІ ЖАРИЯЛАНАДЫ

Қара құрдым көлеңкесінің тарихтағы алғашқы кескінін алған Оқиға Көкжиегі Телескопы (EHT) коллаборациясы 12 мамырда баспасөз мәслихатын өткізеді. Онда біздің Құс Жолы галактикасының орталығындағы Мерген A* (Sgr A*) аса ауыр қара құрдымының кескіні жұртшылық назарына ұсынылатын шығар. Ол мына суретте оң жақта көрсетілгендей болып шығуы ықтимал.

M87 галактикасындағы қара құрдымның тарихи кескіні қалай алынды? Неліктен радиоастрономдар өзіміздің туған галактикамыздан бастамай, телескоптарын алдымен Бидайбасы (Бикеш) шоқжұлдызына бұрды? Осы және басқа да сұрақтардың жауабын біздің арнада 2020 жылы жарияланған роликтен табасыз.

INGENUITY ЭНЕРГИЯ ҮНЕМДЕУ РЕЖИМІНЕ ӨТТІ

Марстан жағымсыз хабар келді. НАСА-ның Ingenuity тікұшағының батареялары ауадағы шаң мен күннің сууы кесірінен зарядталып үлгермей жатыр. Дрон Perseverance роверімен байланысқа жоспар бойынша емес, шамасы келгенде ғана шығып жүр. Оның электроникасы түнгі суықта қатып қалуы мүмкін.

2022 жылы 29 көкекте Ingenuity 28-ші рет көтерілді. Тікұшақ 10 метр биіктікте, 3,6 м/с жылдамдықпен 152,4 секундта 418 м ұшып өтіп, өзінің 20-шы алаңына қонды. Ол Perseverance ровері жүретін жолды әуеден түсіріп алды. Ровер Езеро кратерінің сағасындағы ежелгі өзен атырауына қарай келе жатқаны белгілі.

3 мамырда Ingenuity белгіленген уақытта ровермен байланысқа шықпады. НАСА мамандары бұған тікұшақтың энергия үнемдеу режиміне өтуі себеп деп болжап отыр. Проблема Марс атмосферасындағы шаңның маусымдық артуынан және температураның төмендеуінен туындаған. Шаңның кесірінен дронның күн панельдеріне түсетін жарық кеміп, алты литий-ион батареяның заряды азайған. Заряд белгілі шамадан түсіп кеткенде, тікұшақтың борттық компьютері өшіп қалған.

Сөйтіп, электрониканы түнгі суықтан қорғайтын жылыту жүйесі мен борттық таймер де өшкен. Күн шыға, батареялар ақырын заряд ала бастап, компьютер қайта қосылады. Таймер де қосылып, ровермен байланысқа шығуға команда берген. Бірақ дронның сағаты шатасып кеткендіктен, ровер бұл кезде оны тыңдап тұрмаған еді.

5 мамырда НАСА роверді тікұшақтан үздіксіз сигнал қабылдау режиміне өткізді. Күткендей-ақ, Ingenuity бірнеше сағаттан соң байланысқа шығып, зарядын сақтау үшін шектеулі телеметрия хабарлады. Тікұшақтың барлық негізгі жүйелері жұмыс істеп тұр, борттағы температура қалыпты, аккумулятор заряды 41% екен.

Мұнша заряд ұшпақ түгіл, дұрыстап түнеп шығуға да жетпейді. Жылытқыштар түні бойы істемей, бірнеше сағаттан кейін өшіп қалады екен. Салдарынан таймердегі уақыт та сақталмайды. Ендігі міндет — ұшу емес, алдағы қыста түннен аман шығуды қамтамасыз ету. Заряд түнге жету үшін, жылытқыш бағдарламасы температура -15°C емес, -40°C-қа дейін түскенде ғана қосылатын етіп өзгертілді. НАСА инженерлері, қиын кезең артта қалған соң, дрон өз миссиясын жалғастырар деп үміттенеді.

30 сол жұмысқа есептелген дрон, 2021 жылғы 4 көкекте роверден түскелі бері, Марс бетінде 369 сол өткізді. Марстың сирек атмосферасына 28 рет көтерілген "Тапқырлық" 3255 секундта 6909 метр ұшып өтті. 5,5 м/с ең жоғары жылдамдық өрбіткен тікұшақ ең биік дегенде 12 метрге көтерілді. Ол өз камераларымен бірнеше жүз түсті және 3000-нан астам ақ-қара фото түсірді. Ingenuity, Samsung Galaxy S5 немесе Xiaomi Mi4 сияқты, Qualcomm Snapdragon 801 чипімен жұмыс істейді. Онда Linux амалдық жүйесі мен ашық софт орнатылған.

Марс атмосферасының ең төменгі қабатының тығыздығы небәрі 20 г/м^3, Жердікінен (1225 г/м^3) 61 есе сирек. Жер атмосферасы мұндай тығыздыққа дейін 29,4 км биіктікте сирейді. Тікұшақ қалақтары сүйенетін ауа молекулалары осынша аз болса, ол мұндай сирек атмосферада қалай көтеріле алады?

Аэродинамикалық күш ағынның жылдамдық арынына — ауа тығыздығы мен ұшу жылдамдығы квадратының жарты көбейтіндісіне q = ½ρV^2 — тәуелді. Демек, 61 есе аз тығыздықтың орнын толтыру үшін, жылдамдықты 7,8 есе арттыру қажет. Сирек ауаның кедергісі де аз екенін ескерсек, бұл онша қиын емес. "Тапқырлық" қалақтарын секундына 42–50 рет айналдырады, 1,2 метрлік қалақтар ұшының жылдамдығы 150 м/с шамасында. Екіншіден, Марс гравитациясы Жер гравитациясының 38%-не тең, сондықтан массасы 1,8 кг тікұшақтың салмағы Марста үш еседей жеңіл.

28-ші ұшу

Халықаралық ғарыш стансасының ресейлік сегментінде.

Rocket Lab компаниясы Electron зымыранының 1-сатысын қалай қағып алды

Біздің қара құрдымның алғашқы кескіні

МЕРГЕН A* ҚАРА ҚҰРДЫМЫНЫҢ КЕСКІНІ ЖАРИЯЛАНДЫ

2022 жылы 12 мамырда біздің Құс Жолы галактикасының орталығындағы Мерген A* (Sgr A*) аса ауыр қара құрдымының кескіні жарияланды (оң жақта). Оны Оқиға Көкжиегі Телескопы (EHT) 2019 жылы алған M87 галактикасы орталығындағы қара құрдым кескінімен салыстырайық. EHT коллаборациясы Жер шарының әр аймағында орналасқан бірнеше радиотелескопты біріктіріп, алып радиоинтерферометр құрайды.

Алдымен қара құрдымдардың аспанымызда көрінетін өлшемін қарастырайық. M87-дегі қара құрдым бізден 55 млн жарық жылы қашықтықта, ал Мерген A* — небәрі 27 000 жарық жылында. Сондықтан, M87* іс жүзінде мың еседей үлкен болса да, екі қара құрдымды қоршаған жарық сақиналарының Жерден бақыланатын өлшемдері шамалас.

Ескерте кететін нәрсе. Біріншіден, қара құрдым ешқандай сәулелену шығармайтындықтан, шындығында оның өзі емес, "көлеңкесі" бақыланады. Екіншіден, бақылау көрінетін жарықта емес, миллиметрлік толқын ұзындығындағы радиодиапазонда жүргізілді, кескіндегі түстер шартты түрде таңдалған.

M87* ЖӘНЕ SGR A* ҚАРА ҚҰРДЫМДАРЫНЫҢ НАҚТЫ ӨЛШЕМІ

Мессье 87 (M87) галактикасы — Бикеш шоқжұлдызында, бізден 55 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның орталығындағы M87* аса ауыр қара құрдымының массасы — 6,5 миллиард Күн массасындай.

Ал біздің Құс Жолының орталығындағы Sgr A* аса ауыр қара құрдымы Күннен 4,3 миллион еседей ауыр, және бізден 27 000 жарық жылында. Бұл шамалар жақында ғана дәлірек өлшенген еді. Мұндай массалы қара құрдымның оқиға көкжиегінің радиусы 12 млн км шамасында болмақ.

Көрнекілік үшін, бұл нысандардың нақты өлшемдері суретте Күн диаметрімен (1,4 млн км), Меркурий орбитасымен (радиусы 58 млн км), Плутон орбитасымен (радиусы 6 млрд км) және Вояджер-1 ғарыш аппаратына дейінгі қашықтықпен (23,4 млрд км) салыстырып көрсетілген.

Credit: EHT collaboration (acknowledgment: Lia Medeiros, xkcd)

SpaceX Starlink-4.15 — жылдың 20-шы ұшырылымы! Starlink-тің 46 ұшырылымында алғаш рет жаңа саты қолданылды.

Сатылардың ажырауы

Falcon 9 B1073 1-сатысы алғаш рет жүзбелі платформаға қонды

АЙДЫҢ ТҮСІ ҚАНДАЙ?

Шағылған күн сәулесі жарқырататын Ай, Жер атмосферасының сыртынан қоңырлау-сұр болып көрінеді. Ал атмосфера ішінен ол мүлде басқаша байқалуы мүмкін. Мына суретте бір астрофотограф он жылдан астам уақытта, Италияның әр түкпірінен түсірген Ай кескіндері жинақталған.

Айдың қызыл немесе сары түсі әдетте оның көкжиек маңынан екенін білдіреді. Ұсақ тозаңға толы Жер атмосферасымен ұзақ жол жүрген көк жарықтың біраз бөлігі шашырап кетеді. Сирек ұшырасатын көгілдір Ай атмосферадағы ірілеу тозаң бөлшектері арқылы бақыланған. Күлгін түсті Айды не туғызғаны беймәлім — бұл бірнеше эффекттің жиынтығы шығар.

Соңғы кескінде 2018 жылдың шілдесіндегі толық Ай тұтылуы бейнеленген. Жер атмосферасында сынған жарықтың әсерінен, Жер көлеңкесіне енген Ай қызғылттау реңкке боялды. Бұл — Айдың XXI ғасырдағы ең ұзақ тұтылуы еді. Марстың ұлы қарсы тұрысына сәйкес келген сол тұтылу естеріңізде шығар, толығырақ — бейнероликте.

2022 жылы 16 мамырда да Ай толық тұтылады. Ең үлкен фазасына Алматы уақытымен 10:13-те жететін тұтылу Солтүстік және Оңтүстік Америка мен Антарктидадан бақыланады.

Image Credit & Copyright: Marcella Giulia Pace
https://youtu.be/AQcL3Gp2jt4